Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
अस्मिन्नध्याये सूतः पृथिव्याः नामव्युत्पत्तिं पुरावृत्तान्तं च वर्णयति। वसुधा इति धनधारणात्, मेदिनी इति मेदसः सम्बन्धात्—मधुकैटभवधपूर्वे प्रलयाम्बुपूरस्मरणात्—पृथिवी इति च पृथोर्वैन्यस्य अधिकारस्थापनात्। ततः पृथुः आदिराजः इति स्तूयते; स पृथिवीं पत्तनैः आकरैश्च विभज्य व्यवस्थितां करोति, चातुर्वर्ण्यसमाजं रक्षति, सर्वभूतैः वेदविद्भिः ब्राह्मणैश्च नमस्यते। मुख्यविषयः पृथिवीदोहनम्—विभिन्नेषु मन्वन्तरेषु वत्साः, दोग्धारः, पात्राणि च निर्दिश्यन्ते; समृद्धिः युगानुसारं नियता, यज्ञविधिना बोध्या च इति सूच्यते। एवं मन्वन्तरं सृष्टेः व्यवस्थारूपेण कृषिराज्यव्यवस्थायाश्च सम्बन्धं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषङ्गपादे ‘शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च’ नाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः। सूत उवाच—इह वसुधा समुद्रान्ता आसीदिति यथा श्रुतम्; यतो वसु धत्ते तस्माद् ‘वसुधा’ इति गीयते।
Verse 2
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता; तेनैषा ‘मेदिनी’ इत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः।
Verse 3
ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
ततोऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः; दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः।
Verse 4
पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
पृथुना प्रविभागश्च धरायाः साधितः पुरा; तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी।
Verse 5
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता; एवंप्रभावो राजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः।
Verse 6
नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
सर्वैर्भूतग्रामैः सर्वशः नमस्यः पूज्यश्च सः; महाभागैः ब्राह्मणैः वेदवेदाङ्गपारगैश्चापि।
Verse 7
पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
पृथुरेव नमस्कार्यः सनातनो ब्रह्मयोनिः; महाभागैः पार्थिवैश्च प्रार्थ्यमानो महद्यशाः।
Verse 8
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्; संग्रामेऽपि योधैः जयप्राप्तिकामैः पूज्यः।
Verse 9
आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
रणानामादिकर्ता वै नमस्यः पृथुरेव हि; योद्धा यो रणं याति पृथुं नृपं कीर्तयित्वा।
Verse 10
स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
स कीर्त्तिमान् स घोररूपात् संग्रामात् क्षेमी तरति; वैश्यैरपि च राजर्षिः वैश्यवृत्तिमिहास्थितैः।
Verse 11
पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
पृथुरेव नमस्कार्यो महायशाः, वृत्तिदानात्; एते वत्सविशेषाः, दोग्धारः, क्षीरमेव च।
Verse 12
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम्; ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना।
Verse 13
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले; ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः।
Verse 14
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि; ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरेऽधुना।
Verse 15
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी; उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानुजेन तु।
Verse 16
मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
धीमता मनुं उत्तमं वत्सं कृत्वा सर्वसस्यानि दुग्धानि; पुनश्च पञ्चमे मन्वन्तरे तामसस्यान्तरे मनोः पृथ्वी दुग्धा।
Verse 17
दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
तामसं वत्सं वै कृत्वा बलबन्धुना दुग्धेयम्; चारिष्टवस्य षष्ठे मन्वन्तरे संप्राप्ते चान्तरे मनोः।
Verse 18
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
पुराणेन मही दुग्धा वत्सं चारिष्टवं प्रति; चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः।
Verse 19
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
पुराणेन मही दुग्धा वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम्; चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः।
Verse 20
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया; एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै।
Verse 21
देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
देवादिभिर्मनुष्यैश्च भूतादिभिश्च यथाक्रमम्। एवं सर्वेषु लोकेषु अतीतानागतेष्विह विज्ञेया॥
Verse 22
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः; प्रजाः, पृथोस्तु शृणुत। पृथोः पुत्रौ महाविक्रान्तौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपाषनौ॥
Verse 23
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्द्धानाव्द्यजायत। हविर्धानात् षडाग्नेयी धिषणा जनयत् सुतान्॥
Verse 24
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ। प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीৎ प्रजापतिः॥
Verse 25
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ। प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात् प्राचीनबर्ह्यसौ॥
Verse 26
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः। महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः॥
Verse 27
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः। सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्॥
Verse 28
अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
अपृथग्धर्मचरणास्तेऽतप्यन्त महात्तपः। दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः॥
Verse 29
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः॥
Verse 30
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः॥
Verse 31
दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
दशवर्षसहस्राणि प्रजाः कर्मणि नाशक्नुवन्। तदुपश्रुत्य प्रचेतसः सर्वे तपसा युक्ता अभवन्॥
Verse 32
