Adhyaya 349
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Nāga–Brāhmaṇa Dialogue Episode
Bhīṣma narrates how the pannaga-pati (nāga leader) approaches a brāhmaṇa while reflecting on the practical purpose (kāryavattā) of the meeting. The nāga advances with a composed demeanor and speaks sweetly, requesting that the brāhmaṇa not react with anger and asking the reason for his arrival and his aim on the solitary Gomatī bank. The brāhmaṇa replies that he is devoted to dharma and has come to see the nāga Padmanābha, for whom he has a designated purpose; he has heard Padmanābha is absent and therefore waits for him like a farmer awaiting rain. He continues a practice described as beneficial and auspicious (svastikāra-samāhita), maintaining yogic composure and freedom from affliction. The nāga praises the brāhmaṇa’s virtuous conduct and learning, offers assistance, and explains he came personally upon hearing of the brāhmaṇa’s arrival. The brāhmaṇa then states his intent: he seeks the nāga’s presence out of eagerness to see him and wishes to ask a question concerning self-benefit (ātma-hita); he requests that the nāga resolve the question first, promising to state his subsequent business afterward. The chapter establishes the ethical preconditions for instruction—courtesy, consent, clarity of purpose, and disciplined attention—before the deeper philosophical query is disclosed.
Chapter Arc: शौनक ऋषि जिज्ञासा करते हैं—जिस नारायण की महिमा वेदों में गायी जाती है, वही कैसे वेदों के लोप के समय उन्हें पुनः प्रकट करते हैं? कथा का द्वार हयग्रीव-अवतार के रहस्य से खुलता है। → सृष्टि-प्रक्रिया (प्रवृत्ति-निवृत्ति), प्राचीन पिण्डोत्पत्ति और यज्ञ-व्यवस्था का संकेत देकर कथा उस संकट की ओर बढ़ती है जहाँ मधु-कैटभ वेदों को कालपाश से बाँधकर रसातल में फेंक देते हैं; वेद-ध्वनि का लोप और धर्म-ज्ञान का अंधकार फैलता है। → समुद्र के उत्तर-पूर्व भाग में हव्य-कव्य-भोजी विष्णु महाहयग्रीव रूप धारण करते हैं; रसातल में उतरकर वेदों को पुनः प्राप्त करते हैं और मधु-कैटभ का संहार कर वेद-धर्म की रक्षा करते हैं। → भगवान् वेदों को ब्रह्मा को लौटा देते हैं; उपदेश-रूप में प्रतिपादित होता है कि वेदों का पर्यवसान नारायण में है, यज्ञ नारायण-स्वरूप हैं, सत्य-ऋत-धर्म सब नारायण-पर हैं—अर्थात् ज्ञान, कर्म और तप का अंतिम आश्रय एक ही है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्राता छा आर: सप्तचत्वारिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: हयग्रीव-अवतारकी कथा, वेदोंका उद्धार, मधुकैटभका वध तथा नारायणकी महिमाका वर्णन शौनक उवाच श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मन: । जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्,शौनकने कहा--सूतनन्दन! हमलोगोंने षड्विधि ऐश्वर्यसे सम्पन्न उन परमात्मा श्रीहरिका माहात्म्य सुना और धर्मके घरमें उन्होंने ही नर-नारायणरूपसे जन्म ग्रहण किया था, इस बातको भी जान लिया इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें नारायणकी महिमाविषयक तीन सौ सैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३४७ ॥। पका बछ। अंक - वैशम्पायनजीने जनमेजयको महाभारतकी कथा वेदव्यासजीकी आज्ञासे सुनायी थी इस कारण यहाँ ऐसा लिखा है। अष्टचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो< ध्याय: सात्वत-धर्मकी उपदेश-परम्परा तथा भगवान्के प्रति ऐकान्तिक भावकी महिमा जनमेजय उवाच अहो होकान्तिन: सर्वान् प्रीणाति भगवान् हरि: । विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्लाति भगवान् स्वयम्
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤਨੰਦਨ! ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ।
Verse 2
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्ति: पुरातनी । प्रवृत्ती च निवृत्ती च यो यथा परिकल्पित:
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਤਪੱਤੀ ਮਹਾਵਰਾਹ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਹੋਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗ—ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ,समुद्रके उत्तर-पूर्वभागमें हव्य और कव्यका भोग ग्रहण करनेवाले भगवान् विष्णुने महान् हयग्रीवावतार धारण किया था, यह बात आपने पहले मुझसे कही थी। साथ ही यह भी बतायी थी कि भगवान् परमेष्ठी ब्रह्माने उस रूपका प्रत्यक्ष दर्शन किया था
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕਵ੍ਯ ਦੇ ਭੋਗ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 4
यच्च तत् कथित पूर्व त्वया हयशिरो महत् । तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेछ्ठिना,समुद्रके उत्तर-पूर्वभागमें हव्य और कव्यका भोग ग्रहण करनेवाले भगवान् विष्णुने महान् हयग्रीवावतार धारण किया था, यह बात आपने पहले मुझसे कही थी। साथ ही यह भी बतायी थी कि भगवान् परमेष्ठी ब्रह्माने उस रूपका प्रत्यक्ष दर्शन किया था
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਹਯਸ਼ਿਰ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਿਆ—ਇਹ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 5
कि तदुत्पादितं पूर्व हरिणा लोकधारिणा । रूप॑ प्रभावं महतामपूर्व धीमतां वर,महान बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ सूतपुत्र! सम्पूर्ण जगत्को धारण करनेवाले श्रीहरिने पूर्वकालमें वह अदभुत प्रभावशाली रूप क्यों प्रकट किया? उनका वैसा रूप तो पहले कभी देखनेमें नहीं आया था
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਦਭੁਤ, ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਪੂਰਵ ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ? ਐਸਾ ਰੂਪ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 6
दृष्टवा हि विबुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् । तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने,मुने! अमित बलशाली एवं अपूर्वरूपधारी उन पुण्यात्मा सुरश्रेष्ठ हयग्रीवका दर्शन करके ब्रह्माजीने क्या किया?
