Shloka 44
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
प्रथित: पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पित: । त्वमीश्वरः स्वभावश्च स्वयम्भू: पुरुषोत्तम,कमलनयन! आपका पुत्र मैं शुद्ध सत्त्वमय शरीरसे उत्पन्न हुआ हूँ। आप ईश्वर, स्वभाव, स्वयम्भू एवं पुरुषोत्तम हैं
vaiśaṃpāyana uvāca |
prathitaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pradhānaguṇakalpitaḥ |
tvam īśvaraḥ svabhāvaś ca svayambhūḥ puruṣottama, kamalanayana |
ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਤੁਸੀਂ ‘ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਵਯੰਭੂ ਹੋ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੋ।
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the divine (addressed as Puṇḍarīkākṣa/Puruṣottama) as both the supreme ruler (īśvara) and the foundational reality underlying nature (svabhāva), self-existent (svayambhū). Ethically, it implies that dharma and right conduct are grounded in alignment with this highest principle.
Vaiśaṃpāyana, narrating within Śānti Parva’s reflective discourse, presents a praise-statement that elevates the addressed deity as the supreme cosmic person and source of the world’s constituents (pradhāna and guṇas), setting a devotional-philosophical tone for the surrounding teaching.