Adhyaya 94: The Birth of Mahiṣāsura and the Goddess’s Victory as Mahīṣamardinī

Verse 1

श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ତାପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭ ନାମକ ଦୈତ୍ୟକୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଗଲା। ସେ ଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ ସେହି ସୁମଧ୍ୟମାଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 2

एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥

ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଦେବୀ ମହିଷୀ (ଭଏଁସୀ) ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ହେ ବିଶ୍ୱେଶୀ, ସେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗାଗ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 3

तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥

ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଭୟ ଦେବା ପାଇଁ ବରାନନା ସେମାନଙ୍କ ସହ ଗଲା। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଷି ଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁରେ ତାକୁ ଆସୁରୀ ସ୍ୱଭାବର ବୋଲି ଜାଣି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେହି ଶୁଭଲୋଚନାକୁ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 4

यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥

ତୁମେ ମହିଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛ; ତେଣୁ ଏହି ପାପକର୍ମର କାରଣରୁ ତୁମେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମହିଷୀ ହୋଇ ରୁହ।

Verse 5

एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇ ତାହାପରେ ସେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ କମ୍ପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି କହିଲା—“ମୋ ଶାପର ଅନ୍ତ କରନ୍ତୁ।”

Verse 6

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥

ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି କରୁଣାନ୍ୱିତ ସେ ମୁନି ତାହାର ଶାପର ଅନ୍ତ କରିଦେଲେ ଏବଂ ପରେ ଶାପ-ନିବୃତ୍ତିର ଶର୍ତ୍ତ ସୂଚକ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 7

अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥

“ହେ ଭଦ୍ରେ! ଏହି ଏକେ ରୂପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ରକୁ ପ୍ରସବ କରିଲେ ତୋର ଶାପର ଅନ୍ତ ହେବ; ମୋ ବଚନ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ।”

Verse 8

एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥

ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତମ ତଟକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତପସ୍ବୀ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 9

तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥

ସେଠାରେ ଚେନ୍ଦୁମତୀ ନାମର ଅତିରୂପିଣୀ ଦୈତ୍ୟକନ୍ୟା ଥିଲା; ତାକୁ ସେ ମୁନି ଜଳରେ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥

ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି ଶିଳାଦ୍ରୋଣୀରେ ଶୁକ୍ର ସ୍ଖଳିତ କଲେ। ତାହା ଦିବ୍ୟଗନ୍ଧି ଓ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧି ଦେଖି ମାହିଷ୍ମତୀ ସଖୀମାନଙ୍କୁ କହିଲା— “ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଜଳ ପିବି।”

Verse 11

एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥

ଏଭଳି କହି ସେ ମୁନିସମ୍ଭବ ସେଇ ଶୁକ୍ର ପିଲା। ମୁନିଙ୍କ ବୀଜରୁ ସେ ଗର୍ଭଧାରଣ କଲା, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଏକ ସତ୍ (ଉତ୍ତମ) ସନ୍ତାନ ପ୍ରସବ କଲା।

Verse 12

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

ପ୍ରଣାମ କରି ଓ ସଂଯତ ହୋଇ, ଶତଶତ କୁମାରୀରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସନସ୍ଥାନରେ ବିନୟାବନତ ହୋଇ ସେ ପରେ କଥା କହିଲା।

Verse 13

तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥

ତାହାର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା—ଧୀମାନ୍, ମହାବଳୀ ଓ ପରାକ୍ରମୀ। ‘ମହିଷ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ, ବ୍ରହ୍ମବଂଶବିବର୍ଧନକାରୀ। ଦେବସେନାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଥିବା ସେଇ ବୀର, ହେ ଦେବୀ, ତୁମକୁ ବିବାହରେ ବରେ।

Verse 14

स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥

ହେ ଅନଘେ ଦେବୀ! ସୁପ୍ରୋତ ନାମକ ସେଇ ମହାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ଲାଭ କରିଛି; ସେ ତୁମକୁ ସବୁକିଛି ଦେବ। ନିଜ ଆତ୍ମା ଅର୍ପଣ କରି, ହେ ଦେବୀ, ସେ ମହତ୍ କୃତ୍ୟ (ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ) କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।

Verse 15

एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥

ସେତେବେଳେ ଦୂତ ଏଭଳି କହିଲାପରେ ସେ ଶୋଭାମୟୀ ଦେବୀ କେବଳ ହସିଲେ; ପରମା ଦେବୀ ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 16

तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥

ସେ ହସୁଥିବାବେଳେ ସେଇ ଦୂତ ତାଙ୍କ ଉଦରେ ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ଦେଖିଲା; ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସେହି କ୍ଷଣେ ଢଳିପଡ଼ିଲା।

