Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁଦ୍ର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ଉପଦେଶମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଚାରି ଦିଗର ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ନାମ—ପୂର୍ବେ ଚୈତ୍ରରଥ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିଗର ପର୍ବତପ୍ରଦେଶ—ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସରୋବର: ପୂର୍ବର ଅରୁଣୋଦ, ଦକ୍ଷିଣର ମାନସ, ପଶ୍ଚିମର ଅସିତୋଦ, ଉତ୍ତରର ମହାଭଦ୍ର—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପକ୍ଷୀର କଳରବ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଶୀତଳ ପବନ, ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ, ଓ ବନକୁଞ୍ଜରେ ଦେବତା–ଅପ୍ସରାଙ୍କ କ୍ରୀଡ଼ା ଭଳି ସମୃଦ୍ଧି ଚିତ୍ରିତ। ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଅନେକ ଉପପର୍ବତର ନାମ ଗଣାଇ, ଭୂମିର ପାବନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଜୀବନଧାରୀ ଜଳସମ୍ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଥିବା ଭୂ-ଜଳ ମାନଚିତ୍ର ସଦୃଶ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାରି ପର୍ବତରାଜଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ସେମାନେ ରମ୍ୟ ପର୍ବତ-ପ୍ରଦେଶ, ପକ୍ଷୀଙ୍କ କୂଜନରେ ନିନାଦିତ।
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ପକ୍ଷୀରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ ଓ ସୁବାହୁ-ସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରକ୍ଷେପ ଯୁକ୍ତ; ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନ।
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
ସେଗୁଡ଼ିକ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ନିନାଦିତ; ଶୀତଳ, ମନ୍ଦ, ସୁଗନ୍ଧ ପବନରେ ସେବିତ ହୋଇ ଆହୁରି ରମଣୀୟ ହୁଏ।
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
ସେମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ବିରାଜମାନ—ହେ ଅନଘମାନେ, ନାମଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ‘ଚୈତ୍ରରଥ’, ଦକ୍ଷିଣେ ‘ଗନ୍ଧମାଦନ’। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସୁନ୍ଦର ଜଳଧାରା ଓ ନବଖଣ୍ଡ-ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ବନଗୁଚ୍ଛଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେବମାନେ—ଲଲନାମାନଙ୍କ ସହ—ସେହି ପ୍ରଦେଶରେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରଦେଶ ଅଛି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କୂଜନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ରତ୍ନବିକୀର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଘାଟ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
ଅନେକ ଜଳଯନ୍ତ୍ରରେ ସେହି ମହାନ୍ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନିରେ ନାଦିତ; ଲମ୍ବମାନ ଶାଖାରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀଦଳ ଓ ଗୁଞ୍ଜରିତ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
କମଳ, ନୀଳୋତ୍ପଳ ଓ କହ୍ଲାରରେ ଶୋଭିତ ସରୋବର ଅଛି; ଏବଂ ସେହି ଚାରି ପର୍ବତରେ ମଧ୍ୟ—ନାନା ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
ପୂର୍ବେ ଅରୁଣୋଦ, ଦକ୍ଷିଣେ ମାନସ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ପଶ୍ଚିମେ ଅସିତୋଦ, ଉତ୍ତରେ ମହାଭଦ୍ର। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱେତ ଓ କପିଲ କୁମୁଦ ଏବଂ କହ୍ଲାରରେ ଭୂଷିତ।
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
ଅରୁଣୋଦୟର ଯେ ପୂର୍ବୀୟ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ନାମରେ ସ୍ମୃତ, ମୁଁ ଯେପରି କହୁଛି ସେପରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତତ୍ତ୍ୱସହିତ ଶୁଣ।
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
ଏମାନେ—ବିକଙ୍କ, ମଣିଶୃଙ୍ଗ, ସୁପାତ୍ର ଓ ମହାନ୍ ଉପଲ; ଏବଂ ମହାନୀଳ, ପରେ କୁମ୍ଭ, ସୁବିନ୍ଦୁ ଓ ମଦନ।
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
ବେଣୁନଦ୍ଧ, ସୁମେଦା, ନିଷଧ ଓ ଦେବପର୍ବତ—ଏମାନେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକର ଗିରିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ମଦମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ଭରିଥିବା ପର୍ବତମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ମାନସସରୋବରର ଦକ୍ଷିଣେ ମହାଚଳଶ୍ରେଣୀ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନାମାନୁସାରେ ବୁଝ—ଶୈଲ, ତ୍ରିଶିରା ଏବଂ ଶିଶିର; ଅଚଳ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
କପି, ଶତମକ୍ଷ, ତୁରଗ ଓ ସାନୁମାନ; ତଥା ତାମ୍ରାହ, ବିଷ ଏବଂ ଶ୍ୱେତୋଦନ ନାମକ ଗିରି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
‘ସମୂଳ’ ନାମକ ସରଳ ଏବଂ ‘ରତ୍ନକେତୁ’ ପର୍ବତ ଅଛି; ‘ଏକମୂଳ’ ନାମକ ମହାଶୃଙ୍ଗ ଓ ‘ଗଜମୂଳ’ ନାମକ ଶାବକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
ପଞ୍ଚଶୈଳ, କୈଲାସ ଓ ହିମବାନ—ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏବେ ଉତ୍ତରଦିଗର ମହାଶୈଳମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
କପିଲ, ପିଙ୍ଗଲ, ଭଦ୍ର, ସରସ; ତଥା ମହାଚଲ; କୁମୁଦ, ମଧୁମାଂଶ; ଏହିପରି ଗର୍ଜନ ଓ ମର୍କଟ ନାମକ ପର୍ବତମାନେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
କୃଷ୍ଣ, ପାଣ୍ଡବ ଓ ସହସ୍ରଶିରସ; ତଥା ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ପାରିୟାତ୍ର ଏବଂ ଶିଖରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୃଙ୍ଗବାନ—ଏମାନେ ପଶ୍ଚିମଦିଗର ଶ୍ରୀମନ୍ତ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ବିପ୍ରମାନେ! ମହାଭଦ୍ର ସରୋବରର ଉତ୍ତରେ ଯେ ପର୍ବତମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
(ସେଠାରେ) ହଂସକୂଟ ମହାଶୈଳ, ବୃଷହଂସ ପର୍ବତ, କପିଞ୍ଜଲ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଶିଖରଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଶୈଳ ପର୍ବତ ଅଛି।
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
(ଉତ୍ତର ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ) ନୀଳ, କନକଶୃଙ୍ଗ, ଶତଶୃଙ୍ଗ; ପୁଷ୍କର; ମେଘଶୈଳ; ବିରଜା ନାମକ ଉତ୍ତମ ଅଚଳ; ଏବଂ ଜାରୁଚି ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର—ଏମାନେ ଉତ୍ତରୀୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
ଏହି ପ୍ରମୁଖ (ପର୍ବତମାନଙ୍କ) ବିଷୟରେ, ଉତ୍ତର ଦେଶରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସମତଳ ଭୂଭାଗ, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରୋଣୀ (ଘେରା ଉପତ୍ୟକା) ଏବଂ ସରୋବରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।
Inside Adhyaya 78
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī instructional frame, Rudra begins a didactic ‘map’ of sacred terrestrial order, introducing the four quarters as structured by eminent śailendras (mountain-kings) and their sustaining waters.
