Adhyaya 15
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into a measurable machine. Chapter 2.15 defines the Koṣṭhāgārādhyakṣa’s domain: not merely warehousing grain, but governing the entire fiscal-physical interface where agricultural output becomes state power. By classifying inflows (sīta, rāṣṭra dues), market operations (state purchase/sale, exchange, requisition/loan), processing activities (milling, fermenting, oil-pressing, sugarcane and alkali work), and exceptional categories (lost/forgotten stock, residuals, waste, and accounting adjustments), Kauṭilya constructs an auditable ontology. The chapter’s pragmatic objective is to secure Kośa through controlled circulation: every transformation of commodity (raw grain to flour, oil, alkali, salt) is made legible to the state. This legibility enables provisioning of army and fort, stabilizes prices, and funds coercion and diplomacy. In the Saptāṅga body, the granary is the stomach and bloodstream of the realm; this chapter gives it nerves—definitions, measures, and accountability—so the conqueror can expand without fiscal anemia.
Sutras
Sutra 1
कोष्ठागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रक्रयिमपरिवर्तकप्रामित्यकापमित्यकसंहनिकान्यजातव्ययप्रत्यायोपस्थानान्युपलभेत् ॥ कZ_०२.१५.०१ ॥
ਕੋਠਾਗਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖ ਕੇ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਸੀਤਾ (ਰਾਜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਖਰੀਦ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਸਟਾਕ, ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ/ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਮੰਗ/ਉਧਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਅਨਾਜ (ਪ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਕ), ਘੱਟ ਮਾਪ/ਘੱਟ ਤੋਲ ਵਰਗੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ (ਪਕੜਯੋਗ) ਅਨਾਜ (ਆਪਮਿਤ੍ਯਕ), ਇਕੱਠਾ/ਸੰਘਟਿਤ ਸਟਾਕ (ਸੰਹਨਿਕ), ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਖਰਚ, ਵਸੂਲੀ/ਸਮਾਧਾਨ (ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯ), ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਕਾਇਆ/ਸਟਾਕ-ਸਥਿਤੀ (ਉਪਸਥਾਨ)।
Sutra 2
सीताध्यक्षोपनीतः सस्यवर्णकः सीता ॥ कZ_०२.१५.०२ ॥
‘ਸੀਤਾ’ ਉਹ ਅਨਾਜ-ਉਤਪਾਦ (ਕਿਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ) ਹੈ ਜੋ ਸੀਤਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ (ਰਾਜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੱਲੋਂ ਸੌਂਪਿਆ/ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Sutra 3
पिण्डकरः षड्भागः सेनाभक्तं बलिः कर उत्सङ्गः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं कौष्ठेयकं च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.१५.०३ ॥
‘ਰਾਸ਼ਟਰ’ (ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ) ਵਿੱਚ— ਪਿੰਡਕਰ (ਇਕਮੁਸ਼ਤ ਕਰ), ਸ਼ਡਭਾਗ (ਉਪਜ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ), ਸੈਨਾਭਕਤ (ਸੈਨਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ/ਭੋਜਨ ਲਈ ਲੇਵੀ), ਬਲੀ (ਉਪਕਰ/ਖਿਰਾਜ), ਕਰ (ਕਰ), ਉਤਸੰਗ (ਵਾਧੂ ਵਸੂਲੀ), ਪਾਰਸ਼ਵ (ਪਾਰਸ਼ਵ-ਲੇਵੀਆਂ), ਪਾਰਿਹੀਣਿਕ (ਬਕਾਇਆ/ਘਾਟੇ ਦੀ ਵਸੂਲੀ), ਔਪਾਯਨਿਕ (ਤੋਹਫ਼ੇ/ਭੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਠੇਯਕ (ਗੋਦਾਮ/ਕੋਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਯ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 4
धान्यमूल्यं कोशनिर्हारः प्रयोगप्रत्यादानं च क्रयिमम् ॥ कZ_०२.१५.०४ ॥
