Adhyaya 51
सगरस्यौर्वाश्रमगमनम् (Sagara’s Journey to Aurva’s Hermitage)
अस्मिन्नध्याये राजर्षिसंवादरूपेण सगरराजा भृगुवंशजं महर्षिमौर्वं प्रति स्ववृत्तान्तं निवेदयति। पूर्वोपदिष्टैः अस्त्रशास्त्रैः प्राप्तां रणकौशलं राज्यस्थैर्यं च वर्णयन् मौर्वं गुरुमुपकारिणं एकमेव शरणं च स्तौति। ततः मौर्वाश्रमस्य तपःशक्तेः प्रमाणरूपं वर्ण्यते—तत्र हिंसावृत्तयः प्रशाम्यन्ति, व्याघ्रमृगादयः भयवैरवर्जिताः सह वसन्ति। एषा तपोमय्या ‘आश्रमपरिसरव्यवस्था’ दर्शयति यत् धर्म्यं राज्यं जयश्च ऋष्यनुग्रहसम्भवौ, न केवलं बलात्; एवं वंशपरम्परा तपोऽनुमोदनेन स्थिरा भवतीति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरस्यौर्वाश्रमगमनं नाम पञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५०// सगर उवाच कुशलं मम सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः / यस्य मे त्वमनुध्याता शमं भार्गवसत्तमः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘सगरस्यौर्वाश्रमगमनम्’ नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। सगर उवाच—कुशलं मम सर्वत्र महर्षे, नात्र संशयः; यस्य मे त्वमनुध्याता शमं भार्गवसत्तम।
Verse 2
यस्तथा शिक्षितः पूर्वमस्त्रे शस्त्रे च सांप्रतम् / सो ऽहं कथमशक्तः स्यां सकलारिविनिग्रहे
यस्तथा शिक्षितः पूर्वम् अस्त्रे शस्त्रे च सांप्रतम्; सोऽहं कथमशक्तः स्यां सकलारिविनिग्रहे।
Verse 3
त्वं मे गुरुः सुहृद्दैवं बन्धुर्मित्रं च केवलम् / न ह्यन्यमभिजानामि त्वामृते पितरं च मे
त्वमेव मे गुरुः सुहृद्दैवं बन्धुर्मित्रं च केवलम्। त्वामृते पितरं च मे नान्यमहं कञ्चिदभिजानामि॥
Verse 4
त्वयोपदिष्टेनास्त्रेण सकला भूभृतो मया / विजिता यदनुस्मृत्या शक्तिः सा तपसस्तव
त्वयोपदिष्टेनास्त्रेण मया सकला भूभृतो विजिताः। यदनुस्मृत्या या शक्तिः, सा तव तपसः प्रभावः॥
Verse 5
तपसा त्वं जगत्सर्वं पुनासि परिपासि च / स्रष्टुं संहर्त्तुमपि च शक्नोष्येव न संशयः
तपसा त्वं जगत्सर्वं पुनासि परिपासि च। स्रष्टुं संहर्तुमपि च शक्नोष्येव न संशयः॥
Verse 6
महाननन्यसामान्यप्रभावस्तपसश्च ते / इह तस्यैकदेशो ऽपि दृश्यते विस्मयप्रदः
महाननन्यसामान्यप्रभावस्तपसश्च ते। इह तस्यैकदेशोऽपि दृश्यते विस्मयप्रदः॥
Verse 7
पश्यसिंहासने बाल्यादुपेत्य मृगपोतकः / पिबत्यंभः शनैर्ब्रह्मन्निःशङ्कं ते तपोवने
पश्यसि—सिंहासने बाल्यादुपेत्य मृगपोतकः। पिबत्यम्भः शनैर्ब्रह्मन् निःशङ्कं ते तपोवने॥
Verse 8
धयत्यत्रातिविस्रंभात् कृशापि हरिणी स्तनम् / करोति मृगशृङ्गाग्रे गण्डकण्डूयनं रुरुः
अत्रातिविस्रंभात् कृशापि हरिणी स्तनं धयति; रुरुः पुनर्मृगशृङ्गाग्रे गण्डस्य कण्डूयनं करोति।
Verse 9