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਅਪੂਰਵ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 7
एतन्न: संशयं ब्रह्मन् पुराणं ज्ञानसम्भवम् | कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम्
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ! ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।
Verse 8
सौतिरुवाच कथयिष्यामि ते सर्व पुराणं वेदसम्मितम्
ਸੌਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।
Verse 9
श्र॒त्वाश्चशिरसो मूर्ति देवस्प हरिमेधस:
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ…
Verse 10
जनमेजय उवाच यत्तद् दर्शितवान् ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम्
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਿਰਧਾਰੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ (ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ) ਸੀ…
Verse 11
किमर्थ तत् समभवत् तन्ममाचक्ष्व सत्तम । जनमेजय बोले--सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ मुने! ब्रह्माजीने भगवान्के जिस हयग्रीवावतारका दर्शन किया था, उसका प्रादुर्भाव किसलिये हुआ था? यह मुझे बताइये ।। वैशग्पायन उवाच यत् किंचिदिह लोके वै देहसत्त्वं विशाम्पते
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਉਹ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸੱਤਵ ਹਨ…
Verse 12
ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुनोातियणो विराट्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਰਾਟ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਜੀਵਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ।
Verse 13
भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात् मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਤੀ ਏਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ; ਜਲ ਤੇਜ ਵਿੱਚ, ਤੇਜ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿਅਕਤ (ਮਹੱਤੱਤਵ) ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤ ਅਵਿਅਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਅਕਤ ਮਾਇਆ-ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਈਸ਼ਵਰਰੂਪ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੇਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 14
धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा । ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात् मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਏਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਲ ਜ੍ਯੋਤਿ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜ੍ਯੋਤਿ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਜ੍ਯੋਤਿ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ—ਤਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਭੂਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੂਖਮ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕੇਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 15
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनो<नुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात् मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ (ਮਨ ਵਿੱਚ) ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਅਕਤ (ਮਹੱਤੱਤਵ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਅਵਿਅਕਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਵਿਅਕਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕੇਵਲ ਅੰਧਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 16
अव्यक्ते पुरुष याते पुंसि सर्वगतेडपि च । तम एवाभवत् सर्व न प्राज्ायत किंचन,नृपश्रेष्ठ अब तुम पञ्चभूतोंके आत्यन्तिक प्रलयकी बात सुनो। पूर्वकालमें जब इस पृथ्वीका एकार्णवके जलमें लय हो गया। जलका तेजमें, तेजका वायुमें, वायुका आकाशगमें, आकाशका मनमें, मनका व्यक्त (महत्तत्त्व) में, व्यक्तका अव्यक्त प्रकृतिमें, अव्यक्तका पुरुषमें अर्थात् मायाविशिष्ट ईश्वरमें और पुरुषका सर्वव्यापी परमात्मामें लय हो गया, उस समय सब ओर केवल अन्धकार-ही-अन्धकार छा गया। उसके सिवा और कुछ भी जान नहीं पड़ता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ‘ਤਤ्’ ਹੋ ਗਿਆ; ਕੁਝ ਵੀ ਜਨਮ ਨਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਮਸ—ਅੰਧਕਾਰ—ਹੀ ਛਾਇਆ ਰਿਹਾ।
Verse 17
तमसो ब्रह्म सम्भूतं तमोमूलामृतात्मकम् । तद्विश्चभावसंज्ञान्तं पौरुषी तनुमाश्रितम्,तमसे जगत्का कारणभूत ब्रह्म (परम व्योम) प्रकट हुआ है। तमका मूल है अधिष्ठानभूत अमृततत्त्व। वह मूलभूत अमृत ही तमसे युक्त हो सभी नाम-रूपमें प्रपठचको प्रकट करता है और विराट् शरीरका आश्रय लेकर रहता है
ਤਮਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਤਮਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ। ਉਹੀ ਤੱਤ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सो<निरुद्ध इति प्रोक्तस्तत् प्रधान प्रचक्षते | तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठ! उसीको अनिरुद्ध कहा गया है। उसीको प्रधान भी कहते हैं तथा उसीको त्रिगुणमय अव्यक्त जानना चाहिये
ਉਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਅਨਿਰੁੱਧ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਵੀ ਜਾਣ।
Verse 19
विद्यासहायवान् देवो विष्वक्सेनो हरि:प्रभु: । अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः,उस अवस्थामें विद्याशक्तिसे सम्पन्न सर्वव्यापी भगवान् श्रीहरिने योगनिद्राका आश्रय लेकर जलमें शयन किया
ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 20
जगतत्रिन्तयन् सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्धवाम् । तस्य चिन्तयत: सृष्टि महानात्मगुण: स्मृत:,उस समय वे नाना गुणोंसे उत्पन्न होनेवाली जगत्की अद्भुत सृष्टिके विषयमें विचार करने लगे। सृष्टिके विषयमें विचार करते हुए उन्हें अपने गुण महान् (महत्तत्त्व) का स्मरण हो आया। उससे अहंकार प्रकट हुआ। वह अहंकार ही चार मुखोंवाले ब्रह्माजी हैं, जो सम्पूर्ण लोकोंके पितामह और भगवान् हिरण्यगर्भके नामसे प्रसिद्ध हैं
ਉਹ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ, ਵਿਲੱਖਣ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ-ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਹਤ’—ਮਹਾਨ ਤੱਤ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋ ਆਇਆ।
Verse 21
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा स तु चतुर्मुख: । हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामह:,उस समय वे नाना गुणोंसे उत्पन्न होनेवाली जगत्की अद्भुत सृष्टिके विषयमें विचार करने लगे। सृष्टिके विषयमें विचार करते हुए उन्हें अपने गुण महान् (महत्तत्त्व) का स्मरण हो आया। उससे अहंकार प्रकट हुआ। वह अहंकार ही चार मुखोंवाले ब्रह्माजी हैं, जो सम्पूर्ण लोकोंके पितामह और भगवान् हिरण्यगर्भके नामसे प्रसिद्ध हैं
ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।
Verse 22
पद्मेडनिरुद्धात् सम्भूतस्तदा पद्मनिभेक्षण: । सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्ट: सनातन:,ब्रह्माण्डमें कमलमें अनिरुद्ध (अहंकार) से कमलनयन ब्रह्माका उस समय प्रादुर्भाव हुआ था। वे अद्भुत रूपधारी एवं तेजस्वी सनातन भगवान् ब्रह्मा सहख़दल कमलपर विराजमान हो जब इधर-उधर दृष्टि डालने लगे, तब उन्हें समस्त जगत् जलमय दिखायी दिया। तब ब्रह्माजी सत्त्वगुणमें स्थित होकर प्राणियोंकी सृष्टिमें प्रवृत्त हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਤੋਂ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ, ਸਨਾਤਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜਲਮਯ ਦਿੱਸਿਆ; ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 23
