Adhyaya 111: The Eulogy of Donating a Tawny (Kapilā) Cow
Kapilādhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti) with Ethical-Discourse on bovine care
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସଂବାଦର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କପିଳା ଧେନୁଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବଛଡ଼ା ସହିତ, ରତ୍ନ-ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କପିଳା ଗାଈକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଗାଈର ମୁଣ୍ଡରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମସ୍କାର, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଏବଂ ଗୋମୂତ୍ର ସ୍ନାନ—ଏହାଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କଥା ଅଛି। ଗୋଟିଏ କପିଳା ଗାଈ ଦାନକୁ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଗୋସେବା—ସଫା କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ଭୁକା ପଶୁକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା—ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଶେଷରେ ଗୋବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏହି ଦାନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 111
Verse 1
अथ कपिलाधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कपिलां धेनुमुत्तमाम् ॥ यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
ଏବେ କପିଲା ଧେନୁଦାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ହୋତା କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ତମ କପିଲା ଗାଈଙ୍କ ବିଷୟ କହିବି; ଯାହାଙ୍କ ଦାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନୁତ୍ତମ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 2
पूर्वोक्तेन विधानॆन दद्याद्धेनुं सवत्सकाम् ॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तां सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଗାଈକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ସମନ୍ୱିତ ହେଉ।
Verse 3
कपिलायाः शिरो ग्रीवा सर्वतीर्थानि भामिनि ॥ पितामहनीयॊगाच्च निवसन्ति हि निश्चयः ॥
ହେ ଭାମିନି! କପିଲା ଗାଈର ଶିର ଓ ଗ୍ରୀବାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ନିବାସ କରନ୍ତି; ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିୟୋଗରୁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
Verse 4
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कपिलागलमस्तकात् ॥ च्युतं तु भक्त्या पानीयं शिरसा वन्दते शुचिः ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି କପିଲା ଗାଈର ଗଳା ଓ ଶିରରୁ ଝରିଥିବା ପାନଯୋଗ୍ୟ ଜଳକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇ ବନ୍ଦନା କରେ, ସେ ଶୁଚି ହୁଏ।
Verse 5
स तेन पुण्यतोयेन तत्क्षणाद्दग्धकिल्बिषः ॥ त्रिंशद्वर्षकृतं पापं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥
ସେହି ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦଗ୍ଧକିଲ୍ବିଷ ହୁଏ; ତିରିଶ ବର୍ଷରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପକୁ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଇନ୍ଧନକୁ ଦହେ, ସେପରି ଦହିଦିଏ।
Verse 6
कल्यमुत्थाय यो मर्त्यः कुर्यात्तासां प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणी कृता तेन पृथिवी स्याद्वसुन्धरे ॥
ହେ ବସୁନ୍ଧରେ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ସେହି ଗାଈମାନଙ୍କର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ଯେନେ ପୃଥିବୀର ହିଁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 7
प्रदक्षिणेन चैकेन श्रद्धायुक्तेन तत्क्षणात् ॥ दशजन्मकृतं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଏକଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାର ଦଶଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଶ୍ୟତି—ନିଃସନ୍ଦେହ।
Verse 8
कपिलायास्तु मूत्रेण स्नायाच्चैव शुचिव्रतः । स गङ्गादिषु तीर्थेषु स्नातो भवति मानवः ॥
ଶୁଚିବ୍ରତ ପାଳନକାରୀ କପିଲା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈର ମୂତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରୁ; ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଦି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
Verse 9
तेन स्नानेन चैकेन भावयुक्तेन वै नरः ॥ यावज्जीवकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
ଭାବଯୁକ୍ତ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ସେଇ ଏକ ସ୍ନାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନଭର କୃତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 10
गवामस्थि ततोऽप्येतन्मृतगन्धेन दूषयेत् ॥ यावज्जिघ्रति तं गन्धं तावत्पुण्यैस्तु पूर्यते ॥
ଗୋମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ମଧ୍ୟ (ଅନ୍ୟଥା) ମୃତଗନ୍ଧରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ସେଇ ଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପୁଣ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 11
गवां कण्डूयनं श्रेष्ठं तथा च परिपालनम् ॥ तुल्यं गोशतदानस्य भयरोगादिपालने ॥
ଗୋମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେବା ହେଉଛି ତାଙ୍କର କଣ୍ଡୁ (ଖୁଜୁଳି) ନିବାରଣ ଓ ପରିପାଳନ-ରକ୍ଷଣ; ଭୟ, ରୋଗ ଆଦିରୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶତ ଗୋଦାନ ସମତୁଲ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 12
तृणादिकानि यो दद्यात्क्षुधितेन गवाऽह्निकम् ॥ गोमेधस्य फलं दिव्यं लभते मानवोत्तमः ॥
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଭୁକ୍ତା ଗାଈକୁ ପ୍ରତିଦିନ ତୃଣ ଆଦି ଆହାର ଦାନ କରେ, ସେ ଗୋମେଧ ଯଜ୍ଞର ଦିବ୍ୟ ଫଳ ପାଏ।