नवप्रसूतां हरिणीं हत्वा वृत्त्यै वनान्तरे / व्याघ्री त्वत्तपसावासे सैव पुष्णाति तच्छिशून्
नवप्रसूतां हरिणीं वने वृत्त्यै हत्वा, व्याघ्री त्वत्तपसावासे सैव तच्छिशून् पुष्णाति।
Verse 10
गजं द्रुतमनुद्रुत्य सिंहो यस्मादिदं वनम् / प्रविष्टो ऽनुसरन्तौ त्वद्भयादेकत्र तिष्ठतः
गजं द्रुतमनुद्रुत्य सिंहः यस्मादिदं वनं प्रविष्टः; त्वद्भयाद् अनुसरन्तौ तौ एकत्र तिष्ठतः।
Verse 11
नकुलस्त्वाशुमार्जारमयूरशशपन्नगाः / वृकसूकरशार्दूलशरभर्क्षप्लवङ्गमाः
नकुलः, त्वाशुमार्जारः, मयूराः, शशाः, पन्नगाः; वृकाः, सूकराः, शार्दूलाः, शरभाः, ऋक्षाः, प्लवङ्गमाः।
Verse 12
सृगाला गवयागावो हरिणा महिषास्तथा / वने ऽत्र सहजं वैरं हित्वा मैत्रीमुपागताः
सृगालाः गवयागावः हरिणा महिषास्तथा; वनेऽत्र सहजं वैरं हित्वा मैत्रीमुपागताः।
Verse 13
एवंविधा तपःशक्तिर्लोकविस्मयदायिनी / न क्वापि दृश्यते ब्रह्मंस्त्वामृते भुवि दुर्लभा
एवंविधा तपःशक्तिर्लोकविस्मयदायिनी; ब्रह्मन्, त्वामृते भुवि सा दुर्लभा, क्वापि न दृश्यते।
Verse 14
अहं तु त्वत्प्रसादेन विजित्य वसुधामि माम् / रिपुभिः सह विप्रर्षे स्वराज्यं समुपागतः
अहं तु त्वत्प्रसादेन वसुधां विजित्य, विप्रर्षे, रिपुभिः सह स्वराज्यं समुपागतः।
Verse 15
वश्यामात्यस्त्रिवर्गे ऽपि यथायोग्यकृतादरः / त्वयोपदिष्टमार्गेण सम्यग्राज्यमपालयम्
वश्यामात्यः त्रिवर्गेऽपि यथायोग्यकृतादरः; त्वयोपदिष्टमार्गेण सम्यक् राज्यं अपालयम्।
Verse 16
एवं प्रवर्त्तमानस्य मम राज्ये ऽवतिष्ठतः / भवद्दिदृक्षा संजाता सापेक्षा भृगुपुङ्गव
एवं प्रवर्त्तमानस्य मम राज्येऽवतिष्ठतः; भवद्दिदृक्षा संजाता, सापेक्षा, भृगुपुङ्गव।
Verse 17
किं त्वद्य मयि पर्याप्तमनपत्यतयैव मे / पितृपिण्डप्रदानेन सह संरक्षणं भुवः
किं त्वद्य मयि पर्याप्तम्, अनपत्यतयैव मे; पितृपिण्डप्रदानेन सह भुवः संरक्षणम्।
Verse 18
तदिदं दुःशमत्यर्थमनिवार्यं मनोगतम् / नानयो ऽपहर्त्तां लोकंऽस्मिन् ममेति त्वामुपागतः
तदिदं दुःशमत्यर्थमनिवार्यं मनोगतम्। नानयोऽपहर्ता लोकेऽस्मिन् ममेति त्वामुपागतः॥
Verse 19
इत्युक्तः सगरेणाथ स्थित्वा सो ऽतर्मनाः क्षणम् / उवाच भगवानौर्वः सनिदेशमिदं वचः
इत्युक्तः सगरेणाथ स्थित्वा सोऽतर्मनाः क्षणम्। उवाच भगवानौर्वः सनिदेशमिदं वचः॥
Verse 20
नियम्य सह भार्याभ्यां किञ्चित्कालमिहावस / अवाप्स्यति ततो ऽभीष्टं भवान्नात्र विचारमा
नियम्य सह भार्याभ्यां किञ्चित्कालमिहावस। अवाप्स्यति ततोऽभीष्टं भवान्नात्र विचारमा॥
Verse 21
स च तत्रावसत्प्रीतस्तच्छुश्रूषापरायमः / पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा भक्तियुक्तश्चिरं तदा
स च तत्रावसत्प्रीतस्तच्छुश्रूषापरायमः। पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा भक्तियुक्तश्चिरं तदा॥
