Book 7: Shadgunya (The End of the Six-fold Policy)
Six-fold Policy
मण्डलयोनौ कौटिल्यः सन्धिं न भावना इति अपि तु यान्त्रिकं नियामकतन्त्रम् इति अभिप्रैति। अध्यायः ७.१७ सन्धिं कार्यान्वितं करोति, भागिनः समर्पणस्य विश्वसनीयतां धृतिसामग्रीणाम् गुणेन मापयित्वा, विशेषतः उत्तराधिकारिभिः। विजिगीषुः धृतिप्रस्तावान् संकेतान् इव पठितुं उपदिश्यते: न्यूनमूल्यधृतयः, यथा अधिकाररहिता दुहिता, न बध्नन्ति; उच्चमूल्यधृतयः, एकः समर्थः पुत्रः वा पुत्रेषु श्रेष्ठः, दृढं बध्नन्ति किन्तु प्रतिकपटान् अपि आमन्त्रयन्ति। अयमध्यायः...
Adhyayas in Shadgunya
Adhyaya 1
सप्तमे पुस्तके मण्डलशक्तिपरिस्थितितः षड्गुण्यस्य बाह्यनीतिसाधनानां निष्पत्तिः प्रदर्श्यते। प्रत्येकं विकल्पे सरलं नियमं सम्बद्धं यत् राजा उन्नतिशीलः अधोगामी वा समतास्थितः वा। प्रकृतिमण्डलं अन्तरराज्यव्यवहारस्य जनकः 'योनिः' इति। षड्गुण्यं कस्यचित् तात्कालिकदौत्यस्य न अपि तु बाह्यविन्यासानां पूर्णं मेनू प्रस्तुतं। मूलनिर्णयनियमः: अधोगामी → शान्तिः; उन्नतिशीलः → युद्धम्; समता → आसनम्। एषा संरचना आधारभूता: अनन्तरं सन्धिसूत्राणां च अध्यायानां प्राक् अस्ति। बाह्यनीतिः सप्ताङ्गौगिकी योगक्षेमेण मूल्याङ्किता - सुरक्षा कल्याणं च संशोधितजोखिमलाभद्वारा।
Adhyaya 2
षड्गुण्यानां गणना: बलं रक्षितुं, स्वातन्त्र्यं पालयितुं, शरणं, द्वैधीभावं, भेदं च प्रयोक्तुं - एतैः बलवत्तराः शक्तयः एकीकर्तुं न शक्यन्ते, कोशदण्डौ च निर्णायकविस्ताराय रक्षितव्यौ। समानफलेषु गूढव्ययेन न्यूनं मार्गं स्वीकर्तव्यम्; युद्धं सर्वाधिकं क्षयकरं भवति। स्वप्रयत्नं रक्षति इति द्वैधीभावः शरणापेक्षया श्रेष्ठः; पराश्रयः परप्रयोजनं सेवितुं बाधते। शरणं केवलं स्पष्टतया श्रेष्ठस्य रक्षकस्य अधीनं सुरक्षितपरिस्थितौ च स्वीकर्तव्यम्। बलप्रयोगः असम्भवः चेत् कालक्रयाय वशीभूतवत् वर्तितव्यम्; दुर्बलता दृष्ट्वा प्रहारः कर्तव्यः। द्वयोः बलवतोः मध्ये समर्थं रक्षकं प्रार्थयितुं भेदं गूढदण्डं च प्रयोक्तुं तयोः विभक्ततां रक्षितुम्। समग्रं लक्ष्यं: मित्राङ्गं रक्षितुं कोशदण्डौ च महत्त्वपूर्णक्षणेषु प्रयोक्तुं च।
Adhyaya 3