‘ਕ੍ਰਯਿਮ’ (ਖਰੀਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ— ਧਾਨ੍ਯਮੂਲ੍ਯ (ਕੀਮਤ ਦੇ ਕੇ ਖਰੀਦਿਆ ਅਨਾਜ), ਉਸ ਖਰੀਦ ਲਈ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ/ਖਰਚ (ਕੋਸ਼ਨਿਰ੍ਹਾਰ), ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਗਾਊਂ ਦਿੱਤੇ ਮਾਲ ਦੀ ਜਾਰੀਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ/ਨਿਪਟਾਰਾ (ਪ੍ਰਯੋਗ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਦਾਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 5
सस्यवर्णानामर्घान्तरेण विनिमयः परिवर्तकः ॥ कZ_०२.१५.०५ ॥
‘ਪਰਿਵਰਤਕ’ ਉਹ ਹੈ— ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਵਟਾਂਦਰਾ, ਕੀਮਤ/ਦਰ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ।
Sutra 6
सस्ययाचनमन्यतः प्रामित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०६ ॥
‘ਪ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਕ’ ਉਹ ਹੈ— ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ/ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਮੰਗ/ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।
Sutra 7
तदेव प्रतिदानार्थमापमित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०७ ॥
ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ (ਵਾਪਸੀ/ਮੁਆਵਜ਼ਾ) ਲਈ ਉਹੀ (ਮਾਤਰਾ/ਮਾਪ) ਮਿਆਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਇਸਨੂੰ ‘ਆਪਮ/ਇਤ੍ਯਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तैलपीडनमौद्रचाक्रिकेष्विक्षूणां च क्षारकर्म संहनिका ॥ कZ_०२.१५.०८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕੂਟਣ, ਚਮਕਾਉਣ/ਰੋਚਨ, ਸੱਤੂ/ਆਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਖੱਟਾ/ਖਮੀਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੇਸਟ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੇਲ ਪੇੜਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਔਦ੍ਰ-ਚਾਕ੍ਰਿਕ’ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖਾਰ/ਚੀਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ। ਇਹ ‘ਸੰਹਨਿਕਾ’ (ਇਕੱਠਾ ਸਿਰਲੇਖ/ਸੂਚੀ) ਹੇਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sutra 9
नष्टप्रस्मृतादिरन्यजातः ॥ कZ_०२.१५.०९ ॥
‘ਨਸ਼ਟ’ (ਗੁੰਮ), ‘ਪ੍ਰਸਮ੍ਰਿਤ’ (ਭੁੱਲਿਆ/ਛੱਡਿਆ) ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਅਨ੍ਯਜਾਤ’ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ—ਅਰਥਾਤ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਗੜਬੜਾਂ।
Sutra 10
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.१५.१० ॥
ਵਿਖੇਪ/ਗਬਨ, ਬਿਮਾਰੀ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ/ਵਿਰਾਮ, ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ ਬਚਿਆ ਕੰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਘਾਟ ‘ਵ੍ਯਯ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯ’ ਹੇਠ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ; ਅਰਥਾਤ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਖਰਚ/ਨੁਕਸਾਨ ਵਜੋਂ ਹਿਸਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 11
तुलामानान्तरं हस्तपूरणमुत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं चोपस्थानम् । इति ॥ कZ_०२.१५.११ ॥
ਤੋਲ/ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ, ‘ਹੱਥ-ਭਰਾਈ’ (ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਵੱਧ/ਘੱਟ ਕਰਨਾ), ਢੇਰ ਲਾਉਣਾ, ਮਿਲਾਵਟ/ਝੂਠਾ ਵਪਾਰ, ਬਾਸੀ ਸਟਾਕ, ਅਤੇ ਲੁਕਾ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ‘ਉਪਸਥਾਨ’ (ਬੇਕਾਇਦਾ ਹੇਰ-ਫੇਰ) ਹਨ। ਇਤਿ।
Sutra 12
धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.१२ ॥