Verse 22
राजपत्न्यौ च ते तस्य सर्वकालमतन्द्रिते / मुनेरतनुतां प्रीतिं विनयाचारभक्तिभिः
राजपत्न्यौ च ते तस्य सर्वकालमतन्द्रिते। मुनेरतनुतां प्रीतिं विनयाचारभक्तिभिः॥
Verse 23
भक्त्या शुश्रूषया चैव तयोस्तुष्टो महामुनिः / राजपत्न्यौ समाहूय इदं वचनम ब्रवीत्
भक्त्या शुश्रूषया चैव तयोस्तुष्टो महामुनिः । राजपत्न्यौ समाहूय इदं वचनं अब्रवीत् ॥
Verse 24
भवत्यौ वरमस्मत्तो व्रियतां काममीप्सितम् / दास्यामि तं न संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
भवत्यौ वरम् अस्मत्तो व्रियतां कामम् ईप्सितम् । दास्यामि तं न सन्देहो यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् ॥
Verse 25
ततः प्रणम्यशिरसा ते ऽप्युभे तं महामुनिम् / ऊचतुर्भगवान्पुत्रान्कामयावेति सादरम्
ततः प्रणम्य शिरसा तेऽप्युभे तं महामुनिम् । ऊचतुः—भगवन् पुत्रान् कामयाव इति सादरम् ॥
Verse 26
ततस्ते भगवानाह भवतीभ्यां मया पुनः / राज्ञश्चप्रियकामेन वरो दत्तो ऽयमीप्सितः
ततस् ते भगवान् आह भवतीभ्यां मया पुनः । राज्ञश्च प्रियकामेन वरो दत्तोऽयम् ईप्सितः ॥
Verse 27
पुत्रवत्यौ महाभागे भवत्यौ मत्प्रसादतः / भवेतां ध्रुवमन्यच्च श्रूयतां वचनं मम
पुत्रवत्यौ महाभागे भवत्यौ मत्प्रसादतः । भवेतां ध्रुवम् अन्यच्च श्रूयतां वचनं मम ॥
Verse 28
पुत्रो भविष्यत्येकस्यामेकः सो ऽनतिधार्मिकः / तथापि तस्य कल्पान्तं संभूतिश्च भविष्यति
एकस्यां तु एकः पुत्रो भविष्यति, स च नातिधार्मिकः। तथापि तस्य कल्पान्ते संभूतिश्च भविष्यति॥
Verse 29
षष्टिः पुत्रसहस्राणामपरस्यां च जायते / अकृतार्थाश्च ते सर्वे विनङ्क्ष्यन्त्यचिरादिव
अपरस्यां च षष्टिः पुत्रसहस्राणि जायन्ते। ते सर्वेऽकृतार्थाः अचिरादेव विनङ्क्ष्यन्ति॥
Verse 30
एवंविधगुणेपेतो वरौ दत्तौ मया युवाम् / अभीप्सितं तु यद्यस्याः स्वेच्छया तत्प्रकीर्त्यताम्
एवंविधगुणोपेतौ वरौ युवां मया दत्तौ। यद्यस्या अभीप्सितं तत् स्वेच्छया प्रकीर्त्यताम्॥
Verse 31
एवमुक्ते तु मुनिना वैदर्भ्यान्वयवर्द्धनम् / वरयामास तनयं पुत्रानन्यास्तथा परा
एवमुक्ते मुनिना वैदर्भ्याऽन्वयवर्धनम्। तनयं वरयामास; परा तु पुत्रान् अन्यान् तथा॥
Verse 32
इति दत्त्वा वरं राज्ञे सगराय महामुनिः / सभार्यामनुमान्यैनं विससर्ज पुरीं प्रति
इति सगरराज्ञे वरं दत्त्वा महामुनिः। सभार्यं तमनुज्ञाय पुरीं प्रति विससर्ज॥
Verse 33
मुनिना समनुज्ञातः कृत कृत्यो महीपतिः / रथमारुह्य वेगेन सप्रियः प्रययौ पुरीम्
मुनिना समनुज्ञातः कृतकृत्यो महीपतिः । रथमारुह्य वेगेन सप्रियः प्रययौ पुरीम् ॥
Verse 34
स प्रविश्य पुरीं रम्यां त्दृष्टपुष्टजनावृताम् / आनन्दितः पौरजनै रेमे परमया मुदा
स प्रविश्य पुरीं रम्यां दृष्टपुष्टजनावृताम् । आनन्दितः पौरजनै रेमे परमया मुदा ॥