ददृशे5द्भुतसंकाशो लोकानापोमयानू प्रभु: । सत्त्वस्थ: परमेष्ठी स ततो भूतगणान् सृजन्,ब्रह्माण्डमें कमलमें अनिरुद्ध (अहंकार) से कमलनयन ब्रह्माका उस समय प्रादुर्भाव हुआ था। वे अद्भुत रूपधारी एवं तेजस्वी सनातन भगवान् ब्रह्मा सहख़दल कमलपर विराजमान हो जब इधर-उधर दृष्टि डालने लगे, तब उन्हें समस्त जगत् जलमय दिखायी दिया। तब ब्रह्माजी सत्त्वगुणमें स्थित होकर प्राणियोंकी सृष्टिमें प्रवृत्त हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਮਯ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 24
पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्याशुसप्र भे । नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरो,वे जिस कमलपर बैठे थे, उसका पत्ता सूर्यके समान देदीप्यमान होता था। उसपर पहलेसे ही भगवान् नारायणकी प्रेरणासे जलकी बूँदें पड़ी थीं, जो रजोगुण और तमोगुणकी प्रतीक थीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਨ।
Verse 25
तावपश्यत् स भगवाननादिनिधनो&च्युत: । एकस्तत्रा भवद् बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभ:
ਤਦ ਉਸ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਹ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਇੱਕੋ ਬੂੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਸ਼ਹਿਦੀ ਰੰਗ ਦੀ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ।
Verse 26
तथा च न: श्रुतो ब्रह्मन् कथ्यमानस्त्वयानघ । निष्पाप सूतपुत्र! भगवान् महावराहने जो प्राचीन कालमें पिण्डोंकी उत्पत्ति करके पिण्डदानकी मर्यादा चलायी तथा प्रवृत्ति और निवृत्तिके विषयमें जिस विधिकी जैसी कल्पना की, वह सब आपके मुखसे हमलोंगोंने सुना,स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया | कठिनस्त्वपरो बिन्दु: कैटभो राजसस्तु सः
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵਰਾਹ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਬਾਰੇ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤਦ ਤਮੋਗੁਣ ਤੋਂ ਮਧੁ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਠੋਰ ਬੂੰਦ-ਰੂਪ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਕੈਟਭ ਬਣਿਆ।
Verse 27
आदि-अन्तसे रहित भगवान् अच्युतने उन दोनों बूँदोंकी ओर देखा। उनमेंसे एक बूँद भगवानकी दृष्टि पड़ते ही उनकी प्रेरणासे तमोमय मधुनामक दैत्यके आकारमें परिणत हो गयी। उस दैत्यका रंग मधुके समान था और उसकी कान्ति बड़ी सुन्दर थी। जलकी दूसरी बूँद, जो कुछ कड़ी थी, नारायणकी आज्ञासे रजोगुणसे उत्पन्न कैटभ नामक दैत्यके रूपमें प्रकट हुई ।। तावभ्यधावतां श्रेष्ठी तमसा रजसान्वितौ । बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ,तमोगुण और रजोगुणसे युक्त वे दोनों श्रेष्ठ दैत्य मधु और कैटभ बड़े बलवान थे। वे अपने हाथोंमें गदा लिये कमलनालका अनुसरण करते हुए आगे बढ़ने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦੋ ਅਗੇਵਾਨ ਦੈਤ—ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ—ਝਪਟ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਦਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਰਾਹੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਗੁਣ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਮਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਧਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਲਈ ਹਿੰਸਕ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
ददृशाते5रविन्दस्थ॑ ब्रह्माणममितप्रभम् । सृजन्तं प्रथम वेदां श्वतुरश्चारुविग्रहान्,ऊपर जाकर उन्होंने कमल-पुष्पके आसनपर बैठकर सृष्टि-रचनामें प्रवृत्त हुए अमित तेजस्वी ब्रह्माजीको देखा एवं उनके पास ही मनोहर रूप धारण किये हुए चारों वेदोंको देखा
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅराजਕ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਿਕਤਾ ਵਿੱਚ।
Verse 29
ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान् दृष्ट्वासुरोत्तमौ । सहसा जगृहतुर्वेदान् ब्रह्मण: पश्यतस्तदा,उन विशालकाय श्रेष्ठ असुरोंने उस समय वेदोंपर दृष्टि पड़ते ही उन्हें ब्रह्माजीके देखते- देखते सहसा हर लिया
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ, ਮਹਾਕਾਇ, ਅਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਵੇਦਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਟ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਖਵਾਲੀ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ।
Verse 30
अथ तौ दानवश्रेष्टी वेदान् गृह सनातनान् | रसां विविशतुस्तुर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ,सनातन वेदोंका अपहरण करके वे दोनों श्रेष्ठ दानव उत्तर-पूर्ववर्ती महासागरमें घुस गये और तुरंत रसातलमें जा पहुँचे
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਝਟ ਹੀ ਰਸਾ (ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ) ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਘੋਰ ਅਪਰਾਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਪਿੱਛਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਹੈ।
Verse 31
ततो हतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् | ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृत:,वेदोंका अपहरण हो जानेपर ब्रह्माजीको बड़ा खेद हुआ। उनपर मोह छा गया। वे वेदोंसे वंचित होकर मन-ही-मन परमात्मासे इस प्रकार कहने लगे
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋਰ ਖੇਦ ਹੋਇਆ; ਮੋਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਈਸ਼ਾਨ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵੇਦ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Verse 32
ब्रह्मोवाच वेदा मे परम चक्षुवेदा मे परमं बलम् | वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम्,ब्रह्मा बोले--भगवन! वेद ही मेरे उत्तम नेत्र हैं, वेद ही मेरे परम बल हैं। वेद ही मेरे परम आश्रय तथा वेद ही मेरे सर्वोत्तम उपास्य देव हैं
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਨ, ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਬਲ ਹਨ। ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਰਵੋੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ।
Verse 33
मम वेदा हृता: सर्वे दानवाभ्यां बलादित: । अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृता:,मेरे वे सभी वेद आज दो दानवोंने बलपूर्वक यहाँसे छीन लिये हैं। अब वेदोंके बिना मेरे लिये सम्पूर्ण लोक अन्धकारमय हो गये हैं
ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਦੋ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਛੀਨ ਲਏ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 34
वेदानृते हि कि कुर्या लोकानां सृष्टिमुत्तमाम् अहो बत महद् दुःखं वेदनाशनजं मम
ਜੇ ਵੇਦ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਹਾਏ! ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ।
Verse 35
प्राप्त दुनोति हृदयं तीव्र शोकपरायणम् । को हि शोकार्णवे मग्नं मामितो5द्य समुद्धरेत्
ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਤੜਫਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੋਂ ਕੌਣ ਕੱਢੇਗਾ?