अध्यायः ७.३ भूमिनियन्त्रणस्य प्रतिदानेन पूर्वानुमेयकरप्राप्त्यर्थं, दोषयुक्तां औदार्यं परिचेतुं, दुर्बलपक्षेभ्यः असमानशर्ताः आरोपयितुं च भूमिसापेक्षवसतीनां उपयोगं बोधयति। देशोपानतसन्धिः सन्धीनां समायोजनं भूमिः, कालः, तात्कालिककार्यावश्यकताः इत्येभ्यः करोति। अवक्रयः: भूमिं मुक्तां कृत्वा अपि फलशस्कराधीनां करोति - पूर्णाधिकरणं विना निष्कर्षणं स्थापयति। परिदूषणम्: फलदायित्वेभ्यः अत्याधिकः परिहारः दोषयुक्ता सन्धिः या प्रभावं क्षीणयति। आबलीयसिकम्: दुर्बलताधारितः स्पष्टतः न्यूनसन्धिः (हीनसन्धिः) यः शर्तानां अनुपालनं सुदृढं करोति। सन्धिधारणाः जोखिमन्यूनीकरणस्य, आयसुनिश्चित्यस्य, भविष्यविस्तारयोजनायाः च साधनानि सन्ति। इदं मण्डलतर्के मित्रप्रबन्धने शत्रुअनुकूलने च प्रयुज्यते।
Adhyaya 4
अध्यायः ७.४ कालस्य शस्त्रीकरणं बोधयति- स्वबलवृद्धये शत्रुह्रासाय च नियन्त्रितशत्रुतायां विगृह्यासनेन तिष्ठित्वा, यदा सुरक्षितं पक्षसाम्यं भवति तदैव निश्चितप्रहारं कर्तव्यम्। आसनं स्थानं उपेक्षणं च सुनिश्चितनीतिः, न तु अनिश्चयः। विगृह्यासनम् अर्थात् व्ययपूर्वकप्रगतिः विना शत्रुसज्जता- संहर्षणं, निरीक्षणं, श्रमणं च। प्रकृतीनां संघटनेन व्यवस्थानिर्वाहेन च कालं स्वपक्षे परिवर्तयितव्यम्। अकालिक-अव्यवस्था-चौर्य-अरण्यदबलादिभिः आन्तरिकसङ्कटैः शत्रुपतनं त्वरितव्यम्। उपजापेन सङ्घटनभङ्गः कर्तव्यः। सीमाव्यापारगतिविधानैः शत्रुव्ययगतिह्रासः संकोचनं च कर्तव्यम्। परिपूर्णविनाशस्य अनिवार्यतायाः कठोरसिद्धान्तः निराकृतः; मितव्ययप्रक्षयः अनुशंसितः। समग्रविनाशः केवलं सापेक्षिकवृद्ध्या सुरक्षितं मितव्ययं च भवति चेदेव प्रयोक्तव्यम्।
Adhyaya 5
अधर्मरतं बलवन्तं राजानं प्रथमं आक्रमणीयः, यतः अधर्मः तस्य प्रकृतीः विनाशयति, विद्रोहेण स्वयमेव विजयः सिध्यति च। प्रकृतिसहायता बलवती सेनाधनैः सह विजयं आनयति। अधर्मजीवी प्रबलोऽपि राजा नष्टो भवति, यतः तस्य प्रकृतयः तं न रक्षन्ति। न्यूनोऽपि धर्मिष्ठो राजा प्रजाभक्त्या रक्षितः; तस्य वशीकरणं कठिनतरं। प्रशासने अधर्मः विद्रोहस्य सूचकः। नीतिः - विद्वेषं प्रयोजय, यत्र धर्मः स्थिरतां ददाति तत्र बलं मा व्यर्थीकुरु।
Adhyaya 6
अध्यायः ७.६ समरं नीतिरूपेण विनिर्दिशति। भयं सततं धारयितव्यम्, युद्धस्थितिः चीयताम्, प्रमाददण्डनाय आक्रमणं क्रियताम्, शत्रोः स्वल्पव्ययेन भेदनाय कूटयुद्धं गुप्तप्रलोभैः सह प्रयोक्तव्यम्। युद्धं मण्डलनीत्या अधीनं भवति। बलप्रयोगः कालानुकूलः, प्रभावयुक्तः, राजनैतिकफलाय गोपनीयः च। मुख्योपायः शत्रुसंशयस्य सततता। शत्रुः ज्ञानतः चेतसा च क्षीणः भवति। खुला युद्धं सशर्तं भवति, देशकालौ विजिगीषुणे अनुकूलौ चेदेव युज्यते। आक्रमणानि शत्रुप्रमादस्य सुखस्य च दण्डनाय भवन्ति, न तु केवलं लुण्ठनाय। कूटयुद्धं मायाप्रपञ्चैः, मिथ्याप्रदर्शनैः, स्थानिकप्रहारैः, निःशब्दकार्यैः च सञ्चाल्यते। योगगूढोपजापः रणक्षेत्रक्रियाः गुप्तसन्धिनिर्माणप्रलोभैः सह सम्बध्नाति। परिणामः शत्रुध्यानं, उत्साहं, ऐक्यं च क्षपयति, कोशं जनबलं च रक्षति। सप्ताङ्गस्य सेनाङ्गं बलवत्करोति, बुद्धिं, अनुशासनं, कार्यकौशलं च नीतियन्त्रे एकीकुर्वन्।