ਅਨਾਜ, ਤੇਲ/ਸਨੇਹ, ਖਾਰ-ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਲੂਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਧਾਨ੍ਯ-ਕਲਪ’ (ਅਨਾਜ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਅਸੀਂ ‘ਸੀਤਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼’ (ਖੇਤੀ-ਅਧੀक्षक) ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗੇ।
Sutra 13
सर्पिस्तैलवसामज्जानः स्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.१३ ॥
ਘੀ, ਤੇਲ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਮੱਜਾ—ਇਹ ‘ਸਨੇਹਾਃ’ (ਤੇਲੀਆ/ਚਰਬੀਦਾਰ ਪਦਾਰਥ) ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹਨ।
Sutra 14
फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराः क्षारवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१४ ॥
ਫਾਣਿਤ (ਮੋਲਾਸਿਸ/ਗਾੜ੍ਹਾ ਸ਼ੀਰਾ), ਗੁੜ, ਮਤਸ੍ਯੰਡਿਕਾ (ਸਫਟਿਕ ਚੀਨੀ), ਖੰਡ (ਖੰਡ/ਲੋਫ਼ ਸ਼ੂਗਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਰਕਰਾ (ਦਾਣੇਦਾਰ ਚੀਨੀ)—ਇਹ ‘ਕਸ਼ਾਰ-ਵਰਗ’ (ਖਾਰਾ/ਚੀਨੀ ਸਮੂਹ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 15
सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१५ ॥
ਸੈੰਧਵ (ਸੇਂਧਾ/ਪੱਥਰੀ ਲੂਣ), ਸਾਮੁਦ੍ਰ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੂਣ), ਬਿਡ ਲੂਣ, ਯਵ-ਕਸ਼ਾਰ (ਖਾਰਾ ਲੂਣ), ਸੌਵਰਚਲ ਲੂਣ ਅਤੇ ਉਦਭੇਦਜ (ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ) ਲੂਣ—ਇਹ ‘ਲਵਣ-ਵਰਗ’ (ਲੂਣ ਸਮੂਹ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 16
क्षौद्रं मार्द्वीकं च मधु ॥ कZ_०२.१५.१६ ॥
ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰ (ਸ਼ਹਿਦ) ਅਤੇ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕ (ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਮਦਿਰਾ)—ਇਹ ‘ਮਧੁ’ (ਸ਼ਹਿਦ/ਮਾਦਕ ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sutra 17
इक्षुरसगुडमधुफाणितजाम्बवपनसानामन्यतमो मेषशृङ्गीपिप्पलीक्वाथाभिषुतो मासिकः षाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिटोर्वारुकेक्षुकाण्डाम्रफलामलकावसुतः शुद्धो वा शुक्तवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१७ ॥
‘ਸ਼ੁਕਤ-ਵਰਗ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਿਦ, ਫਾਣਿਤ (ਮੋਲਾਸਿਸ), ਜਾਂਬੂ (ਜਾਮੁਨ) ਜਾਂ ਕਠਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਖੱਟਾ/ਕਿਣਵਿਆ ਪੇਅ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲੀ ਦੇ ਕਾਢੇ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਕਾਇਆ/ਪੁਰਾਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਚਿਦਭਿਟਾ, ਵਾਰੁਕ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਡੰਠਲ, ਆਮ ਦਾ ਫਲ, ਆਂਵਲਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਣਵਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਿਰਕਾ/ਖੱਟਾ ਕਿਣਵਿਆ ਦ੍ਰਵ।
Sutra 18
वृक्षाम्लकरमर्दाम्रविदलामलकमातुलुङ्गकोलबदरसौवीरकपरूषकादिः फलाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१८ ॥
‘ਫਲ-ਖੱਟਾ’ ਵਰਗ (ਫਲਾਮਲ-ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਕਰਮਰਦ, ਆਮ, ਵਿਦਲ, ਆਮਲਕ, ਮਾਤੁਲੁੰਗ (ਸਿਟ੍ਰਨ), ਕੋਲ (ਜੁਜੂਬ), ਬਦਰ, ਸੌਵੀਰਕ, ਪਰੂਸ਼ਕ ਆਦਿ।
Sutra 19
दधिधान्याम्लादिर्द्रवाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१९ ॥
ਦਹੀਂ, ਧਾਨਿਆਮਲ (ਖਮੀਰ ਕੀਤਾ ਅਨਾਜ-ਖੱਟਾ) ਆਦਿ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ‘ਤਰਲ-ਖੱਟਾ’ ਵਰਗ (ਦ੍ਰਵਾਮਲ-ਵਰਗ) ਹਨ।
Sutra 20
पिप्पलीमरिचशृङ्गिबेराजाजीकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरुचोरकदमनकमरुवकशिग्रुकाण्डादिः कटुकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२० ॥
‘ਤਿੱਖਾ/ਮਸਾਲਾ’ ਵਰਗ (ਕਟੁਕ-ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਪਿੱਪਲੀ, ਮਰੀਚ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ), ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਬੇਰ (ਅਦਰਕ), ਅਜਾਜੀ, ਕਿਰਾਤ-ਤਿਕਤ, ਗੌਰ-ਸਰਸ਼ਪ (ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ), ਕੁਸਤੁੰਬੁਰੂ (ਧਨੀਆ), ਚੋਰਕ, ਦਮਨਕ, ਮਰੂਵਕ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ-ਕਾਂਡ (ਸਹਜਣ ਦੀ ਡੰਡੀ) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 21
शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२१ ॥
‘ਸ਼ਾਕ/ਰਸਦ’ ਵਰਗ (ਸ਼ਾਕ-ਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਮੱਛੀ, ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ, ਕੰਦ, ਮੂਲ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 22
ततोऽर्धमापदर्थं जानपदानां स्थापयेदर्धमुपयुञ्जीत ॥ कZ_०२.१५.२२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਜਨਪਦ (ਦੇਹਾਤ/ਪਿੰਡਾਂ) ਲਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ।
Sutra 23
नवेन चानवं शोधयेत् ॥ कZ_०२.१५.२३ ॥
ਨਵੇਂ ਸਟਾਕ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਟਾਕ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ (ਘੁਮਾ ਕੇ/ਬਦਲ ਕੇ) ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 24
क्षुण्णघृष्टपिष्टभृष्टानामार्द्रशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धिक्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षीकुर्वीत ॥ कZ_०२.१५.२४ ॥
ਕੁੱਟੇ, ਰਗੜ ਕੇ/ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ, ਪੀਸੇ ਜਾਂ ਭੁੰਨੇ; ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ, ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਪਕਾਏ/ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ (ਲਾਭ-ਨੁਕਸਾਨ) ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਪਰਖੇ।
Sutra 25
कोद्रवव्रीहीणामर्धं सारः शालीनामर्धभागोनः त्रिभागोनो वरकाणाम् ॥ कZ_०२.१५.२५ ॥
ਕੋਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਆਮ ਚੌਲ (ਵ੍ਰੀਹਿ) ਵਿੱਚ ਸਾਰ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਉਪਜ) ਅੱਧਾ; ਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਗ ਘੱਟ; ਅਤੇ ਵਰਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਘੱਟ।
Sutra 26
प्रियङ्गूणामर्धं सारो नवभागवृद्धिश्च ॥ कZ_०२.१५.२६ ॥
ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਅੱਧਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵਭਾਗ (ਇੱਕ-ਨੌਵਾਂ ਹਿੱਸਾ) ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਧਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 27
उदारकस्तुल्यः यवा गोधूमाश्च क्षुण्णाः तिला यवा मुद्गमाषाश्च घृष्टाः ॥ कZ_०२.१५.२७ ॥
ਕੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜੌ ਅਤੇ ਗੇਹੂੰ ਉਦਾਰਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਸੇ/ਛਿਲੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਜੌ, ਅਤੇ ਘਿਸੇ/ਛਿਲੇ ਮੂੰਗ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਵੀ (ਹਿਸਾਬ/ਜਾਰੀ ਵਿੱਚ) ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।
Sutra 28
पञ्चभागवृद्धिर्गोधूमः सक्तवश्च ॥ कZ_०२.१५.२८ ॥
ਗੇਹੂੰ ਅਤੇ ਸੱਤੂ (ਭੁੰਨਿਆ ਆਟਾ) ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਇੱਕ-ਪੰਜਵਾਂ ਵਾਧਾ (ਅਰਥਾਤ 1/5 ਜੋੜ ਕੇ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 29
पादोना कलायचमसी ॥ कZ_०२.१५.२९ ॥
ਕਲਾਯ ਅਤੇ ਚਮਸਾ ਲਈ (ਮਿਆਰੀ ਉਪਜ/ਜਾਰੀ) ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੈ।
Sutra 30
मुद्गमाषाणामर्धपादोना ॥ कZ_०२.१५.३० ॥
ਮੂੰਗ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ/ਕਾਲੀ ਦਾਲ) ਲਈ (ਮਿਆਰੀ ਉਪਜ/ਜਾਰੀ) ਇੱਕ-ਅੱਠਵਾਂ ਘੱਟ ਹੈ।
Sutra 31
शौम्ब्यानामर्धं सारः त्रिभागोनो मसूराणाम् ॥ कZ_०२.१५.३१ ॥
ਸ਼ੌਂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਸਾਰ ਅੱਧਾ ਹੈ; ਮਸੂਰ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਘੱਟ ਹੈ।
Sutra 32
पिष्टमामं कुल्माषाश्चाध्यर्धगुणाः ॥ कZ_०२.१५.३२ ॥
