ब्रह्म in the Ramcharitmanas

गुरोः पादरेणुः मृदुः मञ्जुलः अञ्जनः, नयनयोः अमृतम्, दृग्दोषाणां भञ्जकः। तेन विवेकनयने विमले कृत्वा, रामस्य चरितं वर्णयामि, यत् भवमोचनकरम्। प्रथमं ब्राह्मणानां चरणान् वन्दे, ये भूमिदेवाः, मोहजनितान् सर्वान् संशयान् हरन्ति। सुजनसमाजं…

निर्गुणं सगुणं च इति ब्रह्मणः द्वे स्वरूपे। उभे अकथ्ये, अगाधे, अनादिनी, अनुपमे च। मम मते नाम उभयोः श्रेष्ठतरम्, यतः तेन स्वशक्त्या उभे स्ववशे नीते। सुजनाः एतत् दासस्य गर्वं मा मन्यध्वम्; अहं हृदयस्य प्रतीतिं, प्रीतिं, रुचिं च कथयामि।…

नाम्नः प्रसादात् शम्भुरविनाशी; अमङ्गलस्यालङ्कारस्यापि सः मङ्गलस्य खनिः। शुकः सनकादयः सिद्धाः मुनयः योगिनश्च नाम्नः प्रसादात् ब्रह्मसुखस्य भोक्तारः। नारदः नाम्नः प्रतापमजानात्; हरिः जगति प्रियः, स्वयं च हरिहरयोः प्रियः। प्रह्लादः नाम जपतः…

यं धीरा मुनयो योगिनः सिद्धाश्च विशुद्धमनसः स्मरन्ति, यस्य च कीर्तिं वेदाः पुराणानि आगमाश्च 'नेति नेति' इति कथयन्तः गायन्ति। स एव रामः सर्वव्यापी ब्रह्म भुवनसमूहस्य पतिः मायाधनी रघुकुलमणिः सदा स्वतन्त्रश्च स्वभक्तहिताय अवतीर्णः।

हे सुखस्य आश्रय, यदि त्वं मयि प्रसन्नः असि च सत्येन मां स्वदासीं जानासि, तदा हे प्रभो, विविधैः प्रकारैः रघुनाथस्य कथां कथयित्वा मम अज्ञानं हर। यस्य गृहं सुरतरोः तले अस्ति, सः किं दारिद्र्यजनितं दुःखं सहेत्? हे शशिभूषण, हृदये एवं विचार्य…

शृणु हे शैलकुमारि, अपरं हेतु; विचित्रां कथां विस्तरेण कथयिष्यामि। यस्मात् कारणात् अजः अगुणः अरूपः ब्रह्म कोसलपुरस्य भूपः अभवत्। यं प्रभुं त्वं भ्रात्रा सह वने मुनिवेषं धृत्वा भ्रमन्तम् अपश्यः। यस्य चरितम् अवलोक्य हे भवानि, त्वं सत्याः…

तपस्वी राजानं प्रत्याह - हे राजन्, एवमस्तु। एकं कठिनं कारणं शृणु। हे भूपाल, यमोऽपि तव पादयोः शिरः नमयति, केवलं ब्राह्मणकुलं विना। तपोबलेन ब्राह्मणाः सदा बलवन्तः, तेषां कोपस्य रक्षकः न कोऽपि। हे नरेश, यदि त्वं सर्वान् ब्राह्मणान् वशे…

तस्मात् हे राजन् अहं त्वां निवारयामि; इमां कथां कथयतः तव परमानिष्टं भविष्यति। इयं कथा यदि षष्ठकर्णं प्राप्नोति, तदा तव नाशः निश्चितः; मम वाक्यं सत्यम्। शृणु प्रतापभानो; इदं यदि प्रकटीभवति, अथवा ब्राह्मणशापः अवपद्यते, तदा तव नाशः भविष्यति।…

हे क्षत्रिय, ब्राह्मणान् आहूय समूहेन सह तान् नाशयितुम् अत्र आनीतवान् असि। ईश्वरः अस्माकं धर्मम् अरक्षत्, त्वं परिवारेण सह विनश्यसि। वर्षस्य अन्तरे तव नाशः भविष्यति, कुले जलदाता कश्चित् न अवशिष्यते। राजा शापं श्रुत्वा अतीव व्याकुलः त्रस्तः…

हे राजन्, भावि नष्टं न भवति यद्यपि तव दोषो नास्ति। ब्राह्मणशापः अतिघोरः, ततः कृतेनाप्यन्यथा न भवति।