Adhyaya 7
अध्यायः ७.७ विदेशनीतिं कारणात्मकं तुलनात्मकं च द्विपक्षीयपरीक्षां प्रेरयति येन विजिगीषुः केवलं श्रेष्ठराज्यहिताय कार्यं करोति, न तु आवेगेन एकस्रोतपरामर्शेन वा। सा प्रस्तावानां, भयानां, प्रलोभनानां च कारणानि अवगम्य उपकरणानि चिनोति, उभयतोवितर्कं अपेक्षमाणा, पक्षविपक्षयोः वादं कृत्वा पक्षपातं गूढप्रेरणां च प्रकटयितुम्। सन्धिः, सन्धिभेदः, यात्रा, कूटनीतिः, सम्मिलनं च श्रेयसा नियम्यन्ते। मुख्यकार्यक्षेत्रं मित्रप्रबन्धः, स्वामिनः अमात्यस्य च भ्रमात् रक्षणं, कोषदण्डयोः संरक्षणं च अकालिकबाह्यकार्येभ्यः प्रतिषेधनेन।
Adhyaya 8
सन्धिव्यायामयोर्मध्ये तुलनात्मकस्य लाभस्य आधारेण निर्णयपुस्तिका: मित्राणि च मूलबलं च रक्षन्तः शत्रोः सीमाभागेषु दबावं दातव्यम्, बाधायां मध्यस्थैः पुनः समझौता करणीयम्। सन्धियुद्धे उपकरणानि सन्ति, गुणाः न; समविषमलाभानुसारं चयनं कर्तव्यम्। लक्ष्यप्राप्तौ निर्गमनं वा समझौताशिथिलीकरणं वा कर्तव्यम्, कीर्तिभविष्यव्यवहाररक्षार्थं कारणमुद्घोष्य। सीमादबावं प्राधान्येन: अरण्यसीमासेनाभिः शत्रोः दुर्बलसीमायां दण्डनं वा अस्थिरतां वा जनयितुं मुख्यसेनां न श्रान्तं कर्तव्यम्। गतिपरिमितौ मध्यस्थेन समझौतां पुनर्विन्यस्तुं प्रभावलयं धारयितव्यम्। समग्रं लक्ष्यम्: सप्ताङ्गपरिस्थितौ मित्रबलं रक्षित्वा योगक्षेमरक्षणं अर्थविस्तारश्च।
Adhyaya 9
इयं सारांशः प्रकारविज्ञानं प्रस्तुत करोति यत् साम्राज्यव्यवहारं कर्मपरायणविभागेषु परिवर्तयति, विजिगीषुं स्थिरमित्रान् बन्धयितुं, अस्थिरान् विभजितुं, दण्डं च केवलं संरचनात्मकअस्थिरतायाम् उपयोक्तुं समर्थयति। चत्वारः कार्यपरकाः नायकप्रकाराः परिभाषिताः: स्थिरमित्रम्, सञ्चरणसहभागिमित्रम्, उदासीनः, द्वैधनीतिनायकः। सन्धयः प्रलोभनप्रेरिताः साधनानि सन्ति ये आपत्त्या, संलग्नतया, विनिमयेन, दौर्बल्येन च आकारिताः। अनिश्चितता न्यूनीभवति गुणात्मकव्यवहारं नामभिः परिवर्त्य ये नीतिनिर्णयं मार्गदर्शयन्ति। चरणबद्धवृद्धिं विधायति: सन्धिः प्रबन्धितप्रत्युपकारः प्रथमं, भेदः अविश्वसनीयसहभागिबन्धेभ्यः, दण्डः अन्तिमोपायः। सप्ताङ्गप्रणाल्यां मित्राङ्गं बलवत् करोति मित्रचयनं प्रणालिकागतं कुर्वन् न केवलं भावनात्मकम्।
Adhyaya 10
