Adhyaya 77: Measurements of Mount Meru, the Boundary Mountains, and the Four Directional Great Trees

Verse 1

रुद्र उवाच । यदेतत् कर्णिकामूलं मेरोर् मध्यं प्रकीर्तितम् । तद् योजनसहस्राणि संख्यया मानतः स्मृतम् ॥ ७७.१ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଯାହାକୁ ‘କର୍ଣ୍ଣିକା’ର ମୂଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ମେରୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ କରାଯାଏ, ତାହା ମାପର ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଏକ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 2

चत्वारिंशत् तथा चाष्टौ सहस्राणि तु मण्डलैः । शैलराजस्य तत्तत्र मेरुमूलमिति स्मृतम् ॥ ७७.२ ॥

ସେଠାରେ ମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ମାପ କଲେ ଅଠଚାଳିଶ ସହସ୍ର (ଏକକ) ଅଛି। ପର୍ବତରାଜଙ୍କ ସେହି ପ୍ରଦେଶ ‘ମେରୁମୂଳ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 3

तेषां गिरिसहस्राणामनेकानां महोच्छ्रयः । दिगष्टौ च पुनस्तस्य मर्यादापर्वताः शुभाः ॥ ७७.३ ॥

ସେହି ଅନେକ ପର୍ବତ-ସହସ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକର ଉଚ୍ଚତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ; ପୁନଶ୍ଚ ଅଷ୍ଟଦିଗରେ ଶୁଭ ମର୍ଯ୍ୟାଦା-ପର୍ବତମାନେ ତାହାର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 4

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तरव्यवस्थितौ । मर्यादापर्वतान् एतानष्टानाहुर्मनीषिणः ॥ ७७.४ ॥

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ ନାମକ ଦୁଇ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମନୀଷୀମାନେ ଏହି ଅଷ୍ଟକୁ ‘ମର୍ଯ୍ୟାଦା-ପର୍ବତ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 5

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रोक्तः कनकपर्वतः । विष्कम्भांस्तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वं गदतस्तु तान् ॥ ७७.५ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ‘କନକ-ପର୍ବତ’ ବୋଲି ଯେ ମେରୁ କଥିତ, ତାହାର ବିଷ୍କମ୍ଭ (ବିସ୍ତାର/ପରିମାଣ) ଏବେ ମୁଁ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ।

Verse 6

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैर्न चचाल विष्टब्धा सप्तद्वीपवती मही ॥ ७७.६ ॥

ମେରୁର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଚାରି ମହାପାଦ (ମହା ଆଧାର) ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୋଇ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ପୃଥିବୀ ଚଳିଲା ନାହିଁ।

Verse 7

दशयोजनसाहस्रं व्यायामस्तेषु शङ्क्यते । तिर्यगूर्ध्वं च रचिता हरितालतटैर्वृताः ॥ ७७.७ ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାର ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ସେମାନେ ତିର୍ୟକ୍ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ ଉଭୟ ଭାବେ ରଚିତ ଏବଂ ହରିତାଳ-ତଟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି।

Verse 8

मनःशिलादरीभिश्च सुवर्णमणिचित्रिताः । अनेकसिद्धभवनैः क्रीडास्थानैश्च सुप्रभाः ॥ ७७.८ ॥

ସେମାନେ ମନଃଶିଳା-ରଞ୍ଜିତ ଗିରିଖାଦ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ମଣିର ବିଚିତ୍ର ଶୋଭାରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ଅନେକ ସିଦ୍ଧଙ୍କ ଭବନ ଓ କ୍ରୀଡାସ୍ଥାନ ସହିତ ସେମାନେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 9

पूर्वेण मन्दरस्तस्य दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः ॥ ७७.९ ॥

ତାହାର ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦର, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧମାଦନ; ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱେ ବିପୁଳ ଏବଂ ଉତ୍ତରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 10

तेषां शृङ्गेषु चत्वारो महावृक्षाः प्रतिष्ठिताः । देवदैत्याप्सरोभिश्च सेविता गुणसंचयैः ॥ ७७.१० ॥

ସେହି ଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଚାରିଟି ମହାବୃକ୍ଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି—ସେ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସଞ୍ଚିତ ଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ।

Verse 11

मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे कदम्बो नाम पादपः । प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश्चैत्यपादपः ॥ ७७.११ ॥

ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗରେ ‘କଦମ୍ବ’ ନାମକ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଅଛି; ତାହାର ଦୀର୍ଘ ଓ ପ୍ରସାରିତ ଶାଖାମାନେ ଶିଖର-ମୁକୁଟ ଗଢ଼େ, ଏବଂ ସେ କଦମ୍ବ ଚୈତ୍ୟ-ବୃକ୍ଷ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 12