Verse 36
वेदांस्तांश्षानयेन्नष्टान् कस्य चाहं प्रियो भवे | मैं वेदोंके बिना संसारकी उत्तम सृष्टि कैसे कर सकता हूँ? अहो! आज वेदोंके नष्ट होनेसे मुझपर बड़ा भारी दुःख आ पड़ा है, जो मेरे शोकमग्न हृदयको दुःसह पीड़ा दे रहा है। आज शोकके समुद्रमें डूबे हुए मुझ असहायका यहाँसे कौन उद्धार करेगा? उन नष्ट हुए वेदोंको कौन लायेगा? मैं किसको इतना प्रिय हूँ, जो मेरी ऐसी सहायता करेगा? ।। ३४-३५ कल इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठट ऐसी बातें कहते हुए ब्रह्माजीके मनमें भगवान् श्रीहरिकी स्तुति करनेका विचार उत्पन्न हुआ। बुद्धिमानोंमें अग्रगण्य नरेश! तब भगवान् ब्रह्माने हाथ जोड़कर उत्तम एवं जपने योग्य स्तोत्रका गान आरम्भ किया
ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਵੇਦ ਕੌਣ ਵਾਪਸ ਲਿਆਏਗਾ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਵੇ? ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਿਆ। ਤਦ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜਪਣਯੋਗ ਉੱਤਮ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਗਾਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 37
हरे: स्तोत्रार्थमुद्धूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर । ततो जगीौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रह: प्रभु:,नृपश्रेष्ठट ऐसी बातें कहते हुए ब्रह्माजीके मनमें भगवान् श्रीहरिकी स्तुति करनेका विचार उत्पन्न हुआ। बुद्धिमानोंमें अग्रगण्य नरेश! तब भगवान् ब्रह्माने हाथ जोड़कर उत्तम एवं जपने योग्य स्तोत्रका गान आरम्भ किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉੱਠਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਪਣ ਯੋਗ ਉਸ ਪਰਮ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਉੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਯੋਗ ਉੱਤਰ ਹੈ।
Verse 38
ब्रह्मोवाच ३“नमस्ते ब्रह्म॒हददय नमस्ते मम पूर्वज । लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ सांख्ययोगनिधे प्रभो,ब्रह्माजी बोले-- प्रभो! वेद आपका हृदय है, आपको नमस्कार है। मेरे पूर्वज! आपको प्रणाम है। जगत्के आदि कारण! भुवनश्रेष्ठ! सांख्ययोगनिधे! प्रभो! आपको बारंबार नमस्कार है
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ! ਵੇਦ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਰਦਾ ਹਨ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ, ਭੁਵਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਨਿਧਾਨ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थित । विश्वभुक् सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज । अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयम्भुव:,व्यक्त जगत् और अव्यक्त प्रकृतिको उत्पन्न करनेवाले परमात्मन्! आपका स्वरूप अचिन्त्य है। आप कल्याणमय मार्ममें स्थित हैं। विश्वपालक! आप सम्पूर्ण प्राणियोंके अन्तरात्मा, किसी योनिसे उत्पन्न न होनेवाले, जगत्के आधार और स्वयम्भू हैं। मैं आपकी कृपासे उत्पन्न हुआ हूँ
ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੂਪ ਅਚਿੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਲਿਆਣਮਈ ਖੇਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ। ਵਿਸ਼ਵਪਾਲਕ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਅਯੋਨਿਜ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਹੋ। ਹੇ ਲੋਕਧਾਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 40
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् । चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत् पुरातनम्,आपसे मेरा प्रथम बार जो जन्म हुआ था, वह द्विजोंद्वारा सम्मानित मानस-जन्म कहा गया है अर्थात् प्रथम बार मैं आपके मनसे उत्पन्न हुआ। तदनन्तर पूर्वकालमें मैं आपके नेत्रसे उत्पन्न हुआ। वह मेरा दूसरा जन्म था
ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ‘ਮਾਨਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਦੁਇਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ; ਅਰਥਾਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ—ਉਹ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼’ ਜਨਮ ਸੀ।
Verse 41
त्वत्प्रसादात् तु मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् । त्वत्त: श्रवणजं चापि चतुर्थ जन्म मे विभो,तत्पश्चात् आपके कृपाप्रसादसे मेरा जो तीसरा महत्त्वपूर्ण जन्म हुआ, वह वाचिक था अर्थात् आपके वचनमात्रसे सुलभ हो गया था। विभो! उसके बाद आपके कानोंसे मेरा चतुर्थ जन्म हुआ था
ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਤੀਜਾ, ਮਹਾਨ ‘ਵਾਚਿਕ’ ਜਨਮ ਹੋਇਆ—ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਭੋ! ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਚੌਥਾ ਜਨਮ ਵੀ ਹੋਇਆ—ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰਵਣਜ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 42
नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्त: परममुच्यते । अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्त: षछं विनिर्मितम्,उसके बाद आपकी नासिकासे मेरा पाँचवाँ उत्तम जन्म बताया जाता है। तदनन्तर मैं आपके द्वारा ब्रह्माण्डसे उत्पन्न किया गया। वह मेरा छठा जन्म था
ਤੁਹਾਡੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨਾਸਿਕਾ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪੰਜਵਾਂ, ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਛੇਵਾਂ ਜਨਮ ਸੀ।
Verse 43
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजन्मेति वै प्रभो । सर्गे सर्गे हाहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित,प्रभो! यह मेरा सातवाँ जन्म है, जो कमलसे उत्पन्न हुआ है। त्रिगुणातीत परमेश्वर! मैं प्रत्येक कल्पमें आपका पुत्र होकर प्रकट होता हूँ
ਪ੍ਰਭੋ! ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਤਵਾਂ ਜਨਮ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਮਲ-ਜਨਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 44
प्रथित: पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पित: । त्वमीश्वरः स्वभावश्च स्वयम्भू: पुरुषोत्तम,कमलनयन! आपका पुत्र मैं शुद्ध सत्त्वमय शरीरसे उत्पन्न हुआ हूँ। आप ईश्वर, स्वभाव, स्वयम्भू एवं पुरुषोत्तम हैं
ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਤੁਸੀਂ ‘ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਵਯੰਭੂ ਹੋ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੋ।
Verse 45
त्वया विनिर्मितो<हं वै वेदचक्षुर्वयोतिग: । ते मे वेदा हताश्चक्षुरन्धो जातो5स्मि जागृहि
ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਐਸਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੇਦ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉਹ ਵੇਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਮੈਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ—ਜਾਗੋ, ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਭਾਲੋ।
Verse 46
एवं स्तुत: स भगवान् पुरुष: सर्वतोमुख:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ—ਸਰਬਤੋਮੁਖ ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 47
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यत: । ब्रह्माजीके इस प्रकार स्तुति करनेपर सब ओर मुखवाले सबके अन्तर्यामी आत्मा भगवानने उसी क्षण निद्रा त्याग दी और वे वेदोंकी रक्षा करनेके लिये उद्यत हो गये || ४६३ || ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थित:,उन्होंने अपने ऐश्वर्यके योगसे दूसरा शरीर धारण किया, जो चन्द्रमाके समान कान्तिमान् था। सुन्दर नासिकावाले शरीरसे युक्त हो वे प्रभु घोड़ेके समान गर्दन और मुखधारण करके स्थित हुए। उनका वह शुद्ध मुख सम्पूर्ण वेदोंका आलय था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਪਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਸੁੰਦਰ ਨਾਸਿਕਾ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਘੋੜੇ ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਮੁਖ ਧਾਰ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਖ ਹੀ ਸਮੂਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 48
सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा । कृत्वा हयशिर: शुभ्र॑ वेदानामालयं प्रभु:,उन्होंने अपने ऐश्वर्यके योगसे दूसरा शरीर धारण किया, जो चन्द्रमाके समान कान्तिमान् था। सुन्दर नासिकावाले शरीरसे युक्त हो वे प्रभु घोड़ेके समान गर्दन और मुखधारण करके स्थित हुए। उनका वह शुद्ध मुख सम्पूर्ण वेदोंका आलय था
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁੰਦਰ ਨਾਸਿਕਾ ਵਾਲਾ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਯਸ਼ਿਰ (ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ) ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਸਮੂਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 49