अध्यायः ७.१० उपदिशति यत्सामञ्जस्य-विजये श्रेष्ठा भूमिः सा एव या शत्रु-संरचनां विनश्यति, सुग्रहणीया च भवति, न तु सा या केवलं समृद्ध-दर्शना इति। स भूमि-सन्धिं परिभाषते, मण्डले लाभान् सम्बन्ध-आधारितान् स्थापयति च। 'अतिसम्पत्ति'-फलानि वर्गीकरोति: श्रेष्ठा भूमि/दुर्गाः, बलवत्तर-शत्रूणां पराजयः, स्थित-शत्रूणां उन्मूलनं, दुर्गाः च ये आधारं रक्षन्ति, शत्रु-वनानि च निवारयन्ति। सप्ताङ्ग-दृष्ट्या, स तर्कयति यद्भूमि-दुर्गौ योगक्षेमं वर्धयतः केवलं यदि प्रतिवेशिनः (सामन्ताः) स्थिर-एकीकरणं अनुमन्यन्ते। स निराकरोति दृष्टिं यत्समृद्धा भूमिः श्रेष्ठा यदि सा नित्य-शत्रुना सह आगच्छति, यतः नित्यामित्र-वैरम् कालेन वर्धते, अनित्यामित्रः तु हितेन अहिंसया वा शान्तः भवितुम् अर्हति। सामरिकं लक्ष्यम् अस्ति अल्पदृष्टि-विस्तारं निवारयितुं, तानि आर्जनानि च वरयितुं ये दीर्घकालिकं शत्रु-दबावं न्यूनीकुर्वन्ति, मित्र-रचनां च सुधरन्ति।
Adhyaya 11
सफलतायामपि सामवायिकमित्राणि नातिबद्धानि कर्तव्यानि। स्वायत्तया, सम्मत्या, न्याय्यलाभेन च परिपालनीयानि येन संघः शक्तिर्भवति, न तु भविष्यतः शत्रुः। सामवायिकाः सेनाशक्तिं वर्धयन्ति, परन्तु निषेधाधिकारमपि वर्धयन्ति। अतिसन्धानं संशयं प्रसूति, प्रतिसंयोगं च जनयति। शास्त्रविदः मित्राः कपटं प्रागेव जानन्ति, युक्त्या प्रतिवर्तन्ते च। स्थैर्यं श्रेष्ठसम्मत्या, समानलाभविभागेन च भवति। दुर्व्यवस्थितानि मित्राणि मण्डलस्थानं परिवर्तयन्ति - मित्रात् उदासीनशत्रुत्वं प्रति। अत्र विदेशनीतिः संघशासनं, न तु केवलं सैन्यसंग्रहः।
Adhyaya 12
कौटिल्यः आर्थिकसन्तुलनं नृपस्य वास्तविकं स्थानं करोति, आयः व्ययं अतिक्रामति चेत् एव विस्तारः कर्तव्यः, निम्नव्यय-उच्चप्रतिफल-कार्येषु, विशेषतः दुर्गेषु, प्रथमं विनिवेशः करणीयः येन कोषः सामरिकस्थायिशक्तौ परिणमति। व्ययः आयं अतिक्रामति चेत् ह्रासः अनुसरति; आयः व्ययं अतिक्रामति चेत् वृद्धिः अनुसरति। स्थानं प्राप्ति-व्यय-सम्बन्धेन प्रायोगिकरूपेण अवगन्तव्यं, न तु अमूर्तपदवीरूपेण। नीतिः तेषु उद्यमेषु आरभ्यते ये आरम्भे स्वल्पव्ययाः परन्तु बृहत्, स्थायि प्रतिफलं ददति। दुर्गाणि तथा सम्बद्धाधारसंरचना भूमिं रक्षन्ति, आयप्रवाहं सुरक्षितं कुर्वन्ति, भविष्यसैनिकव्ययं न्यूनीकुर्वन्ति च। मण्डल-राजनयः षडुपायाः च सार्वभौमिकतायाः अवलम्बन्ते; आर्थिकविस्तारः मित्रैः सह विश्वसनीयतां शत्रुभ्यः च पीडां पोषयति।
Adhyaya 13
