Adhyaya 93: The Battle of Mahiṣa Daitya and the Gods
Mahīṣadaitya-devāsura-yuddhaḥ
Mythic-Historiography (Devāsura Warfare Narrative)
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହିଷଦୈତ୍ୟ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଦେବାସୁର ମହାଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସମର୍ଥ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହିଷ ଉନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ମେରୁ ଦିଗକୁ ଧାଇ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଦେବଗଣ ନିଜ-ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବାହନ ସହିତ ପ୍ରତିରୋଧ କରି ଘୋର ସଂଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟଦଳକୁ କ୍ରମେ ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନବଳରେ ପ୍ରାୟ ଅଜେୟ ମହିଷ ସ୍ୱୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥାଏ। ଦେବମାନେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଭାରି କ୍ଷତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆହତ ହୁଅନ୍ତି; ସଙ୍କଟରେ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପଛୁଆନ୍ତି, ଯାହାରୁ ରକ୍ଷା-ସନ୍ତୁଳନର ଅସ୍ଥାୟୀ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ପୃଥିବୀର ସ୍ଥିରତା ବିପଦରେ ପଡ଼େ ବୋଲି ସତର୍କ ସୂଚନା ମିଳେ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 93
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततो महिषदैत्यस्तु कामरूपी महाबलः । मत्तहस्तिनमारुह्य यियासुर्मेरुपर्वतम् ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ତାପରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାବଳୀ ମହିଷଦୈତ୍ୟ ମତ୍ତ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ମେରୁପର୍ବତକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲା।
Verse 2
कालः कृतान्तो रक्ताक्षो हरणो मित्रहाऽनिलः । यज्ञहा ब्रह्महा गोग्घ्नः स्त्रीघ्नः संवर्त्तकस्तथा ॥
କାଳ, କୃତାନ୍ତ, ରକ୍ତାକ୍ଷ, ହରଣ, ମିତ୍ରହା, ଅନିଲ; ଯଜ୍ଞହା, ବ୍ରହ୍ମହା, ଗୋଘ୍ନ, ସ୍ତ୍ରୀଘ୍ନ ଏବଂ ସଂବର୍ତ୍ତକ—ଏମାନେ ଦୈତ୍ୟ ନେତାମାନଙ୍କ ନାମ।
Verse 3
इत्येते दश चैकाश्च दैत्येन्द्रा युद्धदुर्मदाः । यथासंख्येन रुद्रांस्तु दुद्रुवुर्भीमविक्रमाः ॥
ଏହିପରି ଯୁଦ୍ଧମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ଏହି ଦଶ ଓ ଏକ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ଯଥାକ୍ରମେ, ଭୀମ ପରାକ୍ରମୀ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ।
Verse 4
शेषान् देवान् शेषदैत्या यथायोगमुपाद्रवन् । स्वयं महिषदैत्यस्तु इन्द्रं दुद्राव वेगितः ॥
ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଏବଂ ମହିଷଦୈତ୍ୟ ନିଜେ ବେଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧାଇଲା।
Verse 5
स चापि बलवान् दैत्यो ब्रह्मणो वरदर्पितः । अवध्यः पुरुषेणाजौ यद्यपि स्यात् पिनाकधृक् ॥
ସେ ଦୈତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ ଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରେ ଗର୍ବିତ ଥିଲା; ଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ବଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ପିନାକଧାରୀ (ଶିବ) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 6
आदित्यैर्वसुभिः साध्यै रुद्रैश्च निहता भृशम् । असुरा यातुधानाश्च संख्यापूरणकेवलाः ॥
ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସୁର ଓ ଯାତୁଧାନମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ନିହତ ହେଲେ—ମନେ ହେଲା ଯେ ସେମାନେ କେବଳ ମୃତଙ୍କ ଗଣନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଥିଲେ।
Verse 7
देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि । एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସୁରମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ନିହତ କଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପରାଜିତ ହୋଇ ପଳାଇଲେ, ସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 8
अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः । गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः ॥
ଶୂଳ, ପଟ୍ଟିଶ ଓ ମୁଦ୍ଗର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଦ୍ଦିତ ସୁରମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 9
