
चित्रकूटमार्गोपदेशः · Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
अयोध्याकाण्ड
Sarga 55 wyznacza dalszą drogę z pustelni Bharadvādży ku Citrakūcie. Po spędzeniu nocy Rāma i Lakṣmaṇa oddają cześć nauczycielowi, a Bharadvādża udziela dokładnych wskazówek: dotrzeć do złączenia Gaṅgā i Yamuny, podążać na zachód biegnącą Kālindī (Yamuną), znaleźć starożytny bród, zbudować tratwę i przeprawić się. Wskazuje również wielki nyagrodhę (banyan) związany z obecnością siddhów, gdzie Sītā powinna złożyć pomyślne inwokacje. Rada zostaje wcielona w życie. Bracia budują dużą tratwę z powiązanych kłód, z bambusem ułożonym w poprzek i uśīrą rozłożoną jako przykrycie, podczas gdy Lakṣmaṇa przygotowuje wygodne siedzenie. Rāma pomaga skromnej Sītā wejść na tratwę i załaduje odzienie, ozdoby, narzędzia i broń. W połowie nurtu Sītā oddaje cześć świętej rzece i składa przysięgę przyszłego uwielbienia po bezpiecznym powrocie, po czym docierają do południowego brzegu. Po przeprawie Sītą okrąża banyan i modli się, aby ślubowanie Rāmy zostało spełnione i aby mogli się ponownie zjednoczyć z Kauśalyą i Sumitrą. Rāma poucza Lakṣmaṇę, by szedł przodem z Sītą, podczas gdy on podąża z bronią, i by zaspokajał jej pytania o mijane rośliny. Sarga kończy się zachwytem Sīty nad pięknem Yamuny, leśnym zbieractwem braci i wyborem odpowiedniego miejsca nad rzeką, łącząc dharmę, gest rytualny i topograficzną precyzję w jasną, żeglowną trasę.
Verse 1
उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ ।महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति ॥१॥
Po spędzeniu nocy tam, dwaj królewscy pogromcy wrogów oddali cześć wielkiemu mędrcowi, a następnie wyruszyli w stronę tej góry (Citrakūṭa).
Verse 2
तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह ।प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात् ॥२॥
Wielki mędrzec udzielił im wtedy błogosławieństw na bezpieczną podróż, a widząc ich wyruszających, podążył za nimi jak ojciec podążający za własnymi synami.
Verse 3
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः ।भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम् ॥३॥
Wtedy wielki mędrzec Bharadvādża, promienny duchową mocą, zaczął zwracać się do Rāmy, którego mność opiera się na prawdzie.
Verse 4
गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ ।कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ॥४॥
Dotarłszy do złączenia Gangi i Jamuny, o najlepszy z ludzi, podążaj wzdłuż Kālindī, która tutaj płynie na zachód.
Verse 5
अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम् ।तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्य राघवौ ॥५॥तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ।
Gdy dotrzecie do szybko płynącej rzeki Kālindī (Yamunā), ujrzycie na jej brzegu starożytny, często uczęszczany bród. Tam zbudujcie tratwę i przeprawcie się przez rzekę Aṃśumatī, córkę Słońca.
Verses 6-7
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम् ॥६॥विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम् ।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः ॥७॥
Potem, po dotarciu do tego wielkiego nyagrōdha (drzewa banian) o bujnym listowiu, ciemnego od gęstego wzrostu i odwiedzanego przez siddhów, Sītā powinna złożyć ręce i złożyć pomyślne modlitwy.
Verse 8
समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा ।क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् ॥८॥पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः ।
Po dotarciu do tego drzewa możecie tam odpocząć lub ruszyć dalej. Przebywszy jeden krośa dalej, ujrzycie piękny, ciemny las, przemieszany z drzewami palāśa i badarī, oraz z bambusami wzdłuż brzegów Yamunā.
Verse 9
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया ॥९॥रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः ।
To jest droga do Citrakūṭa, wiele razy nią podróżowałem. Jest przyjemna, łagodna pod stopami i wolna od niebezpieczeństwa pożarów leśnych.
Verse 10
इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत ॥१०॥अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः ।
Wyjaśniwszy w ten sposób drogę, wielki mędrzec zawrócił; a Rāma, mówiąc "Niech tak się stanie" i składając pokłon, poprosił go o powrót.
Verse 11
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥११॥कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते ।
Gdy ów mędrzec zawrócił, Rāma rzekł do Lakṣmaṇy: "O Saumitri, jesteśmy prawdziwie błogosławieni, gdyż muni okazał nam współczucie."
Verse 12
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ ।सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम् ॥१२॥
Tak ci dwaj szlachetni 'tygrysy wśród ludzi' naradzali się razem, a mając Sītę przed sobą, udali się nad rzekę Kālindī (Yamunā).
Verse 13
अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम् ।चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः ॥१३॥
Wtedy, po dotarciu do szybko płynącej rzeki Kālindī, wszyscy oni, pragnąc przekroczyć jej wody, pogrążyli się w namyśle.
Verse 14
तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम् ।शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम् ॥१४॥
Wtedy owaj dwaj zrobili bardzo duży tratwę, wiążąc razem kłody, rozkładając na niej suchy bambus i przykrywając ją wonnymi korzeniami trawy uśīra.
Verse 15
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान् ।चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम् ॥१५॥
Wtedy dzielny Lakṣmaṇa, ścinając łodygi trzciny i gałęzie drzewa jambu, przygotował wygodne siedzenie dla Sīty.