अध्यायः ७.१३ उपदिशति यत् विजिगीषोः विजयः सुरक्षितो भवति यदा स प्रथमं मित्रमाध्यमेन पृष्ठं सुरक्षितं करोति, अतिसन्धिं प्रयुङ्क्ते च पार्ष्णिग्राहं बन्धयितुं यदा सः सामरिकदृष्ट्या दुर्बलो भवति। मित्राणि उपकरणानि: शत्रुणा सह प्रत्यक्षतः अपेक्षया मित्रमाध्यमेन सन्धानं सुगमतरं भवति। पृष्ठसुरक्षा एव मुख्योद्देश्य; अन्यथा विस्तारः स्वपक्षोपघातं जनयति। अतिसन्धिं प्रयोक्तव्या यदा प्रतिपक्षः श्रान्तिं प्रदर्शयति, ह्रस्ता लाभाः, भारी व्ययः, मित्रवियोगः वा। पृष्ठविपत्तिस्वरूपं परिचिनुतव्यम्: एकः सामन्तः, वर्गसमूहः, द्वौ पार्श्वप्रतिवेशी वा। परिकल्पनायां क्रमनिर्धारणे च अन्तर्धि (दुर्बलमध्यस्थं), प्रतिघातं (बलवानविघ्नकर्ता) च विचारणीयम्। पृष्ठं विच्छिन्नं वा अत्यन्तबद्धं यावत् तावत् बाह्याभियानाः प्रवर्तनीयाः।
Adhyaya 14
संघस्य एकतां संशयेषु परिवर्तयित्वा, नेतृन् पृथक्-पृथक् कृत्वा, जनपदान् पुनर्मिलनविरोधि-अवरोधेषु परिणमयित्वा संघटनं भञ्जयतु, एवं विजिगीषु खण्डान् एव युध्यते, न तु संघम्। समवायिनः संहिता एव भयङ्कराः, यतः संहितबलं एकस्य राज्ञः शक्तिम् अतिशेते। परं तेषां सामूहिकं स्वरूपं दुर्बलता अपि अस्ति, बहवः हितधराः, बहवः भयानि, बहवः मूल्यानि। प्रथमं प्रत्ययैः संशयबीजैः च विश्वासस्य समन्वयस्य च क्षयं कुर्यात्। प्रधानं पृथक् कुर्यात्, मित्रैः, मन्त्रैः, विश्वसनीय-सूचनाभिः च दूरीकृत्य। मध्यस्थान् प्रयोजयतु, विशेषतः द्वि-वेतन-अभिकर्तृन्, सम्प्रदायिक-प्रोत्साहनानाम् वेगवर्धनाय। सन्धिना कलहेन वा पुनरेकीकरणं निवारयतु। मित्रं नियन्त्रणीय-अङ्गत्वेन पुनर्व्याख्यायताम्, अधिगच्छतु, स्थापयतु, प्रतिस्थापयतु वा विजयगतिं निरन्तरं कुर्वन्तु।
Adhyaya 15
विजिगीषुः शत्रुनिर्मितभूमौ प्रलोभनं निराकृत्य योगक्षेमं रक्षति, सप्ताङ्गरक्षणाय सन्धिं वा क्रमेण प्रत्यावर्तनं वा करोति। दुर्गवनक्लिष्टमार्गादिषु शत्रुनिर्वचितभूमिषु क्षयव्ययः व्याधिस्यन्दूनाभावैः वर्धते। अनुकूलभूमौ स्थित्वा सैन्यं संहृत्य विकीर्णं वा स्थापयित्वा शत्रुश्रमणं प्रतीक्षेत। सन्धौ उभयपक्षयोः औचित्यं परीक्ष्य दूतेन सन्धिं कुर्यात्। यदि न, विक्रमं वा क्रमेण प्रत्यावर्तनं वा कुर्यात्। विजयः पद्धतिसमर्थतया भवति, न तु पतङ्ग इव अग्नौ पतनेन।
Adhyaya 16
कौटिल्यः विजयं संघटनात्मकं वर्णयति: ये शरणागताः तान् रक्षितव्यं येन 'उद्विग्नमण्डलं' न भवेत्, अतिदण्डं मन्त्रिणां च स्वातन्त्र्यं च नियन्त्रेतव्यं येन राज्याङ्गाः शिरसि न प्रतिवर्तेयुः। शरणागतिः आरम्भः एव, न च परिणामः: उपानतान् स्थिरानुयायिनः कर्तुं तेषां पदवीं स्थानीयानि च आधारान् रक्षितव्यम्। प्रपातात्मको विजयः - हननं, बन्धनं, अपहरणं, परिवारग्रहणं च - भयं