Adhyaya 34
Prayāga-māhātmya — The Greatness of Prayāga and the Discipline of Pilgrimage
अविमुक्तमहात्म्यप्रशंसानन्तरं मुनयः सूतं प्रयागस्य माहात्म्यं पृच्छन्ति। सूतः युद्धोत्तरं शोकाकुलं युधिष्ठिरं प्रति मार्कण्डेयस्योपदेशं कथयति—हिंसापापविमोचनाय शुद्ध्युपायं राजा याचते। मार्कण्डेयः प्रयागं परमं पापनाशकं प्रजापतेः क्षेत्रं वर्णयति, यत्र ब्रह्मा रुद्रश्चाधिष्ठातारौ, देवाश्च गङ्गायमुनासङ्गमे सततं रक्षणं कुर्वन्ति। दर्शन-नामकीर्तन-स्मरण-तीर्थमृदाजलस्पर्शादीनां क्रमशः फलप्रदत्वं निरूप्य, संगमे मरणं विशेषपावनं तथा परलोकगतयः—स्वर्गः, ब्रह्मलोकः, राजत्वपुनर्जन्म च—उक्ताः। ततः धर्मरक्षणार्थं तीर्थप्रदेशे विशेषतः दोआबक्षेत्रे दानप्रतिग्रहं, विशेषतः भूमिग्रामादिग्रहणं, निन्दति तथा तीर्थेषु सावधानतां बोधयति। अन्ते दानप्रशंसा, विशेषतः अलङ्कृतदुग्धधेनुदानं, रुद्रलोके दीर्घमानप्रदं इति निगद्य, परतीर्थाचारविचाराय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः माहात्म्यमविमुक्तस्य यथावत् तदुदीरितम् / इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथावत् तदुदीरितम्। इदानीं तु प्रयागस्य माहात्म्यं ब्रूहि सुव्रत॥
Verse 2
यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै / इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्
यानि तीर्थानि तत्रैव विश्रुतानि महान्ति वै। इदानीं कथयास्माकं सूत सर्वार्थविद् भवान्॥
Verse 3
सूत उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः / प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः
सूत उवाच—शृणुध्वमृषयः सर्वे विस्तरेण ब्रवीमि वः। प्रयागस्य च माहात्म्यं यत्र देवः पितामहः॥
Verse 4
मार्कण्डेयेन कथितं कौन्तेयाय महात्मने / यथा युधिष्ठिरायैतत् तद्वक्ष्ये भवतामहम्
मार्कण्डेयेन यत् पूर्वं कौन्तेयाय महात्मने युधिष्ठिराय कथितं, तदेवाहं यथावत् भवतां पुरतः प्रवक्ष्यामि।
Verse 5
निहत्य कौरवान सर्वान् भ्रातृभिः सह पार्थिवः / शोकेन महाताविष्टा मुमोह स युधिष्ठिरः
कौरवान् सर्वान् भ्रातृभिः सह निहत्य पार्थिवः स युधिष्ठिरः महाशोकेनाभिभूतः सम्मूढोऽभवत् मुमोह च।
Verse 6
अचिरेणाथ कालेन मार्कण्डेयो महातपाः / संप्राप्तो हास्तिनपुरं राजद्वारे स तिष्ठति
अचिरेणैव कालेन महातपाः मार्कण्डेयः हास्तिनपुरं संप्राप्तः, स राजद्वारे तिष्ठति।
Verse 7
द्वारपालो ऽपि तं दृष्ट्वा राज्ञः कथितवान् द्रुतम् / मार्कण्डेयो द्रष्टुमिच्छंस्त्वामास्ते द्वार्यसौ मुनिः
द्वारपालस्तं दृष्ट्वा राज्ञे शीघ्रं न्यवेदयत्— ‘मुनिर्मार्कण्डेयो भवन्तं द्रष्टुमिच्छन् द्वारि तिष्ठति।’
