Adhyaya 5
हिरण्यकशिपुजन्म-तपः-वरप्रभावः (Birth, Austerity, and Boon-Power of Hiraṇyakaśipu)
अस्मिन्नध्याये ऋषयः दैत्यदानवगन्धर्वोरगराक्षससर्पभूतपिशाचवसुपक्षिवृक्षादीनां सर्वेषां प्रजानां उत्पत्तिं निधनं विस्तरं च पप्रच्छुः। सूतः कश्यपप्रजासु दितेः सन्तानं निर्दिश्य पुष्करे कश्यपस्य अश्वमेधयज्ञे हिरण्यकशिपोः कनिष्ठस्य च हिरण्याक्षस्य जन्म कथयति। नामनिर्वचनपूर्वकं हिरण्यकशिपोः घोरं तपः—दीर्घोपवासं, ऊर्ध्वपादस्थितिं च—वर्ण्यते; तेन ब्रह्मा तुष्टः सन् अद्भुतान् वरान् ददौ, येन स दैत्यः देवान् अभिभवितुम् आरभत। एवं वंशक्रमः, यज्ञपरिसरः, तपोवरप्रभावश्च पुराणोक्तं लोकव्यवस्थाभङ्गकारणं सूचयति।
Shlokas
Verse 1
इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्
इति ब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘जयाभिव्याहारः’ नाम चतुर्थोऽध्यायः। ऋषिरुवाच—दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्, सर्पभूतापिशाचानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्।
Verse 2
उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः / एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्
उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात् कथयस्व नः; एवमुक्तः तदा सूतः प्रत्युवाच ऋषिसत्तमम्।
Verse 3
सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला / कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ
सूत उवाच—दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे, कन्या चैका महाबला। तौ कश्यपस्यात्मजौ, सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ॥
Verse 4
सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः / हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्
सौत्येऽहनि अतीव त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः। हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्॥
Verse 5
दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः / हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः
दित्या गर्भाद्विनिःसृत्य तत्रासीनः समन्ततः। हिरण्यकशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स स्मृतः॥
Verse 6
ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः / प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो
ऋषय ऊचुः—हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः। प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो॥
Verse 7
सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा / ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः
सूत उवाच—कश्यपस्याश्वमेधोऽभूत् पुण्ये वै पुष्करे तदा। ऋषिभिर्देवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः॥
Verse 8
उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि / आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै
स्वे विधिना उत्सृष्टे, आख्यानादौ यथाविधि; पञ्च वै सौवर्णानि आसनानि उपकॢप्तानि।
Verse 9
कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च / मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्
अत्र त्रीणि कुलस्पदानि, कूर्चः फलकमेव च; मुख्यर्त्विजः चत्वारः, तेषां तानि उपकल्पयन्।
Verse 10
कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् / निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च
तत्र होतुरर्थे हिरण्यम् एकम् आसनं कॢप्तम्; अत्र सगर्भः निषसाद, तत्रासीनः शशंस च।
Verse 11
आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा / तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्
महर्षिः कश्यपः यथा आनुपूर्व्येण आख्यानम्; तं दृष्ट्वा ऋषयः तस्य नाम वर्द्धितं कुर्वन्ति।
Verse 12
हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः / हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा
तेन कर्मणा स हिरण्यकशिपुः इति स्मृतः; तस्य अनुजः हिरण्याक्षः, तस्य च अनुजा सिंहिका।
Verse 13
राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः
राहोः सा जननी देवी विप्रचित्तेः परिग्रहः; हिरण्यकशिपुर्दैत्यः परमं तपश्चचार।
Verse 14
शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः / वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु
शतं वर्षसहस्राणां निराहारोऽधःशिराः; दैत्यो वरेण तुष्टं ब्रह्माणं वरयामास।
Verse 15
सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि / योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः
सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि; योगाद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः।
Verse 16
कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः / दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः
कारयेऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः; दानवाः असुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः।
Verse 17
भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः / आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च / एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्
भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः; आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च; एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्।
Verse 18
ब्रह्मोवाच / महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया / एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु
ब्रह्मा उवाच—हे दितिसुत, त्वया महान् वरः वृतः। इदानीं आगच्छ; तव प्रतिज्ञा एवमेव भविष्यति।
Verse 19
दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ / सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
तस्मै अभिमतं वरं दत्त्वा ब्रह्मा तत्रैव अन्तरधात्। स दैत्योऽपि तदा स्थावरजङ्गमं सर्वं जगत् अवलोकयामास।
Verse 20
महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् / स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः
स अमित्रजित् बहुमूर्त्तिः महिम्ना सर्वं व्याप्य संतस्थे। स एव व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वम् आस्थितः तपति।
Verse 21
स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा / स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह
स एव वायुः भूत्वा जगति सर्वदा ववौ। स एव गोपालोऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह।
Verse 22
स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा / नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु
स सर्वलोकेषु ज्ञाता मन्त्रव्याख्याकरस्तथा। नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु।
Verse 23
तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः / एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत
तस्य देवाः सुराः सर्वे तदाऽऽसन् सोमपायिनः। एवंप्रभावो दैत्योऽसौ; अतो भूयो निबोधत॥
Verse 24
तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च / हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह
तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्ति; ईज्यः स एव च। हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह॥
Verse 25
हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत / तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः
हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत। तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः॥
Verse 26
तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल / नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः
तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल। नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः॥
Verse 27
तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः / सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः
तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः। सागरस्य च वेलायामुच्छ्रितस्तपसो विभुः॥
Verse 28
शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो / नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः
शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो / नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः
Verse 29
ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् / नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति
ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् / नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति
Verse 30
हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः / शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च
हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः / शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च
Verse 31
महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा / हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः
महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा / हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः
Verse 32
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः / स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः / स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये
Verse 33
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः / प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः। प्रह्लादः पूर्वजस्तेषाम्, अनुह्लादोऽथ दः परः॥
Verse 34
संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत / सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः
संह्रादश्चैव ह्रादश्च—ह्रादस्य सुतौ निबोधत। सुन्दो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुत्रौ बभूवतुः॥
Verse 35
ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः / मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत
ब्रह्मघ्नौ तौ महावीरौ, मूकस्तु ह्राददायकः। मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत॥
Verse 36
दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा / मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना
दण्डके निहतः सोऽथ राघवेण बलीयसा। मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना॥
Verse 37
संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले / उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्
संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले। उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्॥
Verse 38
अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः / तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः
ते देवतानामरयः—जम्भस्य शतदुन्दुभिः; तथा दक्षः सुरश्चण्डश्च—चत्वारो दैत्यनायकाः।
Verse 39
बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु / ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ
एते बाष्कलस्य सुताः; कालनेमेः सुतान् शृणु—ब्रह्मजित् क्रतुजित् चैव देवान्तकनरान्तकौ।
Verse 40
कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः / राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ
कालनेमिसुता ह्येते; शभोस्तु शृणुत प्रजाः—राजाजश्चैव गोमश्च शम्भोः पुत्रौ प्रकीर्तितौ।
Verse 41
विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् / बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते
विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेको प्रतापवान्; बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते।
Verse 42
तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः / सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्
तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः; सहस्रबाहुः श्रेष्ठोऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्।
Verse 43
कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः / शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते
कुम्भगर्त्तः, दयः, भोजः, कुञ्चिर—एते दयाः कथिताः। शकुनी, पूतना—एते च; बलेः स्मृते द्वे कन्ये।
Verse 44
बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः
बलेः पुत्राः पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः। ‘बालेयाः’ इति विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः॥
Verse 45
बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत / दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्
बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत। दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्॥
Verse 46
तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ / वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत
तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ। वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं ततः॥
Verse 47
अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः / उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत
अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः। उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत॥
Verse 48
मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा / हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः
तदा देवी दितिः प्राञ्जलिः स्वं भर्तारं मारीचं कश्यपं प्रोवाच— “भगवन्, तव सूनुभिरादित्यैः मम पुत्रा हताः; अहं हतपुत्रास्मि।”
Verse 49
शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् / साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि
“शक्रहन्तारं पुत्रं दीर्घतपोऽर्जितं कामये; अहं तपश्चरिष्यामि, त्वं मे गर्भमाधातुमर्हसि।”
Verse 50
पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा
“इन्द्रवधे युक्तं पुत्रं मे दातुमर्हसि” इति। तस्याः तद्वचनं श्रुत्वा तदा मारीचः कश्यपः…
Verse 51
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः / एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने
तदा महातेजाः मारीचः कश्यपः परमदुःखितः दितिं प्रत्युवाच— “एवं भवतु; गर्भे तु शुचिर्भव, तपोधने।”
Verse 52
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे / पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि
“त्वं शुचिर्भविष्यसि चेत् पूर्णं वर्षसहस्रं तु, तदा त्वं शक्रहन्तारं पुत्रं जनयिष्यसि आहवे।”
Verse 53
पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि / एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा
पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि। इत्युक्त्वा महातेजाः तदा तथैव समभावत्॥
Verse 54
तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः / गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता
तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः। गते भर्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता॥
Verse 55
कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् / शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः
कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्। शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः॥
Verse 56
कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत / शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि
कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत। शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि॥
Verse 57
समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च / यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव
समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च। यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव॥
Verse 58
सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर / वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः
सर्वकर्मसु निष्णातः आत्मनो हितमाचर। मातुर्वाक्यं वरं श्रुत्वा शक्रः प्रहर्षितोऽभवत्॥
Verse 59
शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना / शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः
शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना। शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः॥
Verse 60
फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः / गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा
फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः। गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा॥
Verse 61
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह / किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह। किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह॥
Verse 62
प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक / अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः
प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक। अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः॥
Verse 63
तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् / त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै
तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् । त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै ॥
Verse 64
नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् / एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् । एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥
Verse 65
निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि / केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता
निद्रयापहृता देवी शिरः कृत्वा तु जानुनि । केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता ॥
Verse 66
अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् / ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत
अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् । ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत ॥
Verse 67
दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत / गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते
दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत । गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते ॥
Verse 68
ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा / प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्
ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा । प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम् ॥
Verse 69
भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः / म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा
भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः । म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा ॥
Verse 70
रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः / मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत
रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः । मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत ॥
Verse 71
तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः / कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता
तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः । कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता ॥
Verse 72
न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् / निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्