जनयति, विद्रोहं संगठनं च आमन्त्रयते। साम विश्वसनीयेन दण्डेन पृष्ठपोषितं भवितव्यम्, परन्तु दण्डः समञ्जसः स्यात् येन तन्त्रगतं भयं न जायेत। पराजितानां नेतृत्वसंरचनानां निर्वधं पर्यवेक्षणाधीनं संरक्षणं च सामरिकसम्पत्तिः। आन्तरिकं जोखमं बाह्यजोखमं प्रतिबिम्बयति: स्वतन्त्रस्थानीयमूलयुक्ताः मन्त्रिणः यदि चिन्तिताः सन्तः स्वयमेव सार्वभौम्यं प्राप्तुं विरमन्ति। सफलविस्तारः अभिजातस्वातन्त्र्यं - विजितानां विजेतृणां च - रक्षणेन सीमाङ्कनेन पर्यवेक्षणेन च नियन्त्रितुम् अवलम्बते।
Adhyaya 17
अध्यायः ७.१७ सन्धिनिर्माणं विश्वासपरीक्षायां परिवर्तयति-सन्धयः धृतप्रतिज्ञाभिः अमात्यैः च सुरक्षिताः येषां राजनैतिकव्ययः विश्वासघातं अतर्क्यं करोति। प्रतिज्ञाः न्यूनमूल्याङ्किताः; विश्वासपात्रता दत्तप्रतिज्ञायाः व्ययात् अनुमीयते। न्यूनव्ययप्रतिज्ञाः अयुक्तपुत्री, त्याज्यबन्धुः दुर्बलं बध्नन्ति विश्वासघातं च आमन्त्रयन्ति। उच्चव्ययप्रतिज्ञाः एकः समर्थपुत्रः श्रेष्ठपुत्रः च दृढं बध्नन्ति परन्तु प्रतिषेधयोजनाभ्यः सुरक्षापेक्षाः। प्रतिज्ञाक्रमणमापदण्डाः-उत्तराधिकारमूल्यं, मन्त्रशक्तिः, उत्साहः, प्रहरणसम्पत्, प्रजननसम्भावना च। सप्ताङ्गसमन्वयेन मित्राङ्गं धृतप्रतिज्ञाव्ययैः स्थिरीक्रियते, अमात्याङ्गं मन्त्रशक्तिनियन्त्रणेन रक्ष्यते, सेनाङ्गं विश्वासघातसम्भावनान्यूनीकरणेन सुरक्ष्यते। एवं सन्धिः विजिगीषोर्विस्तारयोजनाय सेवमानः परिकलनीयः नियन्त्रणव्यवस्था भवति।
Adhyaya 18
अध्यायः ७.१८ विजिगीषुं शिक्षयति यत् सञ्चरन्तः शत्रवः अवसरवादिनः च मित्राः चलयोग्याः इति मत्वा तान् समर्थयितुं, स्थानान्तरयितुं, वा निवारयितुं शक्यन्ते, येन मित्र-अवरोधः अक्षतः तिष्ठेत् षाड्गुण्यं च प्रतिभटं स्यात्। मण्डलराजनीतिः सञ्चारमयी अस्ति: अभिनेतारः सञ्चरन्ति, परिवर्तन्ते, प्रतिद्वन्द्भिः च पुनर्नियोज्यन्ते। दुर्बलः सञ्चरन् शत्रुः प्रतिद्वन्द्वं प्रति न प्रवर्तेत इति सशर्तसमर्थनेन, आवश्यकतायां च नियन्त्रितपुनर्वासेन निवारणीयः। मित्रता भावनात्मकी नास्ति: सर्वत्र हानिकरः इति यः मित्रः भवति सः निर्णायकरूपेण त्याज्यः। निष्ठापरिवर्तनानि परस्य दुर्भाग्य-सौभाग्यानुसारं भवन्ति; तानि मध्यस्थ-प्रबन्धेन प्रतिहन्तव्यानि। केचन मित्राः शत्रु-सफलतया एव स्थिराः भवन्ति; तान् शत्रुं स्थापयित्वा एव नियन्त्रयितव्याः, प्रत्यक्षतया न। रणनीतिकं लक्ष्यम्: मित्र-अङ्गं अवरोधरूपेण रक्षितुं दण्ड-षाड्गुण्य-विकल्पान् च चपलान् स्थापयितुं।
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.