Shloka 29
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
Devanagari script
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
Transliteration
tapaścateṣu pṛthivīṃ tapyatsvatha mahīruhāḥ / arakṣyamāṇāmāvabrurbabhūvātha prajākṣayaḥ
Translation
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः। अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः॥
Word by Word
तपः(while) austerities
तपः:
अधिकरण (Locative in absolute construction)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचनार्थे (locative absolute with ‘तेषु’); ‘तपः’ as austerities
चand
च:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction ‘and’)
तेषुin/among them (while they...)
तेषु:
अधिकरण (Locative; with locative absolute)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; सर्वनाम
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तप्यत्सुwhile (they) were performing austerity
तप्यत्सु:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ/शानच्-प्रत्यय), सप्तमी, बहुवचन; ‘तप्यत्’ = doing penance; locative absolute with implied ‘तेषु’
अथthen
अथ:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Discourse)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भ (then/thereupon)
मही-रुहाःtrees
मही-रुहाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमही (प्रातिपदिक) + रुह (रुह् धातु-निष्पन्न प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (महीम् रुहन्ति = trees)
अ-रक्ष्यमाणाम्unprotected
अ-रक्ष्यमाणाम्:
विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + रक्ष्यमाण (रक्ष् धातु, कर्मणि वर्तमान कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मणि वर्तमान कृदन्त; विशेषण (पृथिवीम्)
आवब्रुःcovered/overgrew
आवब्रुः:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृ (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; उपसर्ग ‘आ’
बभूवthere arose/there was
बभूव:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अथthen
अथ:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Discourse)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम (then)
प्रजा-क्षयःdestruction/decline of creatures
प्रजा-क्षयः:
कर्ता/भाव (Subject-noun; event)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समास (प्रजानां क्षयः)