न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् । निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात् ॥
Verse 73
प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत / अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा
प्राञ्जलिर्वज्रसहितः शक्रो दितिमभ्यभाषत— “देवि, अशुचिर्भवसि; सुप्ता त्वं पादयोर्गतमूर्द्धजा।”
Verse 74
तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे / भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि
तदन्तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे— “भिन्नवानहमेतं ते; बहुधा क्षन्तुमर्हसि।”
Verse 75
तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता / सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्
तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता / सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्
Verse 76
ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः / नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल
ममापराधाद्गर्भोऽयं यदि ते विफलीकृतः / नापराधोऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल
Verse 77
शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो / प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः
शत्रोर्वधे न दोषोऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो / प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः
Verse 78
भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि / वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः
मम पुत्राणां दिवि वै सप्त स्थानानि भवन्तु। इमान् सप्त वातस्कन्धान् मम पुत्रकाः विचरन्तु॥
Verse 79
मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे
ते मरुतः तु विख्याताः; ते सप्त-सप्तकाः गताः। पृथिव्यां प्रथमस्कन्धः, द्वितीयोऽपि भास्करे॥
Verse 80
सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे / ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले
सोमे तृतीयो विज्ञेयः, चतुर्थो ज्योतिषां गणे। ग्रहेषु पञ्चमश्चैव, षष्ठः सप्तर्षिमण्डले॥
Verse 81
ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये / तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः
ध्रुवे तु सप्तमश्चैव, वातस्कन्धाश्च सप्त ये। तान् एते विचरन्त्वद्य, कालेकाले ममात्मजाः॥
Verse 82
वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः
वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः। पृथिव्यां प्रथमस्कन्धः, आ मेघेभ्यो यः आवहः॥
Verse 83
चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे / द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः
चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे; द्वितीयोऽपि मेघेभ्यः सूर्यादधः प्रवहस्ततः।
Verse 84
वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः / सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः
वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः; सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहोऽथ स वै स्मृतः।
Verse 85
वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः / सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः
वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरतां गणः; सोमादूर्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थः संवहस्तु सः।
Verse 86
चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो / ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः
चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो; ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्ध्वमाग्रहाद्विवहस्तु यः।
Verse 87
वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः / ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः
वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः; ग्रहेभ्य ऊर्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः।
Verse 88
वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः / ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः
तत्र मम पुराणानां चरता गणो वातस्कन्धः; ऋषिभ्य ऊर्ध्वं ध्रुवलोकपर्यन्तं सप्तमो यः प्रकीर्तितः।
Verse 89
वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः / एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः
वातस्कन्धः परिवहस्तत्र; तिष्ठन्तु मे सुताः। एतान् सर्वान् चरन्त्वन्ते काले काले ममात्मजाः।
Verse 90
त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे / ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो
त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे; ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो।
Verse 91
तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् / शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः
तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक्; शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः।
Verse 92
चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च / प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत
चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च; प्रथमोऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत।
Verse 93
ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा / सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः
ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा । सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः ॥
Verse 94
गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत / धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च
गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत । धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च ॥
Verse 95
वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत / अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः
वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत । अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः ॥
Verse 96
ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः / मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः
ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः । मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः ॥
Verse 97
ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः / संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः
ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः । संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः ॥
Verse 98
यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः / दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः
यज्ञैः चित्वा स्तुवन्ति सर्वे तथा अन्ये मानुषा विशः। दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः॥
Verse 99
एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः / प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै
एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः। प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै॥
Verse 100
कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह / वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः
कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह। वातस्कन्धान्श्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः॥
Verse 101
विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः
विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः॥
Verse 102
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा / सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा। सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः॥
Verse 103
एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः / देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः
एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः । देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्मजाः ॥
Verse 104
तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः / विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः
तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः । विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः ॥
Verse 105
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने / जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने । जग्मतुस्त्रिदिवं तदृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः ॥
Verse 106
मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा / वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत
मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा । वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत ॥
Frequently Asked Questions
The Kaśyapa–Diti line within the broader progenitor network: Hiraṇyakaśipu and Hiraṇyākṣa are presented as key daitya nodes, alongside Siṃhikā (linked to Rāhu through maternity) and the marital connection to Vipracitti.
A tapas → Brahmā-prasāda → vara (boon) sequence: prolonged, severe austerity is narrated as the legitimating cause for exceptional boons, which then enable the daitya’s supremacy over devas and beings.
It anchors genealogy to a ritual-historical coordinate: the births and naming-etiologies are situated during Kaśyapa’s Aśvamedha at Puṣkara, turning the yajña into a contextual tag that organizes persons, events, and authority.