ਕੱਚਾ ਪਿਸ਼ਟ (ਆਟਾ) ਅਤੇ ਕੁਲਮਾਸ਼ (ਉਬਲੇ/ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ/ਦਾਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ) ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਡੇਢ ਗੁਣਾ (1.5) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 33
द्विगुणो यावकः पुलाकः पिष्टं च सिद्धम् ॥ कZ_०२.१५.३३ ॥
ਯਾਵਕ, ਪੁਲਾਕ ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਪਿਸ਼ਟ (ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 34
कोद्रववरकोदारकप्रियङ्गूणां त्रिगुणमन्नं चतुर्गुणं व्रीहीणाम् पञ्चगुणं शालीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३४ ॥
ਕੋਦ੍ਰਵ, ਵਰਕ, ਉਦਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਲਈ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ; ਵ੍ਰੀਹੀ ਲਈ ਚਾਰ ਗੁਣਾ; ਸ਼ਾਲੀ ਲਈ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 35
तिमितमपरान्नं द्विगुणमर्धाधिकं विरूढानाम् ॥ कZ_०२.१५.३५ ॥
ਹੋਰ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ (ਅਪਰਾਨ্ন) ਲਈ ਮਾਪ ਦੋਗੁਣਾ; ਅੰਕੁਰਿਤ ਅਨਾਜ (ਵਿਰੂਢ) ਲਈ ਢਾਈ ਗੁਣਾ।
Sutra 36
पञ्चभागवृद्धिर्भृष्टानाम् ॥ कZ_०२.१५.३६ ॥
ਭੁੰਨੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 37
कलायो द्विगुणः लाजा भरुजाश्च ॥ कZ_०२.१५.३७ ॥
ਕਲਾਯ (ਮਟਰ) ਲਈ ਮਾਤਰਾ/ਨਿਰਗਮ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜਾ (ਭੁੰਨੇ/ਫੁੱਲੇ ਚੌਲ) ਅਤੇ ਭਰੁਜਾ (ਉਸੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਭੁੰਨੀਆਂ ਅਨਾਜ-ਤਿਆਰੀਆਂ) ਲਈ ਵੀ ਹੈ।
Sutra 38
षट्कं तैलमतसीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३८ ॥
ਅਤਸੀ (ਅਲਸੀ/ਲਿਨਸੀਡ) ਲਈ ਤੇਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਦਰ ਇੱਕ-ਛੇਵਾਂ (ਟਕ) ਹੈ।
Sutra 39
निम्बकुशाम्रकपित्थादीनां पञ्चभागः ॥ कZ_०२.१५.३९ ॥
ਨੀਮ, ਕੁਸ਼, ਆਮ, ਕੈਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਆਦਿ ਲਈ ਦਰ ਇੱਕ-ਪੰਜਵਾਂ (ਪੰਚਭਾਗ) ਹੈ।
Sutra 40
चतुर्भागिकास्तिलकुसुम्भमधूकेङ्गुदीस्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.४० ॥
ਤਿਲ, ਕੁਸੁੰਭ (ਸੈਫ਼ਲਾਵਰ), ਮਧੂਕ ਅਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ/ਸਨੇਹ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ (ਚਤੁਰਭਾਗਿਕ) ਦਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ।
Sutra 41
कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पलं सूत्रम् ॥ कZ_०२.१५.४१ ॥
ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ੌਮ (ਲਿਨਨ/ਫਲੈਕਸ) ਲਈ ਪੰਜ ਪਲ (ਰੇਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਲ ਸੂਤ (ਧਾਗਾ) ਮਿਆਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਹੈ।
Sutra 42
पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥
ਪੰਜ ਦ੍ਰੋਣ ਸ਼ਾਲੀ ਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਆਢਕ ਚੌਲ ਮਿਆਰੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਚੌਲਾਂ ਤੋਂ (ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਵਿੱਚ) ਪੱਕੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਰੀ: ਹਾਥੀ-ਅਸਥਬਲ (ਕਲਭ) ਲਈ 11, ਵਿਆਲ (ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ) ਲਈ 10, ਔਪਵਾਹ੍ਯ (ਵਾਹਨ/ਬੋਝ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ) ਲਈ 9, ਸਾਮ੍ਨਾਹ੍ਯ (ਸਾਂਝੇ ਅਸਥਾਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ) ਲਈ 8, ਪੱਤੀ (ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ) ਲਈ 7, ਮੁਖ੍ਯ (ਮੁੱਖ/ਫੋਰਮੈਨ) ਲਈ 6, ਦੇਵੀ-ਕੁਮਾਰ (ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ) ਲਈ 5, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵੀ 5।
Sutra 43
तण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूपषोडशो लवणस्यांशः चतुर्भागः सर्पिषस्तैलस्य वैकमार्यभक्तं पुंसः ॥ कZ_०२.१५.४३ ॥
