Adhyaya 19
Nakṣatra-Śrāddha (Ancestral Rites Connected with Asterisms) — नक्षत्रश्राद्धम्
अस्मिन्नध्याये गुरुशिष्यसंवादरूपेण शम्युः बृहस्पतिं पृच्छति—पितॄणां तृप्तिकरं किम्, दीर्घफलदं किम्, ‘आनन्त्यम्’ अक्षयपुण्यं च केन लभ्यते इति। बृहस्पतिः श्राद्धहविषां क्रमं निरूप्य तिल-व्रीहि-यव-माषादीनां, जल-फलादीनां, ततः मत्स्य-मांसादीनां च दानात् पितृतृप्तेः कालमानं कथयति, तथा विशेषफलप्रदं च किञ्चिद् द्रव्यं निर्दिशति। पितृगीतासदृशैः उपदेशैः प्रजोत्पत्तेः आवश्यकतां, गयातीर्थश्राद्धस्य महिमानं, त्रयोदशीव्रतं, वृषोत्सर्गं च पितृकल्याणहेतुत्वेन प्रतिपादयति। अयं अध्यायः वंशकथाभ्यः अधिकं विधि-कालगणनापरः, गयाश्राद्धसम्बद्धं अक्षयपुण्यतत्त्वं च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः // १८// शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर / किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ शंयुरुवाच—किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर । किं स्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते ॥
Verse 2
बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः / तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्
बृहस्पतिरुवाच—हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः । तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम् ॥
Verse 3
तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा / दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः
तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा । दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः ॥
Verse 4
मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु / शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः
मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु । शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः ॥
Verse 5
वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् / अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्
वाराहमांसं षण्मासान् पितॄन् तर्पयति; छागलं सप्तमासिकम्। यच्च पार्वतकं मांसं, तदष्टमासिकं तृप्तिदमित्युक्तम्।
Verse 6
रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः / गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी
रौरवमांसैः पितामहाः नव मासान् प्रीयन्ते; गवयमांसस्य तु तृप्तिर्दशमासिकी स्यात्।
Verse 7
औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु / श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः
औरभ्रमांसैः एकादश मासान् तु तृप्तिः; श्राद्धे तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं, द्विजाः।
Verse 8
आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये / पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च
खड्गमांसं पितृक्षये तथैव आनन्त्याय भवेत्। मधुसर्पिर्भ्यां पायसं, कुञ्जरस्य छायायां च (तदपि तृप्तिदम्)।
Verse 9
कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती / अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
कृष्णच्छागमांसैः तृप्तिः शाश्वती भवति। अत्र पितृगीताः गाथाः पुराविदः कीर्तयन्ति।
Verse 10
तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे / अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्
तास्तेऽहं कीर्तयिष्यामि यथावत्; मम वचनं सम्यक् शृणु। योऽस्मभ्यं त्रयोदशीं न दद्यात्, स नोऽस्माकं कुलेऽपि मा जायात्।
Verse 11
आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च / एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्
आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च बहवः पुत्रा एष्टव्याः; यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्। गौरीं वा भार्यां उद्वहेत्, नालं वा वृषम् उत्सृजेत्।
Verse 12
शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः / दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे
शंयुरुवाच—गयादीनां फलं तात, मे परिपृच्छतः ब्रूहि। दातॄणां च यत्पुण्यं, निखिलेन मे प्रवीहि।
Verse 13
बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च / पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्
बृहस्पतिरुवाच—गयायाम् अक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। पितृक्षये हि तत् पुत्र, तस्मात् तत्राक्षयं स्मृतम्।
Verse 14
पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः / महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् / फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत
पूर्णायाम् एकविंशं तु, गौर्याम् उत्पादितः सुतः; महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम्। फलं वृषस्य वक्ष्यामि; गदतो मे निबोधत।
Verse 15
वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्
वृषोत्स्रष्टा दशातीतान् दशावरान् अपि पुनात्येव।
Verse 16
यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले / वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्
यत्किञ्चित् तोयं स नदीजलेऽवतीर्णः स्पृशते; वृषोत्सर्गत् पितॄणां तु ह्यक्षयम् इति समुदाहृतम्।
Verse 17
येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः / सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः
येन येन लाङ्गूलादिभिरङ्गशः तोयं स्पृशेत्, सर्वं तदस्य पितॄणाम् अक्षयम्; नात्र संशयः।
Verse 18
शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः / मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै
शृङ्गैः खुरैर्वा वृषोऽनिशं यां भूमिम् उल्लिखति, तस्य पितॄणां मधुकुल्याः ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै।
Verse 19
सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः / तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते
सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथाश्रुतिः, या पितॄणां तृप्तिः सा वृषेणेह कल्पते।
Verse 20
यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि / मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्
यः श्राद्धकर्मणि गुडमिश्रिततिलान् ददाति, मधु वा मधुमिश्रं वा ददाति, तस्य तत्सर्वमेव अक्षयं भवेत्।
Verse 21
न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः / दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्
ब्राह्मणं न परिक्षेत; मानवैः सदा देयं हि। दैवेकर्मणि पित्र्ये च परीक्षणं वै श्रूयते।
Verse 22
सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः / ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः; केचिद् भाषाविदः, केचिद् व्याकरणे रताः।
Verse 23
अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च / त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्
पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च अधीयते; त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्।
Verse 24
ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः / पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः
ब्रह्मदेवसुतश्चैव छन्दोगो ज्येष्ठसामगः; पुण्येषु तीर्थेषु यः कृतस्नानः कृतव्रतः।
Verse 25
मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः / ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये
मखेषु सर्वेषु येऽवभृथस्नाताः भवन्ति, ये च नित्यं सत्यव्रताः स्वधर्मनिरताश्च ये।
Verse 26
अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् / एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः
अक्रोधना लोभपरास्तान् श्राद्धेषु निमन्त्रयेत्; एतेभ्यो दत्तम् अक्षय्यम्, एते वै पङ्क्तिपावनाः।
Verse 27
श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः / त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
श्राद्धीया ब्राह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः; त्रयोऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः।
Verse 28
पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः / पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्
पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान् पूजयेन्नरः; पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्।
Verse 29
प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते / अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत
प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते; अपाङ्क्तेयान् प्रवक्ष्यामि, गदतो मे निबोधत।
Verse 30
कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः / ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा
कितवो मद्यपश्चैव पशुपालो निराकृतः। ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिकः ह्यापणो वणिजस्तथा॥
Verse 31
अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः / काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी
अगारदाही गरदश्च वृषलो ग्रामयाजकः। काण्डपृष्ठोऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी॥
Verse 32
समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः / पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः। पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे॥
Verse 33
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति / स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति। स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति॥
Verse 34
काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः / उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः
काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः। उन्मत्तोऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः॥
Verse 35
भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते / विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा
भिषग्जीवी प्राशनिकश्च यः परस्त्रीं सेवते तथा। यो ब्रह्मव्रतान् नियमांश्च विक्रीणाति स पापभाक्॥
Verse 36
नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् / यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्
नास्तिके दत्तमप्यत्र नष्टं स्यात्; व्रतघ्ने चापवर्जितम्। वाणिजके च यद्दत्तं नेह नामुत्र जायते॥
Verse 37
निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते / तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते
निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते। तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते॥
Verse 38
क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति / अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति
यो ह्यपण्यानि क्रीणाति विक्रीणाति प्रशंसति। अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति॥
Verse 39
भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः / षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि
भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः। षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि॥
Verse 40
पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् / भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः
पापरोगी सहस्रं वै दातुः फलमनाशयेत्। तस्मात् फलात् स भ्रश्येत्, यो दाता बालिशो भवेत्॥
Verse 41
यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः / सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्
यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते दक्षिणामुख एव यत्। सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्॥
Verse 42
सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् / श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन
सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्। श्वानं चैव ब्रह्महां चैव नावेक्षेत कथञ्चन॥
Verse 43
तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च / राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा
तस्मात् परिवृतैर्दद्यात् तिलैश्चान्नं विकीर्य च। राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा॥
Verse 44
दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः / रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति
दर्शनात् सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः। रजस्वलास्पर्शतो हन्ति क्रुद्धो यश्च प्रयच्छति॥
Verse 45
नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च / विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः
नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च, विविक्तेषु च दत्तेनैव पितामहाः प्रीयन्ते।
Verse 46
नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् / तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना
नासव्यं पातयेज्जानु, न युक्तो वाचमीरयेत्; तस्मात् परिवृतेनैव विधिवद्दर्भपाणिना।
Verse 47
पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् / अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि
पित्रोराराधनं कार्यं; एवं प्रीणयते पितॄन्। अनुमान्य द्विजान् पूर्वम्, अर्घ्यं कुर्याद् यथाविधि।
Verse 48
पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे / शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि
पितॄणां निर्वपेद् भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे; शुक्लपक्षे च पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्याद् यथाविधि।
Verse 49
कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् / एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः
कृष्णपक्षेऽपराह्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत्; एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः।
Verse 50
सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः / पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्
सदा वै पितरः पूज्याः देशकालयोः समुपस्थितौ; पितृभक्त्यैव नरः दुर्लभं योगं प्राप्नोति।
Verse 51
ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् / यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा
ध्यानेनैव मोक्षं गच्छेत्, शुभाशुभकर्म परित्यज्य; यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य जगन्मोहयति तथा।
Verse 52
गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना / अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः
गुहायां निहितं ब्रह्म महात्मना कश्यपेन; गुह्यममृतमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः।
Verse 53
प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् / देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्