Verse 35
एतस्मिन्नेव काले तु राजपत्न्यावुभे नृप / राज्ञे प्रावोचतां गर्भं मुदा परमया युते
एतस्मिन्नेव काले तु राजपत्न्यावुभे नृप । राज्ञे प्रावोचतां गर्भं मुदा परमया युते ॥
Verse 36
ववृधे च तयोर्गर्भः शुक्लपक्षे यथोडुराट् / सह संतोषसंपत्त्या पित्रोः पौरजनस्य च
ववृधे च तयोर्गर्भः शुक्लपक्षे यथोडुराट् । सह संतोषसंपत्त्या पित्रोः पौरजनस्य च ॥
Verse 37
संपूर्णे तु ततः काले मुहूर्ते केशिनीशुभे / असूयताग्निगर्भाभं कुमारममितद्युतिम्
संपूर्णे तु ततः काले मुहूर्ते केशिनीशुभे । असूयताग्निगर्भाभं कुमारममितद्युतिम् ॥
Verse 38
जातकर्मादिकं तस्य कृत्वा चैव यथाविधि / असमञ्चस इत्येव नाम तस्या करोन्नृपः
तस्य जातकर्मादिकं संस्कारं यथाविधि कृत्वा नृपः तस्य नाम ‘असमञ्चस’ इति एव अकरोत्।
Verse 39
सुमतिश्चापि तत्काले गर्भालाबमसूयत / संप्रसूतं तु तं त्यक्तं दृष्ट्वा राजाकरोन्मनः
सुमतिः अपि तदा गर्भालाबं असूयत; प्रसूतं तं त्यक्तं दृष्ट्वा राजा मनः अकरोत्।
Verse 40
तज्ज्ञात्वा भगवानौर्वस्तत्रागच्छद्यदृच्छया / सम्यक् संभावितो राज्ञा तमुवाच त्वरान्वितः
तद् ज्ञात्वा भगवान् और्वः तत्र यदृच्छया आगच्छत्; राज्ञा सम्यक् संभावितः स त्वरान्वितः तम् उवाच।
Verse 41
गर्भालाबुरयं राजन्न त्यक्तुं भवतार्हति / पुत्राणां षष्टिसाहस्रबीजभूतो यतस्तव
अयं गर्भालाबुः, राजन्, भवता न त्यक्तव्यः; यतः स तव षष्टिसाहस्रपुत्राणां बीजभूतः।
Verse 42
तस्मात्तत्सकलीकृत्य घृतकुंभेषु यत्नतः / निःक्षिप्य सपिधानेषु रक्षणीयं पृथक्पृथक्
तस्मात् तं सकलीकृत्य यत्नतः घृतकुम्भेषु निःक्षिप्य, सपिधानान् कृत्वा, पृथक् पृथक् रक्षणीयम्।
Verse 43
सम्यगेवं कृते राजन्भवतो मत्प्रसादतः / यथोक्तसंख्या पत्राणां भविष्यति न संशयः
सम्यगेवं कृते राजन् भवतो मत्प्रसादतः । यथोक्तसंख्या पत्राणां भविष्यति न संशयः ॥
Verse 44
काले पूर्णे ततः कुम्भान्भित्त्वा निर्यान्ति ते पृथक् / एवं ते षष्टिसाहस्रं पुत्राणां जायते नृप
काले पूर्णे ततः कुम्भान् भित्त्वा निर्यान्ति ते पृथक् । एवं ते षष्टिसाहस्रं पुत्राणां जायते नृप ॥
Verse 45
इत्युक्त्वा भगवानौर्वस्तत्रैवान्तरधाद्विभुः / राजा च तत्तथा चक्रे यथौर्वेण समीरितम्
इत्युक्त्वा भगवान् और्वस् तत्रैवान्तरधाद् विभुः । राजा च तत् तथा चक्रे यथौर्वेण समीरितम् ॥
Verse 46
ततः संवत्सरे पूर्णे घृतकुंभात्क्रमेण ते / भित्त्वाभित्त्वा पुनर्जज्ञुः सहसैवानुवासरम्
ततः संवत्सरे पूर्णे घृतकुम्भात् क्रमेण ते । भित्त्वाभित्त्वा पुनर्जज्ञुः सहसैवानुवासरम् ॥
Verse 47
एवं क्रमेण संजातास्तनयास्ते महीपते / ववृधुः संघशो राजन्षष्टिसाहस्रसंख्याया
एवं क्रमेण संजातास् तनयास् ते महीपते । ववृधुः संघशो राजन् षष्टिसाहस्रसंख्यया ॥