Verse 17

ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥

ତାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତୀହାରୀ ‘ଜୟା’ ନାମକ ଅତିତେଜସ୍ୱିନୀ, ସୁକୁମାର ମଧ୍ୟମା, ଦେବୀଙ୍କ ହୃଦୟସ୍ଥ ବାକ୍ୟ କହିଲା।

Verse 18

जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥

ଜୟା କହିଲା—ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା କନ୍ୟାର୍ଥୀ କହେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ତାଙ୍କର କୌମାର୍ୟବ୍ରତ ସର୍ବକାଳିକ, ତଥାପି ଏଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ପଦାନୁଗା ଅନ୍ୟ କୁମାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 19

तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେବେ ସ୍ୱୟଂ ଶୁଭା ଦେବୀ କିପରି? ଦୂତ, ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ତୁମ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ହେବ ନାହିଁ।

Verse 20

एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇ ଦୂତ ଚାଲିଗଲା। ଏତିକିବେଳେ ଆକାଶମାର୍ଗରେ ମହାତପସ୍ବୀ ମହାମୁନି ନାରଦ ଶୀଘ୍ର ଆସି, ନୃତ୍ୟ କରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 21

दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥

“ଦିଷ୍ଟ୍ୟା, ଦିଷ୍ଟ୍ୟା!” ବୋଲି କହି ସେ ଶୁଭଲୋଚନା ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ପରେ ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ବସି କଥା କହିଲେ।

Verse 22

प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥

ସର୍ବେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମହାତପସ୍ବୀ କହିଲେ— “ଦେବି, ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।”

Verse 23

विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥

ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭା କହିଲେ— “ଦେବି, ପୂର୍ବେ ଆଦିସୃଷ୍ଟିକାଳରେ କସଂଭବ ନାମକ ଜଣେ ଋଷି ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସଖା, ସରସ୍ୱତୀ-ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଜାତ, ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ନାମକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ।”

Verse 24

विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥

ଦେବି, ମହିଷ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ନିର୍ଜରମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲା। ସେଇ ଦୈତ୍ୟରାଟ୍, ଦେବି, ଆପଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କଲା।

Verse 25

एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବୋଧ କରାଉଛି, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ। ହେ ମହାଦେବୀ, ଦୃଢ଼ ହୋଇ ସେଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଘାତ କର।

Verse 26

उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥

ଏହା କହି ନାରଦ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ଦେବୀ ସେ ସମସ୍ତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଶସ୍ତ୍ରଧାରଣ କରି ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୁଅ।”

Verse 27

ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥

ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ ଓ ଧନୁ ଧରିଲେ। ସଂଗ୍ରାମ ହେତୁ ସେମାନେ ଦୈତ୍ୟବିଧ୍ୱଂସ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 28

तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥

ଏହି ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଦୈତ୍ୟବଳ ଦେବସେନାକୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସେଠାକୁ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀଙ୍କ ମହାନ୍ ସନ୍ନଦ୍ଧ ସ୍ତ୍ରୀବଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା।

Verse 29

ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥

ତାପରେ ସେ କନ୍ୟାମାନେ ଯୁଦ୍ଧଦର୍ପରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ପତିତ ହେଲା।

Verse 30

शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥

ସେଠାରେ କେତେକଙ୍କର ମସ୍ତକ କଟି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବକ୍ଷ ଚିରା ହୋଇ, ମାଂସଭକ୍ଷୀମାନେ ରକ୍ତ ପାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 31

अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥

ଅନ୍ୟମାନେ ଶିରହୀନ ଧଡ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେହି ଦୈତ୍ୟନାୟକମାନେ। ଏହିପରି କ୍ଷଣେକ୍ଷଣେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, ପାପମନା, ନଷ୍ଟ ହେଲେ; ଆଉ ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ସେଠାକୁ ପଳାଇଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ସେହି ମହିଷାସୁର ଥିଲା।

Verse 32

ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥

ତାହାପରେ ସମସ୍ତ ମହାଦୈତ୍ୟବଳ ହାହାକାର କଲା। ଏହିପରି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଦେଖି ମହିଷ କହିଲା: ହେ ସେନାପତି, ଏ କ’ଣ ହେଲା - ମୋର ସେନା ମୋର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା?