Verse 16
तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम् ।ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम् ॥१६॥
Tam Rama, syn Daszarathy, pomógł swojej ukochanej Sicie, promiennej jak Śri (Lakszmi) w swoim niewypowiedzianym przepychu, delikatnie wejść na tratwę, gdy ona wystąpiła z łagodnym zawstydzeniem.
Verse 17
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च ।प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः ॥१७॥
A tam na tratwie, obok Vaidehi, Rama umieścił odzież i ozdoby, a także łom i kosz, razem z ich bronią.
Verse 18
आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ ।तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ ॥१८॥
Najpierw pomogli Sīcie wejść na tratwę, trzymając ją stabilnie, następnie dwóch bohaterskich synów Daśarathy przeprawiło się z wielką ostrożnością.
Verses 19-20
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत ।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम् ॥१९॥यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च ।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम् ॥२०॥
Gdy Sītā dotarła do środka nurtu Kāliṇdī, ukłoniła się bogini rzeki: "Niech będzie pomyślność, o Devī; przekraczam cię, niech ślub mojego męża zostanie wypełniony. Gdy Rāma bezpiecznie powróci do Ayodhyi, miasta strzeżonego przez ród Ikṣvāku, będę cię czcić tysiącem krów i setką dzbanów surā."
Verse 21
कालिन्दी मथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः ।तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी ॥२१॥
Tak Sītā, o pięknej cerze, wciąż modląca się ze złożonymi dłońmi do świętej Kāliṇdī, dotarła do południowego brzegu.
Verse 22
तत प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम् ।तीरजै र्बहुभिर्वृक्षै स्सन्तेरुर्यमुनां नदीम् ॥२२॥
Wtedy tratwą przebyli rzekę Jamunę, córkę Słońca, bystrą w nurcie, przybraną girlandami fal, z licznymi drzewami wznoszącymi się wzdłuż jej brzegów.
Verse 23
ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ।श्यामं न्यग्रोध मासेदु श्शीतलं हरितच्छदम् ॥२३॥
Po przeprawie zostawili tratwę i wyruszywszy z lasu nad Jamuną, dotarli do ciemnego drzewa banianu, chłodnego i gęsto obsypanego zielonym liściem.
Verses 24-25
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत् ।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम् ॥२४॥कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम् ।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम् ॥२५॥
Zbliżając się do tego drzewa banian, Vaidehī przemówiła: 'Pozdrowienia dla Ciebie, o wielkie drzewo. Niech mój mąż wypełni swoje ślubowanie; obym mogła ponownie ujrzeć Kausalję i sławną Sumitrę.' To rzekłszy, Sita złożyła dłonie w geście czci i okrążyła szlachetne drzewo.
Verse 26
अवलोक्य तत स्सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम् ।दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥२६॥
Wtedy, widząc Sitę, nieskazitelną, umiłowaną i posłuszną, jak błaga o błogosławieństwo, Rama przemówił do Lakszmany.
Verse 27
सीतामादाय गच्छत्वमग्रतो भरतानुज ।पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर ॥२७॥
O Lakśmano, bracie Bharaty, najlepszy wśród ludzi, idź przodem, zabierając Sītę ze sobą; ja podążę z tyłu, uzbrojony.
Verse 28
यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा ।तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्राऽस्या रमते मनः ॥२८॥
Cokolwiek za owoc lub kwiat poprosi córka Janaki, daj jej to; daj Vaidehī wszystko, co przynosi radość jej sercu.
Verse 29
गच्छतोऽस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा ।मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव ॥२९॥
Gdy oni szli, córka Janaki kroczyła między nimi dwoma, pomyślna, jak szlachetna słonica idąca między dwoma słoniami.
Verse 30
एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम् ।अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साऽबला ॥३०॥
Ta łagodna pani, widząc jedno drzewo za drugim, krzewy i kwitnące pnącza, których wcześniej nie widziała, ciągle pytała o nie Rāmę.
Verse 31
रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्कटान् ।सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः ॥३१॥
Pobudzony słowami Sīty, Lakśmana przyniósł jej wiele rodzajów pięknych drzew, ciężkich od kwiatów.
Verse 32
विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम् ।रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम् ॥३२॥
Wtedy córka króla Janaki, patrząc na rzekę, której wody i piaski były zachwycające, i która rozbrzmiewała łabędziami i żurawiami, wielce się ucieszyła.
Verse 33
क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने ॥३३॥
Po przejściu około krośy stamtąd, bracia Rāma i Lakśmana, po zabiciu wielu jeleni odpowiednich do świętego użytku, spożywali posiłek w lesie nad Jamuną.
Verse 34
विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते ।समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निवास माजग्मु रदीनदर्शनाः ॥३४॥
Po wędrówce po tym pięknym lesie, rozbrzmiewającym stadami pawii i pełnym małp oraz słoni, dotarli do równego brzegu rzeki i wybrali odpowiednie miejsce na pobyt, nieustraszeni duchem.
The pivotal action is the disciplined execution of exile-wayfinding: accepting the sage’s counsel, ensuring Sītā’s safety in a hazardous river crossing, and organizing movement order (Lakṣmaṇa leading with Sītā, Rāma following armed) as a practical expression of protective dharma.
Guidance (upadeśa) from a realized sage is to be received with humility and enacted with care; gratitude is expressed through obeisance, and nature is approached as sacred—river and tree become moral witnesses to vows, safety, and righteous return.
Key landmarks include the Gaṅgā–Yamunā confluence, the westward course of Kālindī (Yamunā), an ancient tīrtha/ford used for crossing, and a siddha-associated nyagrodha (banyan) where Sītā performs circumambulation and prayer before the party continues toward Citrakūṭa.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.