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः। वृक्षान् उन्मूल्य तान् वायुरथ शोषयामास॥
Verse 33
तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
तान् अग्निरदहद् घोरः एवं आसीद् दुमक्षयः। द्रुमक्षयं तु बुद्ध्वा ते किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु॥
Verse 34
उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
उपगम्याब्रवीद् देवान् राजा सोमः प्रचेतसः। लोकसंतानकारणात् सत्यं प्रयोजनं निरीक्ष्य॥
Verse 35
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः। वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ॥
Verse 36
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
रत्नमयी चेयं कन्या वृक्षाणां वरवर्णिनी। भविष्यज्जनता ह्येषा मया गर्भेण वै धृता॥
Verse 37
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
मारीषा नाम्नैषा कन्या वृक्षैरेव विनिर्मिता। भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता॥
Verse 38
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
युष्माकं तेजसार्धेन मम चार्धेन तेजसा। अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः॥
Verse 39
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै। अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति॥
Verse 40
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः। संधृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्॥
Verse 41
मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
ततः ते वै मारिषायां मनसा गर्भमादधुः; दशभ्यः प्रचेतोभ्यः मारिषायां प्रजापतिरभवत्।
Verse 42
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान्; आदौ मनसा प्रजाः ससर्ज, अथ मैथुनात्।
Verse 43
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदश्च चतुष्पदः; मनसा विसृज्य दक्षः पश्चात् स्त्रियः ससर्ज ह।
Verse 44
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश; कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे।
Verse 45
एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
एभ्यो दत्त्वा ततोऽन्याश्चतस्रोऽरिष्टनेमिने; द्वे च बहुपुत्राय द्वे चाङ्गिरसे तथा।
Verse 46
कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
कृशाश्वाय कन्यामेकां दत्त्वा तेषां सन्तानः समभवत्। चाक्षुषमन्वन्तरस्योत्तरं मनोः षष्ठमन्वन्तरं तु गीयते॥
Verse 47
मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
वैवस्वतस्य मनोः सप्तमस्य प्रजापतेः सृष्टौ वसुदेवाः खगाः गावो नागा दितिजदानवाश्च प्रादुर्भूताः॥
Verse 48
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याश्च जातयः। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् प्रजा मैथुनसंभवाः; पूर्वासां तु सृष्टिः संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शाच्चेति कथ्यते॥
Verse 49
ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
ऋषिरुवाच—देवानां दानवानां च देवर्षीणां च यः शुभः सम्भवः, स पूर्वं कथितः; दक्षस्य महात्मनश्चापि॥
Verse 50
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
प्रजापतेः प्राणात् दक्षस्य जन्म त्वया कथितम्। महातपाः, स प्राचेतस्त्वं कथं पुनर्लेभे इति॥
Verse 51
एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
एतं नः संशयं, सूत, त्वमिह व्याख्यातुमर्हसि—सोमस्य दौहित्रः कथं श्वशुरतां गतः?
Verse 52
सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
सूत उवाच—उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु, सत्तमाः; अत्र ऋषयो न मुह्यन्ति, विद्यावन्तो जनाश्च ये।
Verse 53
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः; पुनश्चैव निरुध्यन्ते—विद्वांस्तत्र न मुह्यति।
Verse 54
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद् द्विजोत्तमाः; तप एव गरीयोऽभूत्, प्रभावश्चैव कारणम्।
Verse 55
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम्; प्रजावान् आयुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते।
Verse 56
एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
एवं चाक्षुषस्य सर्गः समासतः समाख्यातः। इत्येते षट् निसर्गाः मन्वन्तरात्मकाः क्रान्ताः॥
Verse 57
स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
स्वायम्भुवाद्याः सर्गाः संक्षेपात् चाक्षुषान्ताः यथाक्रमम्। एते सर्गाः प्राज्ञैः प्रोक्ता, हे द्विजसत्तमाः॥
Verse 58
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां विस्तरो ज्ञेयः। न न्यूनाः नातिरिक्ताः सर्वे सर्गा विवस्वतः॥
Verse 59
आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
आरोग्यायुःप्रमाणेभ्यः धर्मतः कामतोऽर्थतः। एतानेव गुणान् एति यः पठन् अनसूयकः॥
Verse 60
वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
वैवस्वतस्य सांप्रतमहात्मनः सर्गं वक्ष्यामि। समासव्यासतः ब्रुवतो मे निबोधत॥
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds King Pṛthu Vainya as the ādi-rāja (archetypal sovereign). Rather than a long dynastic catalogue, it encodes kingship as a cosmological function: partitioning, protecting, and making the earth productive for the varṇa-ordered society.
They function as compressed cosmological memory: Vasudhā highlights the earth as the bearer of ‘vasu’ (wealth/substance); Medinī recalls an early state of material inundation (medas) associated with the Madhu-Kaiṭabha prelude; Pṛthivī links the earth to Pṛthu’s ordering claim, portraying geography as politically and ritually constituted.
The earth’s ‘milking’ is presented as epoch-sensitive: different manvantaras are associated with specific calves (vatsa), milkers (dogdhṛ), and vessels (pātra), implying that prosperity and resource-availability are governed by cyclical cosmic administration rather than a single, timeless event.