तत्रेन्द्रं पुरमासाद्य देवैः सह शतक्रतुम् । अभिदुद्राव दैत्येन्द्रस्ततो देवाः क्रुधान्विताः ॥
ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଉପରେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଧାଇ ଆକ୍ରମଣ କଲା; ତେବେ ଦେବମାନେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 10
आदाय स्वानि शस्त्राणि वाहनानि विशेषतः । अधिष्ठायासुरानाजौ दुद्रुवुर्मुदिता भृशम् ॥
ନିଜ ନିଜ ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ବିଶେଷକରି ନିଜ ନିଜ ବାହନରେ ଆରୋହଣ କରି, ଅସୁରମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରଣଭୂମିକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 11
तेषां प्रववृत्ते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । घोरं प्रचण्डयोधानामन्योन्यमभिगर्जताम् ॥
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ମୁହାଁମୁହିଁ ହେବାମାତ୍ରେ ଘୋର, ତୁମୁଳ ଓ ଲୋମହର୍ଷକ ଯୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଯୋଧାମାନେ ଏକାପରେ ଏକା ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 12
तत्राञ्जनो नीलकुक्षिर्मेघवर्णो बलाहकः । उदराक्षो ललाटाक्षः सुभीमो भीमविक्रमः । स्वर्भानुश्चेति दैत्याष्टौ वसून् दुद्रुवुराहवे ॥
ସେଠାରେ ଅଞ୍ଜନ, ନୀଳକୁକ୍ଷି, ମେଘବର୍ଣ୍ଣ, ବଲାହକ, ଉଦରାକ୍ଷ, ଲଲାଟାକ୍ଷ, ସୁଭୀମ, ଭୀମବିକ୍ରମ ଓ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ—ଏହି ଆଠ ଦୈତ୍ୟ—ଯୁଦ୍ଧରେ ବସୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ।
Verse 13
यथासंख्येन तद्वच्च दैत्याः द्वादश चापरे । आदित्यान् दैत्यवर्यास्तु तेषां प्राधान्यतः शृणु ॥
ସେହିପରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଆଉ ଦ୍ୱାଦଶ ଦୈତ୍ୟ ଥିଲେ; ଦୈତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଧାଇଲେ—ପ୍ରାଧାନ୍ୟକ୍ରମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ।
Verse 14
भीमो ध्वङ्क्षो ध्वस्तकर्णः शङ्कुकर्णस्तथैव च । वज्रकायोऽतिवीर्यश्च विद्युन्माली तथैव च ॥
ଭୀମ, ଧ୍ୱଙ୍କ୍ଷ, ଧ୍ୱସ୍ତକର୍ଣ୍ଣ, ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ, ବଜ୍ରକାୟ, ଅତିବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ—ଏମାନେ (ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଥିଲେ।
Verse 15
रक्ताक्षो भीमदंष्ट्रस्तु विद्युज्जिह्वस्तथैव च । अतिकायो महाकायो दीर्घबाहुः कृतान्तकः ॥
ରକ୍ତାକ୍ଷ, ଭୀମଦଂଷ୍ଟ୍ର, ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ, ଅତିକାୟ, ମହାକାୟ, ଦୀର୍ଘବାହୁ ଓ କୃତାନ୍ତକ—(ଏହିମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ନାମ)।
Verse 16
एते द्वादश दैत्येन्द्रा आदित्यान् युधि दुद्रुवुः । स्वकं सैन्यमुपादाय तद्वदन्येऽपि दानवाः । रुद्रान् दुद्रुवुरव्यग्रा यथासंख्येन कोपिताः ॥
ଏହି ବାରୋ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ। ନିଜ ନିଜ ସେନା ନେଇ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କ୍ରମାନୁସାରେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ।
Frequently Asked Questions
The narrative frames how power amplified by boons (vara) can produce destabilizing violence, requiring restoration of order; the episode implicitly treats unchecked martial aggression as a threat to the sustaining equilibrium that protects Pṛthivī.
No explicit tithi, lunar calendrics, or seasonal markers are stated in the provided verses; the chapter is structured by battle sequence and troop assignments rather than ritual timing.
Although not a direct ecological instruction, the text uses a cosmic-war scenario—Indra’s city threatened, devas driven to Brahmaloka—to signal disruption of the protective governance of the world, indirectly foregrounding Pṛthivī’s vulnerability when cosmic order is militarily destabilized.
The chapter references cosmological offices rather than human lineages: Indra (Śatakratu), Brahmā (as grantor of the boon), and the divine collectives (Vasus, Ādityas, Rudras), alongside named daityas and dānavas; no royal or sage genealogies appear in the provided passage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.