सनत्कुमारेण प्रोक्तं महतो ब्रह्मणः पदम्; देवानां परमं गुह्यम्, ऋषीणां च परायणम्।
Verse 54
पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः / पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः
पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्यं तन्मनीषिभिः; पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वापरश्च यः।
Verse 55
अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः
अयत्नात् एव सर्वम् एतत् प्राप्नुयात्, न संशयः।
Verse 56
बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् / येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च
बृहस्पतिरुवाच—यस्मै श्राद्धानि देयानि, यच्च दत्तं महत्फलम्; येषु चाप्यक्शयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च।
Verse 57
येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् / श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः
येषु स्वर्गम् अवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम्; श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद् यस्तु मानवः।
Verse 58
स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते / परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः
स मज्जेत् नरके घोरे नास्तिकस् तमसावृते; परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः।
Verse 59
परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते / योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः
परिवादात् कृमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते; योगान् परिवदेद् यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः।
Verse 60
स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः / आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् / योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः
स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः । आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् । योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः ॥
Verse 61
योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् / सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः / कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः
योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् । सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः । कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः ॥
Verse 62
समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः / मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् / प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः
समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः । मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् । प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः ॥
Verse 63
न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः / ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति
न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः । ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति ॥
Verse 64
विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः / यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः
विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः । यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः ॥
Verse 65
कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः / प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः
यः द्विजः तत्परः सन् कृत्स्नं यथावत् समुपैति, स एव पुनरात्मनः प्रलयत्वं प्राप्नोति। यो योगपथे प्रत्याहारं न करोति, स सर्वपारं क्रमपारं च न गच्छति।
Verse 66
वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् / तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्
योगवित् वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं च विन्दति। तं वै वेदविदः प्राहुः; तमाहुः वेदपारगम्।
Verse 67
वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः / एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्
वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः। एवं वेदविदः प्राहुः अन्यं वै वेदपारगम्।
Verse 68
यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च / प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः
यज्ञान् वेदान् तथा कामान् तपांसि विविधानि च। प्राप्नोति आयुः प्रजाः चैव पितृभक्तः न संशयः।
Verse 69
श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् / सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च
श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यः त्विमं नियतः पठेत्। सर्वाणि एतानि वा आप्नोति तीर्थदानफलानि च।
Verse 70
स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् / आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्
स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत्। द्विजान् आश्राव्य चाथ स सर्वकामानवाप्नुयात्॥
Verse 71
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः / अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः
य एतच्छृणुयान्नित्यं न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः। अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः॥
Verse 72
तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः / मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः / इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः
तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः। मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः॥ इह चापि परा पुष्टिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः॥
Verse 73
इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु / अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्
इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु। अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्॥
Verse 74
येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे / महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्
येन प्रोक्तोऽयमयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे। महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतोऽस्म्यहम्॥
Frequently Asked Questions
A graded list of śrāddha offerings (havis) and their stated durations of Pitṛ-satisfaction—moving from grains/tila and water to fish and meats—culminating in items described as yielding exceptionally long or ‘endless’ (ānanta/akṣaya) results.
Gayā is presented as an akṣaya-field: śrāddha, japa, homa, and tapas performed there are said to become ‘imperishable’ because they are linked to ‘pitṛ-kṣaya’ (decisive ancestral fulfillment), hence the designation akṣaya.
It is primarily ritualistic (śrāddha-kalpa). For cosmological mapping, it supplies the ‘human-scale’ interface to cosmic time: nakṣatra awareness, tithi observance, and akṣaya-merit logic connect celestial order to household dharma and intergenerational continuity.