- Central event
Rudra enumerates the cardinal-direction mountain-lords and their principal lakes—Caitraratha with Aruṇoda (east), Gandhamādana with Mānasa (south), the western quarter with Asitoda, and the northern quarter with Mahābhadra—then expands into long lists of subsidiary mountains in each direction, presenting a mnemonic geography of Earth’s hydrological and forested supports.
- Climax resolution
The catalogue culminates in a complete four-directional grid: each quarter is ‘sealed’ by its lake and ringed by named peaks, while sensory ecology (cool fragrant winds, lotus-lakes, bird-calls, divine sport in groves) underscores that sanctity and stability arise from intact water–mountain–forest networks.
Geographical context
Cardinal-direction mountain realms and lakes are named: Caitraratha (east), Gandhamādana (south), Aruṇoda-saras (east), Mānasa-saras (south), Asitoda-saras (west), Mahābhadra-saras (north). Numerous mountains are listed by name across directions, including (east/Aruṇoda region): Vikaṅka, Maṇiśṛṅga, Supātra, Upala, Mahānīla, Kumbha, Subindu, Madana, Veṇunaddha, Sumedā, Niṣadha, Devaparvata; (south/Mānasa vicinity): Triśiras, Śiśira, Kapi, Śatamakṣa, Turaga, Sānumān, Tāmraha, Viṣa, Śvetodana, Samūla, Sarala, Ratnaketu, Ekamūla, Mahāśṛṅga, Gajamūla, Śāvaka, Kailāsa, Himavān; (west/Asitoda region): Kapila, Piṅgala, Bhadra, Sarasa, Kumuda, Madhumāṃs, Garjana, Markaṭa, Kṛṣṇa, Pāṇḍava, Sahasraśiras, Pāriyātra, Śṛṅgavān; (north/Mahābhadra vicinity): Haṃsakūṭa, Vṛṣahaṃsa, Kapiñjala, Indraśaila, Nīla, Kanakaśṛṅga, Śataśṛṅga, Puṣkara, Meghaśaila, Viraja, Jāruci.
Tirtha focus
- Primary TirthaMānasa-saras (Mānasa lake)
- Associated RegionHimālaya / Kailāsa–Mānasa sacred complex (broadly northern trans-Himalayan sacred geography)
- Pilgrimage MeritThe chapter implies merit through darśana/smaraṇa of sacred hydroscapes: lakes as purifying anchors and mountains as dhāraṇā (supports) of Earth; reverence toward these waters and groves aligns one with cosmic order and the life-sustaining continuity of Pṛthivī.
Ritual instructions
- BenefitCultivation of reverence for Earth’s ordered geography; strengthened ecological dharma (protecting waters and habitats) and alignment with sacred spatial orientation (dik-smṛti).
The narrative frame
- RudraPṛthivī (within the broader Varāha–Pṛthivī pedagogical setting) · Didactic, catalogic, and descriptive—more ‘gazetteer’ than dramatic narrative, using sensory nature-imagery to sacralize the list.
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder)
- Emotional ProgressionFrom orientation and naming (cognitive mapping) → to luxuriant ecological visualization (lotus-lakes, breezes, bird-calls) → to a settled sense of completeness as all four directions are enumerated and ‘held’ in memory.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPartly feasible: some names correspond to broad mytho-geographic or pan-Indic mountain traditions rather than single identifiable modern sites; the most visitable anchor is the Kailāsa–Mānasa sacred complex (subject to modern travel permissions and routes). Others function primarily as sacred-memory geography rather than itinerary points.
- Best SeasonLate spring to early autumn (practical access window for high-altitude regions; varies by route and jurisdiction)
- Modern Location NameLake Manasarovar (Mānasa-sarovar) near Mount Kailash (Kailāsa), Tibet Autonomous Region (traditional sacred geography)
- Related FestivalNo specific festival is prescribed in this adhyāya; in practice, the Kailāsa–Mānasa yātrā season and Śivarātri-associated devotion to Rudra/Śiva are commonly linked by later pilgrimage culture.
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.
Ask anything about Adhyaya 78 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