तस्य मूर्थधा समभवद् द्यौ: सनक्षत्रतारका | केशाश्वास्याभवन् दीर्घा रवेरंशुसमप्रभा:,नक्षत्रों और ताराओंसे युक्त स्वर्गलोक उनका सिर था। सूर्यकी किरणोंके समान चमकीले बड़े-बड़े बाल थे
ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਲੰਮੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 50
कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी । गड़ा सरस्वती श्रोण्यौ भ्रुवावास्तां महोदधी,आकाश और पाताल उनके कान थे एवं समस्त भूतोंको धारण करनेवाली पृथ्वी ललाट थी। गंगा और सरस्वती उनके नितम्ब तथा दो समुद्र उनकी दोनों भौंहें थे
ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ (ਲਲਾਟ) ਸੀ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੌਂਹਾਂ ਸਨ।
Verse 51
चक्षुषी सोमसूर्यो ते नासा संध्या पुनः स्मृता । ३० कारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता,चन्द्रमा और सूर्य उनके दोनों नेत्र तथा नासिका संध्या थी। >>कार संस्कार (आभूषण) और विद्युत् जिह्ना बनी हुई थी। राजन! सोमपान करनेवाले पितर उनके दाँत सुने गये हैं तथा गोलोक और ब्रह्मलोक उन महात्माके ओषछ्ठ थे
ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ) ਸੀ, ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਬਣੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਹੋਠ ਗੋਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਸਨ।
Verse 52
दन्ताश्न॒ पितरो राजन् सोमपा इति विश्रुता: । गोलोको ब्रह्मलोकश्न ओछ्ठावास्तां महात्मन:,चन्द्रमा और सूर्य उनके दोनों नेत्र तथा नासिका संध्या थी। >>कार संस्कार (आभूषण) और विद्युत् जिह्ना बनी हुई थी। राजन! सोमपान करनेवाले पितर उनके दाँत सुने गये हैं तथा गोलोक और ब्रह्मलोक उन महात्माके ओषछ्ठ थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੋਮਪਾਨੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਤਰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਹੋਠ ਗੋਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਸਨ।
Verse 53
ग्रीवा चास्याभवद् राजन् कालरात्रिर्गुणोत्तरा एतद्धयशिर: कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 54
रसां पुनः प्रविष्ट क्ष योगं परममास्थित:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮੁੜ ਰਸ (ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਾ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 55
शैक्ष्यं स्वरं समास्थाय उदगीतं प्रासृजत् स्वरम् । रसातलमें प्रवेश करके परम योगका आश्रय ले शिक्षाके नियमानुसार उदात्त आदि स्वरोंसे युक्त उच्च स्वरसे सामवेदका गान करने लगे || ५४ $ ।। स स्वर: सानुनादी च सर्वश: स्निग्ध एव च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼િક્ષਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਦਗੀਤ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸੁਰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੁਰ ਹਰ ਥਾਂ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
Verse 56
ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्ू समयबन्धनान्
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਮਯ-ਬੰਧਨ’—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਬੰਧਨ—ਬਣਾ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 57
एतस्मिन्नन्तरे राजन् देवो हयशिरोधर:,राजन! इसी बीचमें हयग्रीव रूपधारी भगवान् श्रीहरिने रसातलमें पड़े हुए उन सम्पूर्ण वेदोंको ले लिया तथा ब्रह्माजीको पुनः वापस दे दिया और फिर वे अपने आदि रूपमें आ गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੋੜੇ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 58
जग्राह वेदानखिलान् रसातल गतान् हरि: । प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गत:,राजन! इसी बीचमें हयग्रीव रूपधारी भगवान् श्रीहरिने रसातलमें पड़े हुए उन सम्पूर्ण वेदोंको ले लिया तथा ब्रह्माजीको पुनः वापस दे दिया और फिर वे अपने आदि रूपमें आ गये
ਹਰੀ ਨੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 59
स्थापयित्वा हयशिर उदक्पूर्वे महोदथौ । वेदानामालयं चापि बभूवाश्वशिरास्तत:,भगवानने महासागरके पूर्वोत्तरभागमें वेदोंके आश्रयभूत अपने हयग्रीव रूपकी स्थापना करके पुनः पूर्वरूप धारण कर लिया। तबसे भगवान् हयग्रीव वहीं रहने लगे
ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਯਸ਼ਿਰ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਰੂਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਲਯ ਬਣ ਗਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 60
अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ । पुनराजम्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तो
ਫਿਰ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ—ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਸ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸੇ ਥਾਂ ਮੁੜ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 61
तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरी
ਤਦ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਨੇ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 62
पुनरुत्तस्थतु: शीघ्रं रसानामालयात् तदा । ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम्
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਸਾਂ ਦੇ ਉਸ ਧਾਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ—ਆਦਿਕਰਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 63
श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम् | भूयो5प्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਉੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ-ਤਨੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਖੜਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੜ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 64
तब वे बलवानोंमें श्रेष्ठ दोनों दानव पुनः उत्तम वेगका आश्रय ले रसातलसे शीघ्र ही ऊपर उठे और ऊपर आकर देखते हैं तो वे ही आदिकर्ता भगवान् पुरुषोत्तम दृष्टिगोचर हुए। जो चन्द्रमाके समान विशुद्ध, उज्ज्वल प्रभासे विभूषित, गौरवर्णके थे। वे उस समय अनिरुद्ध-विग्रहमें स्थित थे और वे अमित पराक्रमी भगवान् योगनिद्राका आश्रय लेकर सो रहे थे ।। आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते । शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते,पानीके ऊपर शेषनागके शरीरकी शब्या निर्मित हुई थी, जिसकी लम्बाई भगवान्के श्रीविग्रहके अनुरूप ही थी। वह शय्या ज्वालामालाओंसे आवृत जान पड़ती थी। उसके ऊपर विशुद्ध सत्त्वगुणसे सम्पन्न मनोहर कान्तिवाले भगवान् नारायण सो रहे थे। उन्हें देखकर वे दोनों दानवराज ठहाका मारकर जोर-जोरसे हँसने लगे
ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਾਨਵ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵੇਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਆਏ। ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਆਦਿਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸ ਪਏ—ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਨਿਰਮਲ, ਉਜਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਗੌਰ ਵਰਣ ਵਾਲੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਨਿਰੁੱਧ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਉੱਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸੱਤ੍ਵਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਮਨੋਹਰ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵਰਾਜ ਠਹਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 65
निष्कल्मषेण सत्त्वेन सम्पन्न रुचिरप्रभम् | त॑ दृष्टवा दानवेन्द्री तो महाहासममुख्चताम्,पानीके ऊपर शेषनागके शरीरकी शब्या निर्मित हुई थी, जिसकी लम्बाई भगवान्के श्रीविग्रहके अनुरूप ही थी। वह शय्या ज्वालामालाओंसे आवृत जान पड़ती थी। उसके ऊपर विशुद्ध सत्त्वगुणसे सम्पन्न मनोहर कान्तिवाले भगवान् नारायण सो रहे थे। उन्हें देखकर वे दोनों दानवराज ठहाका मारकर जोर-जोरसे हँसने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸੱਤ੍ਵ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵੇਂਦਰ ਠਹਾਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 66
ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ । अयं स पुरुष: श्वेत: शेते निद्रामुपागत:,रजोगुण और तमोगुणसे आविष्ट हुए वे दोनों असुर परस्पर कहने लगे, “यह जो श्वेतवर्णवाला पुरुष निद्रामें निमग्न होकर सो रहा है, निश्चय ही इसीने रसातलसे वेदोंका अपहरण किया है। यह किसका पुत्र है? कौन है? और क्यों यहाँ सर्पके शरीरकी शय्यापर सो रहा है?'