Verse 8
त्वरितो धर्मपुत्रस्तु द्वारमेत्याह तत्परम् / स्वागतं ते महाप्राज्ञ स्वागतं ते महामुने
ततः धर्मपुत्रः शीघ्रं द्वारमागत्य तत्परः उवाच— ‘स्वागतं ते महाप्राज्ञ, स्वागतं ते महामुने।’
Verse 9
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे तारितं कुलम् / अद्य मे पितरस्तुष्टास्त्वयि तुष्टे महामुने
अद्य मे जन्म सफलं जातम्, अद्य मे कुलं तारितम्। अद्य मे पितरः तुष्टाः—त्वयि तुष्टे, महामुने॥
Verse 10
सिंहासनमुपस्थाप्य पादशौचार्चनादिभिः / युधिष्ठिरो महात्मेति पूजयामास तं मुनिम्
सिंहासनं समुपस्थाप्य पादप्रक्षालनपूजनादिभिः। युधिष्ठिरो महात्मेति स्तुवन् तं मुनिं पूजयामास॥
Verse 11
मार्कण्डेयस्ततस्तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम् / किमर्थं मुह्यसे विद्वन् सर्वं ज्ञात्वाहमागतः
मार्कण्डेयस्ततः तुष्टः प्रोवाच स युधिष्ठिरम्। किमर्थं मुह्यसे विद्वन्? सर्वं ज्ञात्वाहमागतः॥
Verse 12
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम् / कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः
ततो युधिष्ठिरो राजा प्रणम्याह महामुनिम्। कथय त्वं समासेन येन मुच्येत किल्बिषैः॥
Verse 13
निहता वहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः / अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गान्मुनिपुङ्गव
निहता बहवो युद्धे पुंसो निरपराधिनः। अस्माभिः कौरवैः सार्धं प्रसङ्गाद् मुनिपुङ्गव॥
Verse 14
येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि / मुच्यते पातकादस्मात् तद् भवान् वक्तुमर्हति
येन हिंसासमुद्भूताज्जन्मान्तरकृतादपि पातकादस्मान्मुच्यते, तत्साधनं भवान् कृपया वक्तुमर्हति।
Verse 15
मार्कण्डेय उवाच शृणु राजन् महाभाग यन्मां पृच्छसि भारत् / प्रयागगमनं श्रेष्ठं नराणां पापनाशनम्
मार्कण्डेय उवाच—शृणु राजन् महाभाग भारतकुलोद्भव; यन्मां पृच्छसि। प्रयागगमनं नराणां श्रेष्ठं पापनाशनम्।
Verse 16
तत्र देवो महादेवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः / समास्ते भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवदैः
तत्र महादेवो देवो रुद्रो विश्वामरेश्वरः समास्ते; तथा भगवान् ब्रह्मा स्वयंभूरपि दैवतैः सह तत्रैवास्ते।
Verse 17
युधिष्ठिर उवाच भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रयागगमने फलम् / मृतानां का गतिस्तत्र स्नातानामपि किं फलम्
युधिष्ठिर उवाच—भगवन्, प्रयागगमने यत्फलं तच्छ्रोतुमिच्छामि। तत्र मृतानां का गतिः? स्नातानामपि किं फलं भवति?
