Sukta 72
Sukta 10.72
Bṛhaspati / Angirasa-tradition (hymn as cosmogonic revelation; traditional attribution varies in ancillary lists)
Devāḥ (the Gods collectively); underlying cosmogonic powers of manifestation
Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical for reflective/cosmogonic statements)
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਚਾਰਕ ਸੂਕਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ “ਜਨਮਾਂ” (ਜਨਮ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ/ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ “ਵੇਖਿਆ” ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਮ/ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਤਾਂਡ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੇ ਮੋਟੀਫ਼ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਰਣਤਾ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया । उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ, ਵਿਵੇਕਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਕਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਤੁਤੀ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉੱਤਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत् । देवानां पूर्व्ये युगेऽसतः सदजायत ॥
ਬ੍ਰਹਮਣਸਪਤੀ ਨੇ, ਕਮ੍ਹਾਰ (ਲੋਹਾਰ-ਸ਼ਿਲਪੀ) ਵਾਂਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫੂਕ ਮਾਰ ਕੇ ਇਕਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਤੋਂ ਸਤ ਜੰਮਿਆ—ਅਰੂਪ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਉਭਰਿਆ।
Mantra 3
देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्वजायन्त तदुत्तानपदस्परि ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਤੋਂ ਸਤ ਉਭਰਿਆ। ਫਿਰ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜੰਮੀਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਦਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਫੈਲੇ ਆਧਾਰ-ਪਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਗਤ ਟਿਕ ਸਕੇ।
Mantra 4
भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥
ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਦਮਾਂ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਜੰਮੀ; ਮੱਧਲੋਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਸ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ (ਰਚਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੋਂ ਫਿਰ ਅਦਿਤੀ ਹੀ—ਅਨੰਤਤਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਯੋਜਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Mantra 5
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥
ਹੇ ਦਕ੍ਸ਼, ਤੇਰੀ ਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਜੰਮੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ ਜੰਮੇ—ਭਲੇ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਅਨੰਤ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਸੰਤਾਨ।
Mantra 6
यद्देवा अदः सलिले सुसंरब्धा अतिष्ठत । अत्रा वो नृत्यतामिव तीव्रो रेणुरपायत ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਉੱਥੇ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਤਦ—ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ—ਤੁਹਾਡੀ ਤਿੱਖੀ ਧੂੜ ਵਰਗੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ; ਜਾਗ੍ਰਤ ਗਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਢੱਕਣ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਕੇ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
Mantra 7
यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत । अत्रा समुद्र आ गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਯਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ—ਅਗਾਧ ਗਹਿਰਾਈ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Mantra 8
अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्वस्परि । देवाँ उप प्रैत्सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत् ॥
ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਨੂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਕੋਲ ਗਈ; ਪਰ ਅੱਠਵੇਂ—ਮਾਰਤਾਣਡ—ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਮਰਤ੍ਯ-ਰੂਪ ਸੀ, ਦੇਵ-ਸਭਾ ਲਈ ਅਯੋਗ।
Mantra 9
सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूर्व्यं युगम् । प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥
ਸੱਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਦਿਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁਗ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਤਾਣਡ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ—ਪ੍ਰਜਾ-ਜਨਮ ਵੱਲ ਵੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵੀ; ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਵਿੱਚ ਮਰਤ੍ਯ ਤੱਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਨਵੀਂ ਘੜਤ ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
It reflects on how the Gods come into manifestation and how cosmic order (ṛta) is established. It uses the figures of Aditi and Dakṣa to express creation as an unfolding of infinity and organizing power.
The hymn presents a paradox to show that creation is not a simple one-way sequence. Dakṣa stands for formative intelligence, Aditi for unbounded wholeness, and their mutual relation expresses how order and infinity depend on each other in manifestation.
Mārtāṇḍa represents the mortal element within creation. His return “toward birth and toward death” conveys that mortality and repeated embodiment are part of the cosmic process until transformation and full realization are achieved.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.