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਇੱਥੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਇੱਥੇ ਸੱਪ-ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ?”
Verse 67
अनेन नून॑ वेदानां कृतमाहरणं रसात् । कस्यैष को नु खल्वेष कि च स्वपिति भोगवान्,रजोगुण और तमोगुणसे आविष्ट हुए वे दोनों असुर परस्पर कहने लगे, “यह जो श्वेतवर्णवाला पुरुष निद्रामें निमग्न होकर सो रहा है, निश्चय ही इसीने रसातलसे वेदोंका अपहरण किया है। यह किसका पुत्र है? कौन है? और क्यों यहाँ सर्पके शरीरकी शय्यापर सो रहा है?'
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ— “ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ?”
Verse 68
इत्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् । युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तम:
ਇਹ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਯੁੱਧ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਮਝ ਲਿਆ।
Verse 69
निरीक्ष्य चासुरेन्द्री तौ ततो युद्धे मनो दे । इस प्रकार बातचीत करके उन दोनोंने भगवान्को जगाया। उन्हें युद्धके लिये उत्सुक जान भगवान् पुरुषोत्तम जाग उठे। फिर उन दोनों असुरेन्द्रोंका अच्छी तरह निरीक्षण करके उन्होंने मन-ही-मन उनके साथ युद्ध करनेका निश्चय किया ।। ६८ ई || अथ युद्धे समभवत् तयोनारायणस्य वै
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰ-ਇੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 70
रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ । ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन् जघान मधुसूदन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਨਾਲ ਵਿਆਪੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਧੁਸੂਦਨ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 71
फिर तो उन दोनों असुरोंका और भगवान् नारायणका युद्ध आरम्भ हो गया। भगवान् मधुसूदनने ब्रह्माजीका मान रखनेके लिये तमोगुण और रजोगुणसे आविष्ट शरीरवाले उन दोनों दैत्यों--मधु और कैटभको मार डाला ।। ततस्तयोरवधेनाशु वेदापहरणेन च । शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मण: पुरुषोत्तम:,इस प्रकार वेदोंको वापस लाकर और मधु-कैटभका वध करके भगवान् पुरुषोत्तमने ब्रह्माजीका शोक दूर कर दिया
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚੁਰਾਏ ਹੋਏ ਵੇਦ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 72
ततः परिवृतो ब्रह्मा हरिणा वेदसत्कृत: । निर्ममे स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजड्रमान्,तत्पश्चात् वेदसे सम्मानित और भगवानसे सुरक्षित होकर ब्रह्माजीने समस्त चराचर जगत्की सृष्टि की
ਤਦੋਂ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 73
पाविता: सम त्वया ब्रह्मन् पुण्यां कथयता कथाम् | सूतनन्दन! आपकी बुद्धि बड़ी उत्तम है। महापुरुष भगवान्के अवतारसम्बन्धी इस पुरातन ज्ञानके विषयमें हमलोगोंको संशय हो रहा है। आप इसका समाधान कीजिये। आपने यह पुण्यमयी कथा कहकर हमलोगोंको पवित्र कर दिया है,दत्त्वा पितामहायाग्रूयां मतिं लोकविसर्गिकीम् । तत्रैवान्तर्दधे देवों यत एवागतो हरि: ब्रह्माजीको लोक-रचनाकी श्रेष्ठ बुद्धि देकर भगवान् नारायणदेव वहीं अन्तर्धान हो गये। वे जहाँसे आये थे, वहीं चले गये
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵ ਹਰੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਥੋਂ ਆਏ ਸਨ ਓਥੇ ਹੀ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 74
तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् । पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थ तामेव विदधे तनुम्,श्रीहरिने इस प्रकार हयग्रीवरूप धारण करके उन दोनों दानवोंका वध किया था। उन्होंने पुनः प्रवृत्तिधर्मका प्रचार करनेके लिये ही उस शरीरको प्रकट किया था
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵ ਮਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਘੋੜੇ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 75
एवमेव महाभागो बभूवाश्वशिरा हरि: । पौराणमेतत् प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम्,इस तरह महाभाग श्रीहरिने हयग्रीवरूप धारण किया था। भगवानका यह वरदायक रूप पुरातन एवं पुराण-प्रसिद्ध है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਹਰੀ ਘੋੜੇ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਅਤੇ ਵਰਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 76
यो होतद् ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद् धारयीत वा । न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत् कदाचन,जो ब्राह्मण प्रतेदिन इस अवतार-कथाको सुनता या स्मरण करता है, उसका अध्ययन कभी नष्ट (निष्फल) नहीं होता है
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿੱਤ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 77
आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् । पज्चालेन क्रम: प्राप्तो देवेन पथि देशिते,महादेवजीके बताये हुए मार्गपर चलकर उग्र तपस्याद्वारा भगवान् हयग्रीवकी आराधना करके पांचालदेशीय गालवमुनिने वेदोंका क्रमविभाग प्राप्त किया था
ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਿਰੋਧਾਰੀ ਦੇਵ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਮੁਨੀ ਗਾਲਵ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 78
एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् । पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि,राजन! तुमने जिसके लिये मुझसे पूछा था, यह हयग्रीवावतारकी वेदानुमोदित प्राचीन कथा मैंने तुम्हें सुना दी
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਸ ਹਯਸ਼ਿਰੋ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ) ਆਖਿਆਨ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 79
यां यामिच्छेत् तनुं देव: कर्तु कार्यविधौ क्वचित् । तां तां कुर्याद् विकुर्वाण: स्वयमात्मानमात्मना,परमात्मा कार्यसाधनके लिये जिस-जिस शरीरको धारण करना चाहते हैं, उसे कार्य करते समय स्वयं ही प्रकट कर लेते हैं
ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ-ਤਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
एष वेदनिधि: श्रीमानेष वै तपसो निधि: । एष योगश्न सांख्य॑ च ब्रह्म चाग्र्यं हविर्विभु:,ये श्रीमान् हरि वेद और तपस्याकी निधि हैं। ये ही योग, सांख्य, ब्रह्म, श्रेष्ठ हविष्प और विभु हैं
ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵੀ ਨਿਧਾਨ। ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਵਿ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹੈ।
Verse 81
नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मका: | तपो नारायणपरं नारायणपरा गति:,वेदोंका पर्यवसान भगवान् नारायणमें ही है। यज्ञ नारायणके ही स्वरूप हैं। तपस्याके परम फल भगवान् नारायण ही हैं तथा नारायणकी प्राप्ति ही सर्वोत्तम गति है
ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਤ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 82
नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् । नारायणपरो धर्म: पुनरावृत्तिदुर्लभ:,सत्यके परम लक्ष्य नारायण ही हैं। ऋत नारायणका ही स्वरूप है। जिसके आचरणसे पुनर्जन्मकी प्राप्ति नहीं होती, उस निवृत्तिप्रधान धर्मके भी चरम लक्ष्य भगवान् नारायण ही हैं
ਸੱਚ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ; ਤ—ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਯਮ—ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਧਰਮ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ।
Verse 83
प्रवृत्तिलक्षणश्वैव धर्मो नारायणात्मक: । नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतम: स्मृत:,प्रवृत्तिकूप धर्म भी नारायणका ही स्वरूप है। भूमिका श्रेष्ठम गुण गन्ध भी नारायणमय ही है
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੁਗੰਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਮਯ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 84
अपां चापि गुणा राजन् रसा नारायणात्मका: । ज्योतिषां च परं रूप॑ स्मृतं नारायणात्मकम्,राजन्! जलका गुण रस भी नारायणका ही स्वरूप है। तेजका उत्तम गुण रूप भी नारायणमय ही है
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਸ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋਤਿਮਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਮਯ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 85
नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुण: स्मृत: । नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसम्भव:,वायुका गुण स्पर्श भी नारायणस्वरूप ही है तथा आकाशका गुण शब्द भी नारायणमय ही है
ਹਵਾ ਦਾ ਗੁਣ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਆਤਮਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਮਯ ਹੀ ਹੈ।
Verse 86
जगौ यद् भगवान् व्यासो राज्ञ: पारिक्षितस्य वै । सूतपुत्रने कहा--शौनकजी! मैं तुमसे वेदतुल्य प्रमाणभूत सारा पुरातन वृत्तान्त कहूँगा, जिसे भगवान् व्यासने- राजा जनमेजयको सुनाया था,मनश्लवापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् | नारायणपर: कालो ज्योतिषामयनं च यत् अव्यक्त गुण एवं लक्षणवाला मन नामक भूत, काल और नक्षत्रमण्डल--ये सब नारायणके ही अश्रित हैं
ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਪਾਰਿਕਸ਼ਿਤ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ‘ਮਨ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤ—ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ-ਲੱਛਣ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹਨ—ਅਤੇ ਕਾਲ, ਤੇ ਜੋਤੀਆਂ (ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ) ਦਾ ਗਮਨ-ਮਾਰਗ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 87
नारायणपरा कीर्ति: श्रीक्ष लक्ष्मीक्ष देवता: । नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मक:,कीर्ति, श्री और लक्ष्मी आदि देवियाँ नारायणको ही अपना परम आश्रय मानती हैं। सांख्यका परम तात्पर्य भी नारायण ही हैं और योग भी नारायणका ही स्वरूप है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੀਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਪਰਮ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 88
कारणं पुरुषो होषां प्रधानं चापि कारणम् | स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम्,पुरुष, प्रधान, स्वभाव, कर्म तथा दैव-ये जिन वस्तुओंके कारण हैं, वे भी नारायणरूप ही हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸੁਭਾਵ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵ—ਇਹ ਵੀ ਕਾਰਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਹਨ।
Verse 89
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च तथा चेष्टा दैवं चैवात्र पजचमम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਕਾਰਕ ਹਨ: ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਣ (ਸਾਧਨ), ਨਾਨਾ ਵਿਧ ਚੇਸ਼ਟਾ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਦੈਵ।
Verse 90
तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभि: सर्वतोमुखै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਤੱਤ੍ਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੁਖ ਕਰਦੇ ਹੇਤੂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਮਾਰਗ ਹਨ।
Verse 91
तत्त्वमेको महायोगी हरिनारायण: प्रभु: । जो लोग सर्वव्यापक हेतुओंद्वारा तत््वको जाननेकी इच्छा रखते हैं, उनके लिये महायोगी भगवान् नारायण हरि ही एकमात्र ज्ञातव्य तत्त्व हैं | ९० ई ।। ब्रह्मादीनां स लोकानामृषीणां च महात्मनाम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕੋ ਹੀ ਜਾਨਣਯੋਗ ਤੱਤ੍ਵ ਮਹਾਯੋਗੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ-ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 92
सांख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् | मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਂਖ੍ਯੀਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵੇਤਾ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਕੇਸ਼ਵ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ—ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ।
Verse 93
भगवान् केशव ब्रह्मा आदि देवताओं, सम्पूर्ण लोकों, महात्मा-ऋषियों, सांख्यवेत्ताओं, योगियों और आत्मज्ञानी यतियोंके मनकी बातें भी जानते हैं; परंतु उनके मनमें क्या है? यह उनमेंसे किसीको पता नहीं है ।। ये केचित् सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते । दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत्,समस्त विश्वमें जो कोई देवताओंके लिये यज्ञ और पितरोंके लिये श्राद्ध करते हैं, दान देते हैं और बड़ी भारी तपस्या करते हैं, उन सबके आश्रय भगवान् विष्णु ही हैं। वे अपने ऐश्वर्ययोगमें स्थित रहते हैं। सम्पूर्ण प्राणियोंके आवासस्थान होनेके कारण वे “वासुदेव" कहे जाते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵੇਤਿਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थित: । सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते,समस्त विश्वमें जो कोई देवताओंके लिये यज्ञ और पितरोंके लिये श्राद्ध करते हैं, दान देते हैं और बड़ी भारी तपस्या करते हैं, उन सबके आश्रय भगवान् विष्णु ही हैं। वे अपने ऐश्वर्ययोगमें स्थित रहते हैं। सम्पूर्ण प्राणियोंके आवासस्थान होनेके कारण वे “वासुदेव" कहे जाते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 95
अयं हि नित्य: परमो महर्षि- महाविभूतिर्गुणवर्जिताख्य: । गुणैश्व संयोगमुपैति शीघ्र कालो यथर्तावृतुसम्प्रयुक्त:,ये परम महर्षि नारायण नित्य, महान् ऐश्वर्यसे युक्त और गुणोंसे रहित हैं तथापि जैसे गुणहीन काल ऋतुके गुणोंसे युक्त होता है, उसी प्रकार वे भी समय-समयपर गुणोंको स्वीकार करके उनसे संयुक्त होते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ, ਪਰਮ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਵਿਭੂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਕਾਲ ਯਥਾਕਾਲ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 96
