Sukta 71
Sukta 10.71
Bṛhaspati (lord of inspired speech and vastness)
Triṣṭubh (probable; RV 10.71 is a famous Vāc hymn often in Triṣṭubh)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਵਾਚ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਣੀ) ਦੇ ਭੇਦ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਾ “ਨਾਮ” ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਰਥ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਠੀਕ ਸਾਥੀ/ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਛੰਦ, ਯਾਜਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਜ್ಞ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪ ਕੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਚ ਨੂੰ ਰਿਤੁਅਲ ਤੇ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੰਗਠਕ ਬੁੱਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः । यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाविः ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਣੀ ਦੇ ਅਗਰ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਨਾਮਧੇਯ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ—ਤਦ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਜੋ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ: ਉਹੀ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Mantra 2
सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥
ਜਿਵੇਂ ਛਾਣਨੀ ਨਾਲ ਸੱਤੂ (ਆਟਾ) ਛਾਣ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਧੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਘੜਿਆ। ਉੱਥੇ ਸਖੇ ਸਖ਼ੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਦ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ।
Mantra 3
यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् । तामाभृत्या व्यदधुः पुरुत्रा तां सप्त रेभा अभि सं नवन्ते ॥
ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਚਲੇ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਵਾਣੀ ਅੱਗੇ ਸੱਤ ਰੇਭ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਗਾਇਕ) ਇਕੱਠੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 4
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥
ਅਤੇ ਕੋਈ—ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਅਤੇ ਕੋਈ—ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਨ-ਸਰੂਪ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਸੁਸਜੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ।
Mantra 5
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥
ਅਤੇ ਤੂੰ—ਸੱਚੀ ਸਖ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਹੰਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਜਣਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਨੇ ਵਾਣੀ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ—ਨਾ ਫਲ, ਨਾ ਫੁੱਲ।
Mantra 6
यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीं शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥
ਜੋ ਸਚਿਵਿਦ (ਠੀਕ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ) ਸਖੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਸੁਕ੍ਰਿਤ (ਸੁਕਰਮ) ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Mantra 7
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥
ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਖੇ ਮਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਹੀ, ਕੁਝ ਬਗਲਾਂ ਤੱਕ; ਪਰ ਹੋਰ—ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹ੍ਰਦਾਂ (ਤਲਾਬਾਂ) ਵਾਂਗ—ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
Mantra 8
हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्राह त्वं वि जहुर्वेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु त्वे ॥
ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਘੜੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸਖੇ—ਇਕੱਠੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੇਦ੍ਯ (ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ) ਤੈਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ (ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰ) ਨੂੰ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰਯ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 9
इमे ये नार्वाङ्न परश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः । त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञयः ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ—ਨਾ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਧਾਰਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਦਬਾਏ ਹੋਏ ਸੋਮ ਦੇ ਕਰਤਾ। ਉਹ ਵਾਣੀ ਵੱਲ ਪਾਪੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਘਿਸਿਆ-ਪਿਟਿਆ ਤਾਣਾ (ਤੰਤਰ) ਤਾਣਦੇ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਫਲ, ਸੰਤਾਨ-ਰਹਿਤ ਬੁਣਾਈ।
Mantra 10
सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय ॥
ਯਸ਼ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸਖਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਖੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋਸ਼-ਸ਼ੋਧਕ ਹੈ, ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਬਲ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਯੋਗ ਥਾਂ ਤੇ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 11
ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः ॥
ਚਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਕਵਰੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੈਨੂੰ ਜਾਤਵਿਦਿਆ—ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ—ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡ ਕੇ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।
Inside Sukta 71
How it unfolds
- Where it opens
Bṛhaspati is addressed as the one who first impelled Speech and established the Name, with the best meaning hidden in the ‘cave’.
- Development
The hymn distinguishes true participation in Vāc from mere sound: without the right companion/knower, one ‘hears emptiness’ and misses the path of well-done work.
- Climax
Revelation that Vāc is structured and made effective through measure—meters, priestly functions, and the correct division of yajña.
- Where it settles
It settles into the vision of speech as nourished, sung, and measured: sacred utterance becomes a shared, ordered power that sustains ritual and knowledge.
The deity: Bṛhaspati
- In the VedaBṛhaspati is invoked as the first mover and lord of Vāc—guardian of the ‘name’ (nāmadheya) and revealer of what is hidden (guhā). He is the power that makes speech effective, truthful, and ritually potent rather than empty sound.
- Cosmic functionHe brings order from obscurity by releasing hidden meanings, establishing true names, and aligning speech with ṛta (right order), thereby enabling yajña to function as a cosmic measure.
- Inner significanceRepresents the awakened intelligence that turns raw sound into meaningful, ethical, and transformative speech; the inner guru who helps one discern the real word from mere noise.
The seer
- Bṛhaspati (as seer-speaker of inspired speech)Personification of brahman (sacred formulation) and the archetypal priestly seer who ‘opens’ hidden meaning; closely associated with Vāc, naming, and the power of mantra.
Famous verses
nāmadheyaṃ dadhānāḥ … nihitaṃ guhā āviḥ
alakaṃ śṛṇoti
yajñasya mātrāṃ vi mimīta
Attributes of the deity
- Lord of inspired speech (brahman/vāc)
- Revealer of hidden truth (guhā → āviḥ)
- Establisher of names and right meaning
- Guide/companion of the discerning seeker
- Upholder of ṛta through correct mantra and rite
Also by this seer
- Major deity across the Rig Veda as Lord of prayer and sacred speech (numerous Bṛhaspati hymns, especially in Mandala 2 and elsewhere)
- Linked in later tradition with the role of purohita (priestly guide) and with the Brāhmaṇa-priest’s function of guarding correct speech and rite
The rite, step by step
- Prepare the ritual space and fire; establish silence/attention so speech is not ‘empty hearing’.
- Invoke Bṛhaspati as lord of brahman; recite the hymn with clear articulation and steady meter.
- Mentally ‘set the name’ (nāmadheya): intend truthfulness and right meaning before further mantras.
- Proceed with the yajña portions where correct recitation and priestly coordination are crucial (brahmā oversight, meter-keeping).
- Conclude with dedication: may the hidden best word become manifest and shared among the worthy (those who keep the right companion).
Offerings
- Ghee (ājya) into Agni
- Soma (where applicable)
- Oblations accompanying mantra recitation (samidhs/clarified butter depending on rite)
Frequently Asked Questions
It is about Vāc (inspired speech) and how true speech arises—through Bṛhaspati’s impulse, right meaning, and disciplined, truthful recitation rather than mere sound.
It teaches that without the right guide/companion and right inner intention, a person may hear the words but miss their meaning and power—so the sound feels empty.
It links Vāc to meter and priestly functions, saying the yajña is ‘measured out’ correctly through structured chant and accurate mantra, which keeps the rite aligned with order (ṛta).
Ask anything about Sukta 71 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