ਮਰਦ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਭੋਜਨ ਲਈ: ਚੌਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ; ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਸੂਪ; ਸੂਪ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਮਕ; ਅਤੇ ਸੂਪ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੀ/ਤੇਲ।
Sutra 44
षड्भागः सूपः अर्धस्नेहमवराणाम् ॥ कZ_०२.१५.४४ ॥
ਹੇਠਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੂਪ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਅਤੇ ਤੇਲ/ਘੀ ਅੱਧਾ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ)।
Sutra 45
पादोनं स्त्रीणाम् ॥ कZ_०२.१५.४५ ॥
ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਾਤਰਾ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ।
Sutra 46
अर्धं बालानाम् ॥ कZ_०२.१५.४६ ॥
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮਾਤਰਾ ਅੱਧੀ।
Sutra 47
मांसपलविंशत्या स्नेहार्धकुडुबः पलिको लवणस्यांशः क्षारपलयोगो द्विधरणिकः कटुकयोगो दध्नुश्चार्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४७ ॥
ਵੀਹ ਪਲ ਮਾਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਲਈ: ਅੱਧਾ ਕੁਡੁਬ ਚਰਬੀ/ਘਿਉ; ਨਮਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ-ਹਿੱਸਾ; ਖਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ; ਦੋ ਧਰਣਿਕ ਮੁੱਲ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਮਸਾਲਾ; ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਸਥ ਦਹੀਂ।
Sutra 48
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१५.४८ ॥
ਇਸ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਅਸੂਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
Sutra 49
शाकानामध्यर्धगुणः शुष्काणां द्विगुणः स चैव योगः ॥ कZ_०२.१५.४९ ॥
ਸਾਗ/ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਗ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਡੇਢ ਗੁਣੀ; ਸੁੱਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੋਗੁਣੀ—ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਅਨੁਪਾਤ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Sutra 50
हस्त्यश्वयोस्तदध्यक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.५० ॥
ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਸੁਪਰਿੰਟੈਂਡੈਂਟ) ਵਾਸਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮਾਪ ਅਸੀਂ ਦੱਸਾਂਗੇ।
Sutra 51
बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकः शेषमश्वविधानम् ॥ कZ_०२.१५.५१ ॥
ਬੈਲਾਂ ਲਈ: ਮਾਸ਼ (ਮਾਸ਼ ਦਾਲ) ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ; ਜਾਂ ਜੌ ਦਾ ਪੁਲਾਕ (ਮੋਟਾ ਅਨਾਜ)। ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
Sutra 52
विशेषो घाणपिण्याकतुला कणकुण्डकं दशाढकं वा ॥ कZ_०२.१५.५२ ॥
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਰਕ: ਘਾਣ-ਪਿਣਿਆਕ (ਤੇਲ-ਖਲੀ) ਇੱਕ ਤੁਲਾ; ਜਾਂ ਕਣਕੁੰਡਕ ਦਸ ਆਢਕ ਤੱਕ।
Sutra 53
द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् ॥ कZ_०२.१५.५३ ॥
ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਲਈ ਚਾਰਾ/ਰਾਸ਼ਨ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ।
Sutra 54
अर्धद्रोणं खरपृषतरोहितानाम् ॥ कZ_०२.१५.५४ ॥
ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸ਼ਤ ਤੇ ਰੋਹਿਤ (ਹਿਰਣ/ਮ੍ਰਿਗ ਕਿਸਮਾਂ) ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਅੱਧਾ ਦ੍ਰੋਣ ਹੈ।
Sutra 55
आढकमेणकुरङ्गाणाम् ॥ कZ_०२.१५.५५ ॥
ਏਣਕ ਅਤੇ ਕੁਰੰਗ (ਹਿਰਣ/ਮ੍ਰਿਗ ਕਿਸਮਾਂ) ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਇੱਕ ਆਢਕ ਹੈ।
Sutra 56
अर्धाढकमजैडकवराहाणाम् द्विगुणं वा कणकुण्डकम् ॥ कZ_०२.१५.५६ ॥
ਬੱਕਰੀਆਂ, ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਲਈ ਅੱਧਾ ਆਢਕ; ਜਾਂ (ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ) ਕਣਕੁੰਡਕ (ਚੋਕਰ/ਭੂਸੀ) ਦੋਗੁਣਾ।