उत्पन्नसंशयो राजा एतदेवमचोदयत् । भगवान् विष्णुके हयग्रीवावतारकी चर्चा सुनकर तुम्हारी ही तरह राजा जनमेजयको भी संदेह हो गया था। तब उन्होंने इस प्रकार प्रश्न किया--,नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति । ज्ञानात्मका: सन्ति हि ये महर्षय: पश्यन्ति नित्यं पुरुष गुणाधिकम्
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ‘ਅਗਤੀ’—ਅਰਥਾਤ ਕੋਈ ਹੱਦ ਜਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।”
Verse 113
सर्व पञ्चभिराविष्ट भूतैरी श्वरबुद्धिभि: । वैशम्पायनजीने कहा--प्रजानाथ! इस जगत्में जितने प्राणी हैं, वे सब ईश्वरके संकल्पसे उत्पन्न हुए पाँच महाभूतोंसे युक्त हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁਕਤ ਹਨ।
Verse 123
भूतान्तरात्मा वरद: सगुणो निर्गुणोडपि च | विराट्स्वरूप भगवान् नारायण इस जगत्के ईश्वर और स्रष्टा हैं, वे ही सब जीवोंके अन्तरात्मा, वरदाता, सगुण और निर्मुणरूप हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਰਾਟ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਵਰਦਾਤਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਗੁਣ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 346
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें नारययणकी महिमाविषयक तीन सौ छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 347
उन महात्माकी गतिको कोई नहीं जानता। उनके आगमनका भी यहाँ किसीको कुछ पता नहीं चलता। जो ज्ञानस्वरूप महर्षि हैं, वे ही उन नित्य, अन्तर्यामी एवं अनन्तगुणविभूषित परमात्माका साक्षात्कार करते हैं ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये सप्तचत्वारिंशद्धिकत्रिशततमो<5 ध्याय:
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਨਿਤ੍ਯ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ-ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵਣਿ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮਪਰਵਣਿ ਨਾਰਾਇਣੀਏ ਸਪਤਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ੱਧਿਕਤ੍ਰਿਸ਼ਤਤਮੋऽਧਿਆਇः।
Verse 453
ददस्व चक्षूंषि मम प्रियो<हं ते प्रियोडसि मे । आपने मुझे वेदरूपी नेत्रोंसे युक्त बनाया है। आपकी ही कृपासे कालातीत हूँ---मुझपर कालका जोर नहीं चलता। मेरे नेत्ररूप वे वेद दानवोंद्वारा हर लिये गये हैं; अतः मैं अन्धा- सा हो गया हूँ। प्रभो! निद्रा त्यागकर जागिये। मुझे मेरे नेत्र वापस दीजिये; क्योंकि मैं आपका प्रिय भक्त हूँ और आप मेरे प्रियतम स्वामी हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਪਸ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਦ-ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ—ਕਾਲ ਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਵੇਦ-ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਭੋ! ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਾਗੋ। ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੁੜ ਦੇ ਦਿਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਭਗਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਰਮਪਿਆਰੇ ਸਵਾਮੀ ਹੋ।”
Verse 533
अन्तर्दधौ स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभु: । नरेश्वर! तमोमयी कालरात्रि उनकी ग्रीवा थी। इस प्रकार अनेक मूर्तियोंसे आवृत हयग्रीव रूप धारण करके वे जगदीश्वर श्रीहरि वहाँसे अन्तर्धान हो गये और रसातलमें जा पहुँचे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਤਮੋਮਈ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਜਿਹਾ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਗਦੀਸ਼੍ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 556
बभूवान्तर्महीभूत: सर्वभूतगुणोदित: । नाद और स्वरसे विशिष्ट सामगानकी वह सर्वथा स्निग्ध एवं मधुर ध्वनि रसातलमें सब ओर फैल गयी, जो समस्त प्राणियोंके लिये गुणकारक थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਇਕ ਧੁਨੀ ਉੱਠੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਗੁਣਕਾਰਕ ਸੀ। ਨਾਦ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸਾਮਗਾਨ ਵਰਗੀ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਿੱਘੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ।
Verse 563
रसातले विनिक्षिप्य यत: शब्दस्ततो ट्रुतौ उन दोनों असुरोंने वह शब्द सुनकर वेदोंको कालपाशसे आबद्ध करके रसातलमें फेंक दिया और स्वयं उसी ओर दौड़े जिधरसे वह ध्वनि आ रही थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਪਾਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਧਰੋਂ ਉਹ ਧੁਨੀ ਉੱਠ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 603
यत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत् स्थान शून्यमेव च । इधर वेदध्वनिके स्थानपर आकर मधु और कैटभ दोनों दानवोंने जब कुछ नहीं देखा, तब वे बड़े वेगसे फिर वहीं लौट आये, जहाँ उन वेदोंको नीचे डाल रखा था। वहाँ देखनेपर उन्हें वह स्थान सूना ही दिखायी दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਨੀ ਨਿਕਲੀ। ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਦੋਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਸੇ ਥਾਂ ਪਰਤ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟੇ ਸਨ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਹੀ ਦਿੱਸੀ।
Verse 896
पञठ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरि: | अधिष्ठान, कर्ता, भिन्न-भिन्न प्रकारके करण, नाना प्रकारकी अलग-अलग चेष्टाएँ तथा पाँचवाँ दैव--इन पाँच कारणोंके रूपमें सर्वत्र श्रीहरि ही विराजमान हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਰਬੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ, ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਣ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਦੈਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to initiate a potentially sensitive encounter: whether inquiry and request can be made without provoking hostility, and what procedural ethics (courtesy, forgiveness-seeking, and clarity of intent) legitimize the exchange.
Instruction begins before doctrine: the chapter models that right speech, consent-based questioning, and disciplined steadiness are prerequisites for receiving or transmitting higher knowledge about ātma-hita (self-benefit).
No explicit phalaśruti is stated in 12.349; its meta-function is structural—establishing the dialogic and ethical conditions that authorize the forthcoming question-and-answer sequence within Mokṣa-dharma.