Verse 48
अपृथग्धर्मचरणा महाबलपराक्रमाः / बभूवुस्ते दुराधर्षाः क्रूरात्मानो विशेषतः
अपृथग्धर्मचरणा महाबलपराक्रमाः। ते विशेषतः दुराधर्षाः क्रूरात्मानो बभूवुः॥
Verse 49
स नातिप्रीतिमांस्तेषु राजा मतिमतां वरः / केशिनीतनयं त्वेकं बहुमान सुतं प्रियम्
स राजा मतिमतां वरः तेषु नातिप्रीतिमान्। केशिनीतनयं त्वेकं प्रियं सुतं बहुमान॥
Verse 50
विवाहं विधिवत्तस्मै कारयामास पार्थिवः / सचाप्यानन्दयामास स्वगुणैः सुहृदो ऽखिलान्
विवाहं विधिवत् तस्मै कारयामास पार्थिवः। स चाप्यानन्दयामास स्वगुणैः सुहृदोऽखिलान्॥
Verse 51
एवं प्रवर्त मानस्य केशिनीतनयस्य तु / अजायत सुतः श्रीमानंशुमानिति विश्रुतः
एवं प्रवर्तमानस्य केशिनीतनयस्य तु। अजायत सुतः श्रीमान् अंशुमानिति विश्रुतः॥
Verse 52
स बाल्य एव मतिमानुदारैः स्वगुणैर्भृशम् / प्रीणयामास सुत्दृदः स्वपितामहमेव च
स बाल्य एव मतिमान् उदारैः स्वगुणैर्भृशम्। प्रीणयामास सुदृढः स्वपितामहमेव च॥
Verse 53
एतस्मिन्नन्तरे राज्ञस्तस्य पुत्रो ऽसमञ्जसः / आविष्टो नष्टचेष्टो ऽभूत्स पिशाचेन केन चित्
एतस्मिन्नन्तरे राज्ञस्तस्य पुत्रोऽसमञ्जसः केनचित् पिशाचेनाविष्टो नष्टचेष्टोऽभवत्।
Verse 54
स तु कश्चिदभूद्वैश्यः पूर्वजन्मनि धर्मवित् / कस्याचिद्विषये राज्ञः प्रभूतधनधान्यवान्
स तु कश्चिद्वैश्यः पूर्वजन्मनि धर्मवित्, कस्याचिद्राज्ञो विषये प्रभूतधनधान्यवानभूत्।
Verse 55
स कदाचिदरण्येषु विचरन्निधिमुत्तमम् / दृष्ट्वा ग्रहीतुमारेभे वणिग्लोभवरिप्लुतः
स कदाचिदरण्येषु विचरन् निधिमुत्तमं दृष्ट्वा वणिग्लोभवरिप्लुतो ग्रहीतुमारभत।
Verse 56
ततस्तद्रक्षको ऽभ्येत्य पिशाचः प्राह तं तदा / क्षुधितो ऽहं चिरादस्मिन्निवसन्निधिपालकः
ततस्तद्रक्षकोऽभ्येत्य पिशाचः प्राह तं तदा—अहं चिरादस्मिन्निवसन् निधिपालकः क्षुधितोऽस्मि।
Verse 57
तस्मात्तत्परिहाराय मम दत्त्वा गवामिषम् / कामतः प्रतिगृह्णीष्व निधिमेनं ममाज्ञया
तस्मात्तत्परिहाराय मम दत्त्वा गवामिषं, कामतः प्रतिगृह्णीष्व निधिमेनं ममाज्ञया।
Verse 58
सतस्मै तत्परिश्रुत्य दास्यामीति गवामिषम् / आदत्त च निधिं तं तु पिशाचेनानुमोदितः
स तस्मै तत्परिश्रुत्य “दास्यामि” इति गवामिषं प्रतिज्ञाय, पिशाचेनानुमोदितः स निधिं तं च आदत्त।
Verse 59
न प्रादाच्च ततो मौढ्यात्तस्मै यत्तत्प्रतिश्रुतम् / प्रतिश्रुताप्रदानोत्थरोषं न श्रद्दधे नृप
स तु मौढ्यात् तस्मै यत् प्रतिश्रुतं न प्रादात्; हे नृप, प्रतिश्रुताप्रदानोत्थं रोषं स न श्रद्दधे।
Verse 60
तमेवं सुचिरं कालं प्रतीक्ष्याशनकाङ्क्षया / अपनीतधनः सो ऽपि ममार व्यथितः क्षुधा
स एवम् अशनकाङ्क्षया सुचिरं कालं प्रतीक्ष्य, अपनीतधनः सः अपि क्षुधा व्यथितो ममार।
Verse 61