महाकुम्भप्रमाणेश्च पुष्पैर्विकचकेसरैः । महागन्धबनोञ्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ॥ ७७.१२ ॥

ସେ ମହାକୁମ୍ଭର ପ୍ରମାଣ ପରି ବିଶାଳ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା କେସରଯୁକ୍ତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧିତ, ମନୋହର ବନସମୂହରେ ଶୋଭିତ—ଯାହା ସର୍ବ ଋତୁରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 13

समासेन परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयन् दिशः ॥ ७७.१३ ॥

ଭୂତଭାବନ ଭୁବନମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷେପେ ପରିବୃତ ହୋଇ ସେ, ସହସ୍ରାଧିକ ପରିମାଣରେ ସୁଗନ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରଣ କଲେ।

Verse 14

भद्राश्वो नाम वृक्षोऽयं वर्षाद्रेः केतुसंभवः । कीर्तिमान् रूपवान् श्रीमान् महापादपपादपः । यत्र साक्षाद्धृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्निषेव्यते ॥ ७७.१४ ॥

ଏହା ‘ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ’ ନାମକ ବୃକ୍ଷ, ବର୍ଷାଦ୍ରିର କେତୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ରୂପବାନ, ଶ୍ରୀମାନ—ମହାବୃକ୍ଷ; ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧସଂଘମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 15

तस्य भद्रकदम्बस्य तथाश्ववदनो हरिः । प्राप्तवांश्चामरश्रेष्ठः स हि सानुं पुनः पुनः ॥ ७७.१५ ॥

ସେହି ଶୁଭ କଦମ୍ବବୃକ୍ଷର ସାନୁକୁ ଅଶ୍ୱବଦନ ହରି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; କାରଣ ସେ ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 16

तेन चालोकितं वर्षं सर्वद्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वेति न संशयः ॥ ७७.१६ ॥

ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେହି ବର୍ଷପ୍ରଦେଶ ଦର୍ଶିତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିପଦନାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଏହା ‘ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ’ ବୋଲି ପରିଚିତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 17

दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविते । जम्बूः सद्यः पुष्पफलाः महाशाखोपशोभिता ॥ ७७.१७ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ପର୍ବତର ଦେବସେବିତ ଶିଖରରେ ମଧ୍ୟ ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷ ଅଛି; ସେ ଏକାସାଥିରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ମହାଶାଖାମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 18

तस्याः ह्यतिप्रमाणानि स्वादूनि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि ॥ ७७.१८ ॥

ତାହାର ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼, ମିଠା ଓ କୋମଳ; ଅମୃତସଦୃଶ ସେଗୁଡ଼ିକ ପର୍ବତଶିଖରେ ପଡ଼େ।

Verse 19

तस्माद् गिरिवरश्रेष्ठात् फलप्रस्यन्दवाहिनी । दिव्या जाम्बूनदी नाम प्रवृत्ता मधुवाहिनी ॥ ७७.१९ ॥

ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରୁ ଫଳରସ ଝରିବା ଧାରା ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ‘ଜାମ୍ବୂନଦୀ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ମଧୁବାହିନୀ ନଦୀ ପ୍ରବହିତ ହେଲା।

Verse 20

तत्र जाम्बूनदं नाम सुवर्णमनलप्रभम् । देवालङ्कारमतुलमुत्पन्नं पापनाशनम् ॥ ७७.२० ॥

ସେଠାରେ ‘ଜାମ୍ବୂନଦ’ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଦେବମାନଙ୍କର ଅତୁଲ ଅଳଙ୍କାର ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 21

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यकाः । पपुस्तदमृतप्रख्यं मधु जम्बूफलस्रवम् ॥ ७७.२१ ॥

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୁହ୍ୟକମାନେ—ଜାମ୍ବୂଫଳରୁ ଝରୁଥିବା ଅମୃତସଦୃଶ ସେଇ ମଧୁ ପାନ କଲେ।

Verse 22

सा केतुर्दक्षिणे वर्षे जम्बूलोकेषु विश्रुता । यस्या नाम्ना समाख्याता जम्बूद्वीपेति मानवैः ॥ ७७.२२ ॥

ଦକ୍ଷିଣ ବର୍ଷରେ ସେ ‘କେତୁ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜାମ୍ବୂଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରୁତ; ତାହାର ନାମରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ‘ଜାମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ’ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରିଛନ୍ତି।