Verse 33

ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥

ତାହାପରେ ଯଜ୍ଞହନୁ ନାମକ ସେହି ଦୈତ୍ୟ, ହାତୀ ସଦୃଶ ଆକୃତିବିଶିଷ୍ଟ, କହିଲା: ବାସ୍ତବରେ, କୁମାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସର୍ବଦିଗରୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି।

Verse 34

तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥

ତାଙ୍କଠାରୁ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ ଜନ୍ମିଲେ, ମହାତେଜଃ ଓ ପ୍ରତାପବାନ। ସେ ମାହିଷ୍ମତୀ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀରେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

Verse 35

ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥

ତେବେ ମହିଷାସୁର ଶୁଭନୟନୀ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲା। ବଳରେ ଗଦା ଧରି ସେ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାରେ ଆଗେଇଲା।

Verse 36

यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥

ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପୂଜିତ ସେ ଦେବୀ ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେଠିକୁ ହିଁ ସେ ଅସୁର ଗଲା—ଦେବୀ ଯେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେଠିକୁ। ତାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଦେବୀ ବିଂଶହସ୍ତା ହେଲେ।

Verse 37

धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥

ଧନୁ, ଖଡ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ଶର, ଶୂଳ ଓ ଗଦା; ପରଶୁ, ଡମରୁ ଏବଂ ବିଶାଳ ଘଣ୍ଟା; ଶତଘ୍ନୀ, ଭୟଙ୍କର ମୁଦ୍ଗର, ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ ଓ କୁନ୍ତ—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ଆୟୁଧ ଥିଲା।

Verse 38

मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥

ଏହାସହ ମୁସଳ, ଚକ୍ର ଓ ଭିନ୍ଦିପାଳ; ଦଣ୍ଡ, ପାଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ପଦ୍ମ—ଏଭଳି କରି (ଆୟୁଧ) ବିଂଶତି ହେଲା।

Verse 39

भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥

ବିଂଶଭୁଜା ଦେବୀ ହୋଇ ସେ ସିଂହାରୋହଣ କରି ଯୁଦ୍ଧପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେବେଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ—ସଂହାରକାରଣ ରୌଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ।

Verse 40

ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥

ତେବେ ବୃଷଧ୍ୱଜ—ସାକ୍ଷାତ୍ ରୁଦ୍ର—ସେଠାକୁ ସିଧାସଳଖ ଆସିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ନିବେଦନ କଲା—“ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବି।”

Verse 41

त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥

“ହେ ଦେବଦେବ, ସନାତନ! କେବଳ ତୁମ ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେ”—ଏମିତି କହି ପରମେଶ୍ୱରୀ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ।

Verse 42

मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥

ସେଇ ଏକ ମହିଷକୁ ଛାଡ଼ି ଶେଷମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ସେ ତାହାର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଦେବୀ ଆଗେଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲା।

Verse 43

क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥

କେବେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରେ, କେବେ ପଳାଏ। କେବେ ପୁଣି ସମର ଆରମ୍ଭ କରେ, କେବେ ପୁଣି ବିରତ ହୁଏ।

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥

ହେ ଶୋଭନେ! ତାହା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ଦଶ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେଇ ରଣରେ ଭୟାକୁଳ ମନେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଡୋଳିଉଠିଲା।

Verse 45

कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥

ହେ ଶୋଭନେ! ସେ ନିରାହାର ରହି ଘୋର ତପ କରୁଥିବାବେଳେ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରଥମ କନ୍ୟା ଦେବକନ୍ୟା ସମାନ ‘ମାହିଷ୍ମତୀ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲା; ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା।

Verse 46

ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥

ତାପରେ ବହୁ କାଳ ପରେ, ଶତଶୃଙ୍ଗ ନାମକ ମହାପର୍ବତରେ, ଦୈତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ପାଦଦ୍ୱାରା ଦଳିତ ହୋଇ ତ୍ରିଶୂଳାଘାତରେ ନିହତ ହେଲା।

Verse 47

शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥

ସେଠାରେ ଦେବୀ ଖଡ୍ଗଦ୍ୱାରା ଶିର ଛେଦ କଲେ; ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ଥିବା ପୁରୁଷ ବାହାରି ଆସି, ଦେବୀଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହାର ଫଳରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲା।

Verse 48

ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ମହିଷ ଜିତାଯାଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତରେ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 49

देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ! ମହାଭାଗେ, ଗମ୍ଭୀରେ, ଭୀମଦର୍ଶନେ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ସ୍ଥିତିସିଦ୍ଧାନ୍ତେ, ହେ ତ୍ରିନେତ୍ରେ, ହେ ବିଶ୍ୱତୋମୁଖି, ତୁମର ଜୟ ହେଉ।

Verse 50

विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥

ହେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା! ହେ ଜୟ! ହେ ପୂଜ୍ୟା! ହେ ମହିଷାସୁରମର୍ଦ୍ଦିନୀ! ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ! ହେ ସର୍ବଦେବେଶୀ! ହେ ବିଶ୍ୱରୂପିଣୀ! ହେ ବୈଷ୍ଣବୀ!

Verse 51

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥

ହେ ଦେବୀ, ଶୋକରହିତା, ଧ୍ରୁବା! ହେ ପଦ୍ମପତ୍ରସଦୃଶ ଶୁଭଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତା! ହେ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ୱବ୍ରତସ୍ଥା! ତଥାପି ହେ ଚଣ୍ଡରୂପିଣୀ, ହେ ଦୀପ୍ତିମତୀ!

