Rig Veda 2.25.2 — Mandala 2, Sukta 25, Mantra 2

Sukta 2.25

Rishi: Gṛtsamada (traditional ascription)

Devata: Brahmaṇaspati

Chandas: Jagatī (probable; confirm by metrical count)

Samhita Patha (Devanagari)

वीरेभिर्वीरान्वनवद्वनुष्यतो गोभी रयिं पप्रथद्बोधति त्मना । तोकं च तस्य तनयं च वर्धते यंयं युजं कृणुते ब्रह्मणस्पतिः ॥

Transliteration

vīrébhir vīrā́n vanavad vanuṣyató góbhī rayíṃ paprathád bódhati tmánā | tókaṃ ca tásya tánayaṃ ca vardhate yaṃ-yáṃ yújaṃ kṛṇuté bráhmaṇas-pátiḥ ||

Translation

Героями он добывает героев для стремящегося; лучами (góbhiḥ) он расширяет изобилие и пробуждает его собственной силой бытия. Тогда растут его род и его потомство — тот, кому Брахманаспати делает каждого, каждого сопряжённым в ярме силой.

Word by Word

• वीरेभिः: with/through heroes
• वीरेभिः: करण
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)

• वीरान्: heroes
• वीरान्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)

• वनवत्: like a forest; in a forest-like (abundant) way
• वनवत्: —
• Type: Adjective (used adverbially)
• Root: वनवत् (प्रातिपदिक; वन + वत्)

• वनुष्यतः: of the striving/winning one
• वनुष्यतः: सम्बन्ध
• Type: Participle (present)
• Root: वनुष्य (धातु √वन्/√वन् ‘to win, to strive, to desire’ से निष्पन्न वर्तमान कृदन्त-प्रातिपदिक)

• गोभिः: with cows; with cattle
• गोभिः: करण
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)

• रयिम्: wealth
• रयिम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: रयि (प्रातिपदिक)

• पप्रथत्: has spread/expanded
• पप्रथत्: कर्तृ (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √प्रथ् (प्रथँ विस्तारे)

• बोधति: awakens; makes known
• बोधति: कर्तृ (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √बुध् (बुधँ अवगमने)

• त्मना: by himself; by his own power
• त्मना: करण
• Type: Noun (instrumental of manner)
• Root: त्मन् (प्रातिपदिक; ‘self, own person/power’)

• तोकम्: offspring; child
• तोकम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: तोक (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)

• तस्य: of him; his
• तस्य: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• तनयम्: son; progeny
• तनयम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: तनय (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)

• वर्धते: grows; prospers
• वर्धते: कर्तृ (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वृध् (वृधँ वर्धने)

• यम्: whom
• यम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• यम्: whom (again/emphatically)
• यम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• युजम्: a yoked companion; ally
• युजम्: कर्म (कृ-क्रियायाः)
• Type: Noun
• Root: युज् (प्रातिपदिक; ‘yoked one, companion’)

• कृणुते: makes; fashions
• कृणुते: कर्तृ (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (कृञ् करणे)

• ब्रह्मणस्पतिः: Brahmaṇaspati (Lord of sacred speech/prayer)
• ब्रह्मणस्पतिः: कर्तृ
• Type: Noun (proper/title)
• Root: ब्रह्मणस्-पति (समास; ब्रह्मणस् ‘of prayer/sacred formulation’ + पति ‘lord’)