Verse 18
ये वसन्ति प्रयागे तु ब्रूहि तेषां तु किं फलम् / भवता विदितं ह्येतत् तन्मे ब्रूहि नमो ऽस्तु ते
ये प्रयागे वसन्ति, तेषां किं फलं ब्रूहि। भवता ह्येतद्विदितं; तन्मे ब्रूहि—नमोऽस्तु ते।
Verse 19
मार्कण्डेय उवाच कथयिष्यामि ते वत्स या चेष्टा यच्च तत्फलम् / पुरा महर्षिभिः सम्यक् कथ्यमानं मया श्रुतम्
मार्कण्डेय उवाच—वत्स, तेऽहं कथयिष्यामि या चेष्टा कर्तव्या, यच्च तस्याः फलम्। यथा पुरा महर्षिभिः सम्यक् व्याख्यातं मया श्रुतम्॥
Verse 20
एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / अत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः
एतत् प्रजापतिक्षेत्रं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। अत्र स्नात्वा ये मृताः, ते दिवं यान्त्यपुनर्भवाः॥
Verse 21
तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः / बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि तु
तत्र ब्रह्मादयो देवा रक्षां कुर्वन्ति संगताः। बहून्यन्यानि तीर्थानि सर्वपापापहानि च॥
Verse 22
कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि / संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्
कथितुं नेह शक्नोमि बहुवर्षशतैरपि। संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि प्रयागस्येह कीर्तनम्॥
Verse 23
षष्टिर्धनुः सहस्त्राणि यानि रक्षन्ति जाह्नवीम् / यमुनां रक्षति सदा सविता सप्तवाहनः
षष्टिर्धनुःसहस्राणि जाह्नवीं रक्षन्ति सर्वदा। यमुनां रक्षति नित्यं सविता सप्तवाहनः॥
Verse 24
प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः / मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्
प्रयागे तु विशेषेण स्वयं वसति वासवः। मण्डलं रक्षति हरिः सर्वदेवैश्च सम्मितम्॥
Verse 25
न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः / स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्
न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः। स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्॥
Verse 26
स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम् / स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप / प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्
स्वकर्मणावृतो लोको नैव गच्छति तत्पदम्। स्वल्पं स्वल्पतरं पापं यदा तस्य नराधिप। प्रयागं स्मरमाणस्य सर्वमायाति संक्षयम्॥
Verse 27
दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनादपि / मुत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते
दर्शनात् तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि। मृत्तिकालम्भनाद् वापि नरः पापात् प्रमुच्यते॥
Verse 28
पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी / प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्
पञ्च कुण्डानि राजेन्द्र येषां मध्ये तु जाह्नवी। प्रयागं विशतः पुंसः पापं नश्यति तत्क्षणात्॥
Verse 29
योजनानां सहस्त्रेषु गङ्गां यः स्मरते नरः / अपि दुष्कृतकर्मासौ लभते परमां गतिम्
योजनानां सहस्रेषु दूरस्थितोऽपि यो नरः गङ्गां स्मरति, स दुष्कृतकर्मापि परमां गतिं लभते।
Verse 30
कीर्तनान्मुच्यते पापाद् दृष्ट्वा भद्राणि पश्यति / तथोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते
कीर्तनात् पापान्मुच्यते, दर्शनात् भद्राणि पश्यति; तथैवोपस्पृश्य राजेन्द्र स्वर्गलोके महीयते।
Verse 31
व्याधितो यदि वा दीनः क्रूद्धो वापि भवेन्नरः / गङ्गायमुनमासाद्य त्यजेत् प्राणान् प्रयत्नतः
व्याधितो वा दीनो वा क्रुद्धोऽपि यो नरः, स गङ्गायमुनासङ्गमं प्राप्य प्रयत्नतः प्राणान् त्यजेत्।
Verse 32
दीप्तकाञ्चनवर्णाभैर्विमानैर्भानुवर्णिभिः / ईप्सितांल्लभते कामान् वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
दीप्तकाञ्चनवर्णाभैः भानुवर्णिभिः विमानैः, ईप्सितान् कामान् लभते—इति मुनिपुङ्गवाः वदन्ति।
Verse 33
सर्वरत्नमयैर्दिव्यैर्नानाध्वजसमाकुलैः / वराङ्गनासमाकीर्णैर्मोदते शुभलक्षणः
सर्वरत्नमयैः दिव्यैः नानाध्वजसमाकुलैः वराङ्गनासमाकीर्णैः, शुभलक्षणः स मोदते।
Verse 34
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते / यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते
गीतवादित्रनिर्घोषैः प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते। यावन्न स्मरते जन्म तापत् स्वर्गे महीयते॥ स्मृतौ तु जातायां स ताप्यते, स्वर्गसुखं क्षीयते॥
Verse 35
तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तम / हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले
तस्मात् स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा नरोत्तमः। हिरण्यरत्नसंपूर्णे समृद्धे जायते कुले॥
Verse 36
तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति / देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे
तदेव स्मरते तीर्थं स्मरणात् तत्र गच्छति। देशस्थो यदि वारण्ये विदेशे यदि वा गृहे॥
Verse 37
प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः
प्रयागं स्मरमाणस्तु यस्तु प्राणान् परित्यजेत्। ब्रह्मलोकमवाप्नोति वदन्ति मुनिपुङ्गवाः॥
Verse 38
सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी / ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति
सर्वकामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी। ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र लोके स गच्छति॥
Verse 39
स्त्रीसहस्त्राकुले रम्ये मन्दाकिन्यास्तटे शुभे / मोदते मुनिभिः सार्धं स्वकृतेनेह कर्मणा
मन्दाकिन्याः शुभे तीरे रम्ये स्त्रीसहस्रसङ्कुले। मुनिभिः सह स मोदते स्वकृतकर्मफलोद्भवम्॥
Verse 40
सिद्धचारणगन्धर्वैः पूज्यते दिवि दैवतैः / ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो जम्बुद्वीपपतिर्भवेत्
सिद्धचारणगन्धर्वैर्दिवि दैवतपूजितः। स्वर्गात् पुण्यक्षये भ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत्॥
Verse 41
ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयानः पुनः पुनः / गुणवान् वित्तसंपन्नो भवतीह न संशयः / कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः
ततः शुभानि कर्माणि चिन्तयन् पुनरप्यहम्। गुणवान् वित्तसम्पन्नो भवत्येव न संशयः॥ कर्मणा मनसा वाचा सत्यधर्मप्रतिष्ठितः॥
Verse 42
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यस्तु ग्रामं प्रतीच्छति / सुवर्णमथ मुक्तां वा तथैवान्यान् प्रतिग्रहान्
गङ्गायमुनयोर्मध्ये यो ग्रामं प्रतिगृह्णते। सुवर्णं मुक्तिकां वापि तथान्यान् प्रतिग्रहान्॥
Verse 43
स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चने ऽपि वा / निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते
स्वकार्ये पितृकार्ये वा देवताभ्यर्चनेऽपि वा। निष्फलं तस्य तत् तीर्थं यावत् तत्फलमश्नुते॥
Verse 44
अतस्तीर्थे न गृह्णीयात् पुण्येष्वायतनेषु च / निमित्तेषु च सर्वेषु अप्रमत्तो द्विजो भवेत्
अतस्तस्मात् तीर्थेषु पुण्यायतनेषु च कदाचिदपि अनुचितं दानं लाभं वा न गृह्णीयात्। सर्वेषु निमित्तेषु च द्विजोऽप्रमत्तः सदा शौचाचारपरः भवेत्॥
Verse 45
कपिलां पाटलावर्णां यस्तु धेनुं प्रयच्छति / स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्
यः कपिलां पाटलवर्णां धेनुं प्रयच्छति—स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्—स महत् पुण्यं लभते॥
Verse 46
यावद् रोमाणि तस्या वै सन्ति गात्रेषु सत्तम / तावद् वर्षसहस्त्राणि रुद्रलोके महीयते
हे सत्तम! तस्या धेन्वाः गात्रेषु यावन्ति रोमाणि सन्ति, तावद् वर्षसहस्राणि दाता रुद्रलोके पूज्यते महीयते च॥
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prioritizes Prayāga-centered practices—especially smaraṇa (remembrance), darśana (beholding), nāma-kīrtana (chanting the name), and snāna (bathing)—stating that even subtle sins are destroyed through remembering Prayāga and contact with its sacred earth and waters.
Dying there after bathing is said to lead to heaven without return to rebirth, while departing from life remembering Prayāga is declared to lead to Brahmaloka; the text also describes eventual fall from Svarga upon merit’s exhaustion, followed by auspicious rebirth (including royal sovereignty).
It treats the interfluvial region as exceptionally sanctified and warns that receiving villages/wealth there is blameworthy; such conduct can obstruct the promised fruit of pilgrimage until rectified, so a dvija is urged to remain vigilant about purity and right conduct at tīrthas.