Sutra 57
प्रस्थौदनः शुनाम् ॥ कZ_०२.१५.५७ ॥
ਕੁੱਤਿਆਂ ਲਈ ਪੱਕੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇ।
Sutra 58
हंसक्रौञ्चमयूराणामर्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.५८ ॥
ਹੰਸ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਸਥ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 59
शेषाणामतो मृगपशुपक्षिव्यालानामेकभक्तादनुमानं ग्राहयेत् ॥ कZ_०२.१५.५९ ॥
ਬਾਕੀ ਜਾਨਵਰਾਂ—ਮ੍ਰਿਗ, ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ—ਲਈ ‘ਇੱਕ-ਭਕਤ’ (ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਦਾ ਭੋਜਨ-ਹਿੱਸਾ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਨ ਤੈਅ ਕਰੇ।
Sutra 60
अङ्गारांस्तुषान् लोहकर्मान्तभित्तिलेप्यानां हारयेत् ॥ कZ_०२.१५.६० ॥
ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਲੇਪਾਈ/ਪਲਾਸਟਰ ਲਈ ਕੋਇਲਾ ਅਤੇ ਤੂਸ (ਭੂਸੀ) ਜਾਰੀ ਕਰੇ।
Sutra 61
कणिका दासकर्मकरसूपकाराणामतोऽन्यदौदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.१५.६१ ॥
ਦਾਸਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸੋਈਆਂ ਨੂੰ ਕਣਿਕਾ (ਦਲੀਆ/ਗਰੂਅਲ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੱਕੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਪੂਪ/ਕੇਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 62
तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्त्रकशूर्पचालनिकाकण्डोलीपिटकसम्मार्जन्यश्चोपकरणानि ॥ कZ_०२.१५.६२ ॥
ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚ—ਤਰਾਜੂ ਅਤੇ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ; ਪੀਸਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ; ਮੂਸਲ; ਓਖਲੀ; ਕੁੱਟਣ ਦੇ ਸੰਦ; ਹਿਲਾਉਣ/ਘੁਟਣ ਦੇ ਸੰਦ; ਮਕੈਨੀਕੀ ਯੰਤਰ; ਪੱਤ੍ਰਕ (ਕੜਛੀ/ਥਾਲੀ); ਸ਼ੂਰਪ (ਫਟਕਣ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ); ਛਾਣਣੀ; ਟੋਕਰੀਆਂ; ਪਿਟਕ (ਵੱਡੀ ਟੋਕਰੀ/ਹੈਂਪਰ); ਅਤੇ ਝਾੜੂ—ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
Sutra 63
मार्जकरक्षकधरकमायकमापकदायकदापकशलाकाप्रतिग्राहकदासकर्मकरवर्गश्च विष्टिः ॥ कZ_०२.१५.६३ ॥
ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਖੇ, ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ, ਮੁੜ-ਮਾਪਣ/ਜਾਂਚ-ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਲਾਕਾ (ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਡੰਡੀ) ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਟੋਕਨ/ਨਿਸ਼ਾਨ-ਗ੍ਰਾਹਕ, ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ—ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਟੀ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਬੇਗਾਰ/ਸੇਵਾ) ਹੈ।
Sutra 64
मृत्काष्ठकोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च ॥ कZ_०२.१५.६४च्द् ॥
ਸਨੇਹ (ਤੇਲ/ਚਰਬੀ) ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਨਮਕ (ਲਵਣ) ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ/ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
Stable provisioning and price discipline through accountable stocks: the state can feed the army, prevent famine-scarcity manipulation, reduce corruption losses, and ensure reliable public revenue from agriculture and commodity processing.
This chapter itself mostly defines categories; penalties are implied via the broader Arthashastra regime: officials committing under-measurement, concealment, adulteration, false entries, or misappropriation face graded fines, restitution, dismissal, and in severe cases harsher daṇḍa as specified in related chapters on weights/measures, accounting, and embezzlement.