एवं कथय सर्वे ब्राह्मणाः प्रतिष्ठिताः, नगरजनैः समाचारः प्राप्तः। ते शोकम् अकुर्वन् दैवम् एव दोषेण आरोपयन्तः, यत् हंसम् उत्पादयितुं गत्वा काकम् उत्पादितवान्। राक्षसः पुरोहितम् स्वगृहे प्रत्यानीतवान्, तपस्विने च सर्वसमाचारम् अज्ञापितवान्। सः…

नगरं ध्वजपताकातोरणैः आच्छादितम् आसीत्, येन प्रकारेण तत् सज्जितं तत् वक्तुं न शक्यते। आकाशात् पुष्पवृष्टिः अभवत्, सर्वे जनाः ब्रह्मानन्दे मग्नाः अभवन्। स्त्रियः समूहैः समूहैः मिल्वा अगच्छन्, सहजभूषणैः युक्ताः उत्थाय धावन्त्यः। सुवर्णकलशान्…

ब्रूहि मे स्वामिन्, कौ इमौ सुन्दरौ बालकौ। किं मुनिकुलस्य तिलकौ, आहो नृपकुलस्य पालकौ? उत वै परब्रह्म, यद् वेदाः 'नेति नेति' इति कथय गायन्ति, द्विविधं रूपं धृत्वा इहागतः? मम चित्तं स्वभावत एव वैराग्यस्वरूपम्, तथापि चन्द्रमसं प्रति चकोर इव…

केचन विधातारं ब्रह्माणं दूषयन्ति, येन अमृतं दर्शयित्वा विषं दत्तम्। नगरे खरभरः सम्भूतः, सर्वेषां चिन्ता आसीत्; सोढुम् अशक्या दाहिनी वेदना हृदये स्थिता, सर्वश्च हर्षः नष्टः। ब्राह्मणपत्न्यः, कुलेन सम्मानिताः जठराः स्त्रियः, याः कैकेय्यै…

एवं विचार्य क्रोधं मा कुरु, कस्मैचित् व्यर्थं दोषं मा देहि। सर्वे मोहरात्रौ निद्रिताः सन्ति बहुविधान् स्वप्नान् पश्यन्ति। अस्यां जगरात्रौ केवलं योगिनः जागर्ति, परमार्थान्वेषिणः प्रपञ्चवियुक्ताश्च। जीवः तदैव जगति जागृतः ज्ञेयः, यदा यदा…

येषां नासिका नित्यं सादरं प्रभोः प्रसादस्य शुद्धं मनोहरं सुगन्धं गृह्णाति। ये भवत्यर्पितं भोजनं खादन्ति, प्रभोः प्रसादभूतं वस्त्रालङ्कारं च धारयन्ति। ये देवं गुरुं ब्राह्मणं वा दृष्ट्वा शिरसा नमन्ति, प्रीत्या विशेषं विनयं च कुर्वन्ति।…

एवं मार्गे अनुतप्तमानः रथः शीघ्रं तमसा नद्याः तीरे आगतः। सः विनयेन निषादान् विसृज्य तेषु चरणौ पतित्वा शोकाकुलाः प्रत्यागताः। नगरे प्रविशन् सचिवः लज्जया संकुचितः, यथा गुरुं ब्राह्मणं गों वा हतवान्। वृक्षस्य अधः उपविश्य दिवसं यापयत्, ततः…

तस्मिन् काले यत् भरतस्य प्रेम आसीत् तत् शेषोऽपि यथावत् वर्णयितुं न शक्नोति। यथा अहं-ममकार-मलेन मलिनेभ्यः जनेभ्यः ब्रह्मानन्दः अगम्यः, तथा कविभ्यः तत् प्रेम अगम्यम्।

तदा रघुवीरः मुनिम् अवदत्- हे प्रभो, भवत्या सह किञ्चन न गूढम् अस्ति। भवान् जानाति यस्मात् कारणात् आगतोऽस्मि, तस्मात् हे तात, न विस्तरेण कथितवान्। इदानीं तत् मन्त्रं मे ददातु, हे प्रभो, येन प्रकारेण मुनिद्रोहिणः हन्याम्। प्रभोः वाणीं…

अत्र कपयः स्वमनसि चिन्तयामासुः - नियतः कालः अतीतः, किञ्च कार्यं न कृतम्। सर्वे समेत्य परस्परं कथयामासुः - भ्रातः, सुद्धिं विना किं कुर्मः? अङ्गदः नेत्रे अश्रुभिः पूरयित्वा अवदत् - उभयप्रकारेण अस्माकं मृत्युः सम्भूता। अत्र सीतायाः सुद्धिः न…