Verse 23

विपुलस्य च शैलस्य दक्षिणेन महात्मनः । जातः शृङ्गेति सुमहानश्वत्थश्चेति पादपः ॥ ७७.२३ ॥

ମହାତ୍ମା ବିପୁଲ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ‘ଶୃଙ୍ଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 24

महोच्छ्रायो महास्कन्धो नैकसत्त्वगुणालयः | कुम्भप्रमाणै रुचिरैः फलैः सर्वर्त्तुकैः शुभैः || ७७.२४ ||

ସେ ବୃକ୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ, ମହାସ୍କନ୍ଧବିଶିଷ୍ଟ, ନାନା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ; ତାହାରେ କୁମ୍ଭ ପରିମାଣର ବଡ଼, ରୁଚିକର, ଶୁଭ ଏବଂ ସର୍ବ ଋତୁରେ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ହୁଏ।

Verse 25

स केतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः । केतुमालेति विख्यातो नाम्ना तत्र प्रकीर्तितः । तन्निबोधत विप्रेन्द्रा निरुक्तं नामकर्मणः ॥ ७७.२५ ॥

ସେ କେତୁ, କେତୁମାଳମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ସେଠାରେ ‘କେତୁମାଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏବେ ସେହି ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିରୁକ୍ତ ଅର୍ଥ ଜାଣ।

Verse 26

क्षीरोदमथने वृत्ते माला स्कन्धे निवेशिताः । इन्द्रेण चैत्यकेतोस्तु केतुमालस्ततः स्मृतः । तेन तच्छिह्नितं वर्षं केतुमालेति विश्रुतम् ॥ ७७.२६ ॥

କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ମାଳା ରଖାଗଲା। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଚୈତ୍ୟକେତୁଙ୍କୁ ‘କେତୁମାଳ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କଲେ; ତେଣୁ ସେହି ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଏହି ବର୍ଷ ‘କେତୁମାଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 27

सुपार्श्वस्योत्तरे शृङ्गे वटो नाम महाद्रुमः । न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो यस्त्रियोजनमण्डलः ॥ ७७.२७ ॥

ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଶୃଙ୍ଗରେ ‘ବଟ’ ନାମର ଏକ ମହାବୃକ୍ଷ ଅଛି—ସେ ଏକ ବିପୁଳ ସ୍କନ୍ଧବିଶିଷ୍ଟ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବରଗଛ), ଯାହାର ପରିଧି ତିନି ଯୋଜନ।

Verse 28

माल्यदामकलापैश्च विविधैस्तु समन्ततः । शाखाभिर्लम्बमानाभिः शोभितः सिद्धसेवितः ॥ ७७.२८ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଳା ଓ ପୁଷ୍ପଦାମ-ଗୁଚ୍ଛରେ ଅଲଙ୍କୃତ; ଲମ୍ବମାନ ଶାଖାଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବା ଓ ପୂଜା କରନ୍ତି।

Verse 29

प्रलम्बकुम्भसदृशैर्हेमवर्णैः फलैः सदा । स ह्युत्तरकुरूणां तु केतुवृक्षः प्रकाशते ॥ ७७.२९ ॥

ସଦା ଲମ୍ବମାନ କୁମ୍ଭସଦୃଶ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଫଳରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ‘କେତୁବୃକ୍ଷ’ ଉତ୍ତରକୁରୁମାନଙ୍କ ଦେଶରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 30

सनत्कुमारावरजाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः । सप्त तत्र महाभागाः कुरवो नाम विश्रुताः ॥ ७७.३० ॥

ସେଠାରେ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଅବରଜ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର, ସାତ ମହାଭାଗ ‘କୁରବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 31

तत्र स्थिरगतैर्ज्ञानैर्विरजस्कैर्महात्मभिः । अक्षयः क्षयपर्यन्तो लोकः प्रोक्तः सनातनः ॥ ७७.३१ ॥

ସେଠାରେ ସ୍ଥିର ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାନଧାରୀ, ରଜୋରହିତ ମହାତ୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସନାତନ ଲୋକ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଅକ୍ଷୟ, ତଥାପି ପ୍ରଳୟସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 32

तेषां नामाङ्कितं वर्षं सप्तानां वै महात्मनाम् । दिवि चेह च विख्याता उत्तरा: कुरवः सदा ॥ ७७.३२ ॥

ସେହି ସାତ ମହାତ୍ମଙ୍କ ନାମରେ ସେ ବର୍ଷ (ପ୍ରଦେଶ) ଅଙ୍କିତ; ଏବଂ ଉତ୍ତର କୁରୁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଓ ଏଠାରେ (ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ) ସଦା ବିଖ୍ୟାତ।