वैश्यो ऽपि बालो मरणं संप्राप्य सगरस्य तु / बभूव काले केशिन्यां तनयो ऽन्वयवर्द्धनः
वैश्योऽपि बालः मरणं संप्राप्य, सगरस्य काले केशिन्यां तनयोऽभवत्—अन्वयवर्द्धनः।
Verse 62
अशरीरः पिशाचे ऽपि पूर्ववैरमनुस्मरन् / वायुभूतो ऽविशद्देहं राजपुत्रस्य भूपते
अशरीरः पिशाचोऽपि पूर्ववैरमनुस्मरन्, वायुभूतो भूपते राजपुत्रस्य देहम् अविशत्।
Verse 63
तेनाविष्टस्ततः सो ऽपि क्रूरचित्तो ऽभवत्तदा / मतिविभ्रंशमासाद्य मुहुस्तेन बलात्कृतः
तेनाविष्टस्ततः सो ऽपि क्रूरचित्तो ऽभवत्तदा / मतिविभ्रंशमासाद्य मुहुस्तेन बलात्कृतः
Verse 64
असमञ्जसत्वं नगरे चक्रे सो ऽपि नृशंसवत् / बालांश्च यूनः स्थविरान्योषितश्च सदा खलः
असमञ्जसत्वं नगरे चक्रे सो ऽपि नृशंसवत् / बालांश्च यूनः स्थविरान्योषितश्च सदा खलः
Verse 65
हत्वाहत्वा प्रचिक्षेप सरय्वामतिनिर्दयः / ततः पौरजनाः सर्वे दृष्ट्वा तस्य कदर्यताम्
हत्वाहत्वा प्रचिक्षेप सरय्वामतिनिर्दयः / ततः पौरजनाः सर्वे दृष्ट्वा तस्य कदर्यताम्
Verse 66
बहुशो निकृतास्तेन गत्वा राज्ञे व्यजिज्ञापन् / राजा च तदुपश्रुत्य तमाहूय प्रयत्नतः
बहुशो निकृतास्तेन गत्वा राज्ञे व्यजिज्ञापन् / राजा च तदुपश्रुत्य तमाहूय प्रयत्नतः
Verse 67
वारयामास बहुधा दुःखेन महतान्वितः / बहुशः प्रतिषिद्धो ऽपि पित्रा तेन महात्मना
वारयामास बहुधा दुःखेन महतान्वितः / बहुशः प्रतिषिद्धो ऽपि पित्रा तेन महात्मना
Verse 68
जले तप्ते च संतप्ताः संबभूवुर्यथा यवाः / नाशकत्तं यदा पापाद्विनिवर्त्तयितुं नृपः
जले तप्ते च संतप्ताः यथा यवाः, तथा ते दग्धहृदयाः अभवन्। यदा नृपोऽपि तं पापात् निवर्तयितुं नाशक्नोत्।
Verse 69
लोकापवादभीरुत्वाद्विषयानत्यजत्तदा
लोकापवादभीरुत्वात् स तदा विषयान् नात्यजत्।
Frequently Asked Questions
The core event is King Sagara’s engagement with Sage Aurva at his hermitage; Sagara foregrounds Aurva’s role as guru and source of power, while the hermitage itself becomes evidence of Aurva’s tapas through the pacification of natural hostilities.
It signifies a localized suspension of ordinary dharmic-physical behavior caused by tapas-shakti—an ascetic “field effect” that reorders prakritic impulses, serving as a cosmological proof that spiritual discipline can stabilize and harmonize the manifested world.
Vamsha/Vamshanucharita is the strongest alignment: the chapter encodes dynastic legitimacy and royal success as dependent on rishi-authorization and tapas-derived power, even though it implicitly rests on the cosmological assumption that tapas can modulate creation’s operational laws.