Verse 52

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥

ହେ ଦେବୀ, ଋଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନକାରିଣୀ! ହେ ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟା! ହେ ଅମୃତା, ହେ ଶିବା! ହେ ଶାଙ୍କରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ—ହେ ସର୍ବଦେବନମସ୍କୃତା!

Verse 53

घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥

ହେ ଘଣ୍ଟାହସ୍ତା! ହେ ତ୍ରିଶୂଳାସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ! ହେ ମହାମହିଷମର୍ଦ୍ଦିନୀ! ହେ ଉଗ୍ରରୂପିଣୀ! ହେ ବିରୂପାକ୍ଷୀ! ହେ ମହାମାୟା, ହେ ଅମୃତସ୍ତ୍ରବେ (ଅମୃତଧାରା)!

Verse 54

सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥

ହେ ଦେବୀ, ସର୍ବସତ୍ତ୍ୱହିତେ ନିରତା! ହେ ସର୍ବସତ୍ତ୍ୱମୟୀ ଧ୍ରୁବା! ହେ ବିଦ୍ୟା, ପୁରାଣ ଓ ଶିଳ୍ପମାନଙ୍କର ଜନନୀ; ହେ ଭୂତଧାରିଣୀ!

Verse 55

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥

ହେ ଶୁଭେ! ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟସ୍ୱରୂପା। ହେ ଦେବୀ—ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା, ଶ୍ରୀ, ଅମ୍ବିକା, ବିଶାଳନେତ୍ରୀ ଓ କ୍ଷାନ୍ତି—ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ; ଅନ୍ତର୍ଜଳ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅବିକଳ।

Verse 56

सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥

ସେ ସଖୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ଯଥେଚ୍ଛା ବିହାର କରୁଥିବାବେଳେ ମନ୍ଦର ଦ୍ରୋଣୀକୁ ଆସିଲା। ସେଠାରେ ‘ଅମ୍ବର’ ନାମକ ମୁନିଙ୍କ ତପୋବନ ଦେଖିଲା, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 57

नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥

ହେ ମହାଦେବୀ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଭାବର ନିତ୍ୟ କାରଣଭୂତା, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 58

शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥

ହେ ଦେବୀ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ! ଯେମାନେ ତୁମ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ରଣସଙ୍କଟରେ ସେମାନଙ୍କୁ କୌଣସି ଅଶୁଭ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 59

यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥

ଯେ କେହି ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଘ୍ରଭୟରେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଚୋରଭୟ କିମ୍ବା ରାଜଭୟରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ, ଯତାତ୍ମବାନ୍ ହୋଇ ସଦା ଏହି ସ୍ତବ ପଢ଼ିବ (ସେ ରକ୍ଷିତ ହେବ)।

Verse 60

निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥

ହେ ଦେବୀ! ନିଗଡ଼ରେ ବନ୍ଧା ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମହାସୁଖରେ, ସନ୍ତୋଷରେ ବସେ।

Verse 61

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ: ଦେବମାନେ ପ୍ରଣାମପୂର୍ବକ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ସୁଶ୍ରୋଣୀ ଦେବୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଉତ୍ତମ ବର ବାଛ।”

Verse 62

देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ: ହେ ଦେବୀ, ହେ ଅନଘେ! ଯେମାନେ ତୁମର ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାମନା-ସିଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ କର। ହେ ଦେବୀ, ଏହି ହେଉ ଆମର ବର।

Verse 63

एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥

ପରା ଓ ଅପରା ସ୍ୱରୂପିଣୀ ଦେବୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ “ଏବମସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି, ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ; ଏବଂ ନିଜେ ସେଠାରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 64

एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥

ଧରାଧର ପର୍ବତରେ ଦେବୀଙ୍କ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମକୁ ଯେ ଜାଣେ, ସେ ଶୋକରହିତ, ମଳିନତାରହିତ ହୋଇ ଅନାମୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 65

लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥

ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳ ନାନାପ୍ରକାର ଲତାଗୃହ, ବକୁଳ ଓ ଲକୁଚ ବୃକ୍ଷ, ଚନ୍ଦନ, ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶାଳ ଓ ସରଳ ବୃକ୍ଷଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା; ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ବନଖଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଭୂଷିତ ଥିଲା।

Verse 66

दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥

ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳକୁ ଦେଖି ଅସୁରବଂଶୀୟ ଶୁଭ କନ୍ୟା—ବରାରୋହା ମାହିଷ୍ମତୀ—ସେଇ ଭାମିନୀ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 67

भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥

ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏହି ତାପସକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବାବେଳେ, ପରମ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ରହିବି।