Verse 13
विमानैर्विविधैर्दिव्यैः कन्याभिरभितोऽर्पितैः ॥ सेव्यमानः सुगन्धैर्वै दीप्यमान इवाग्नयः ॥
ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଓ ଚାରିଦିଗରୁ ଅର୍ପିତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ସୁଗନ୍ଧର ସେବାରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 14
सुवर्णकपिला पूर्वं द्वितीया गौरपिङ्गला ॥ तृतीया चैव रक्ताक्षी चतुर्थी गुडपिङ्गला ॥
ପ୍ରଥମଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ-କପିଳା, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଗୌର-ପିଙ୍ଗଳା; ତୃତୀୟଟି ରକ୍ତାକ୍ଷୀ, ଚତୁର୍ଥଟି ଗୁଡ଼ବର୍ଣ୍ଣ ପିଙ୍ଗଳା।
Verse 15
पञ्चमी बहुवर्णा स्यात्षष्ठी च श्वेतपिङ्गला ॥ सप्तमी श्वेतपिङ्गाक्षी त्वष्टमी कृष्णपिङ्गला ॥
ପଞ୍ଚମଟି ବହୁବର୍ଣ୍ଣା ହେଉ; ଷଷ୍ଠଟି ଶ୍ୱେତ-ପିଙ୍ଗଳା; ସପ୍ତମଟି ଶ୍ୱେତ-ପିଙ୍ଗଳ ନେତ୍ରବତୀ; ଅଷ୍ଟମଟି କୃଷ୍ଣ-ପିଙ୍ଗଳା।
Verse 16
नवमी पाटला ज्ञेया दशमी पुच्छपिङ्गला ॥ एकादशी खुरश्वेता त्वेतासां सर्वलक्षणाः ॥
ନବମଟି ପାଟଳା (ଗୋଲାପୀ) ବୋଲି ଜାଣିବା; ଦଶମଟି ପୁଚ୍ଛ-ପିଙ୍ଗଳା; ଏକାଦଶମଟି ଖୁର-ଶ୍ୱେତା—ଏହିମାନେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ।
Verse 17
सर्वलक्षणसंयुक्ता सर्वालङ्कृतसुन्दरी ॥ ब्राह्मणाय प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥
ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ସେ (ଗାଈ) ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଦାନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 18
भुक्तिमुक्तिप्रदा तेषां विष्णुमार्गप्रदायिनी ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 19
गोसहस्रं च यो दद्यादेकां वा कपिलां नरः ॥ सममेतत्पुरा प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
ଯେ ନର ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରେ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ କପିଳା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈ ମାତ୍ର ଦାନ କରେ—ଏହି ଦୁଇଟି ସମାନ ବୋଲି ପୁରାତନକାଳରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ।
Inside Adhyaya 111
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī didactic frame, the discourse turns to dāna-vidhi centered on the kapilā (tawny) cow, introduced in an instructive, quasi-manual tone that foregrounds correct form (vidhāna) and the sacred status of the cow.
- Central event
A prescriptive exposition of kapilādhenudāna: the cow is to be donated with her calf, properly adorned (ornaments, gems), and given to a brāhmaṇa; the chapter then expands the ‘gift’ into a daily discipline of reverent interactions—honoring water fallen from the cow’s head, performing pradakṣiṇā, and śauca practices involving gomūtra—each framed as pāpa-kṣaya across vast time spans.
- Climax resolution
The merit is intensified through equivalence claims (one kapilā cow equals a thousand cows) and broadened ethically: go-sevā—grooming, protecting, and feeding hungry cattle—becomes a parallel (and ongoing) form of dharma, aligning ritual donation with sustained stewardship of living beings.
- Closing phalashruti
Giving a kapilā cow (with proper vidhāna) to a brāhmaṇa yields bhukti and mukti—worldly enjoyment/prosperity and final liberation—while daily reverence and care remove accumulated pāpa and confer tīrtha-like purity.
Geographical context
No specific terrestrial sites are named; the text references sacred waters in general terms via comparison to Gaṅgā and other tīrthas (gaṅgādi-tīrtha).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritMerit is internalized and portable: contact with the cow and her sanctifying ‘waters’ is treated as tīrtha-equivalent purification, producing pāpa-kṣaya comparable to (or exceeding) conventional tīrtha benefits, without requiring travel to a named site.
Ritual instructions
- Primary Ritualkapilādhenudāna (donation of a tawny cow) with ancillary daily go-sevā and purity observances
- BenefitPāpa-kṣaya across long temporal spans through daily reverence; dāna-phala magnified (one kapilā cow equated with a thousand cows); attainment of bhukti (worldly welfare) and mukti (liberation), with ethical merit accruing through sustained protection and nourishment of cattle.
The narrative frame
- Varāha (instructor voice; the chapter is framed as an instructional discourse within the Varāha–Pṛthivī setting, with a narrator-like presentation)Pṛthivī · Didactic, ritual-manual (vidhi) with emphatic phalaśruti; ethically exhortative when expanding into go-sevā
The emotional journey
- Dominant Rasaśānta (serene, dharmic assurance) with bhakti undertones
- Emotional ProgressionBegins with reverential instruction on sacred gifting → intensifies through sweeping pāpa-kṣaya and equivalence claims → settles into a steady ethic of daily care and responsibility → culminates in calm assurance of bhukti-mukti.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific: the chapter’s practice is home/agrarian-feasible (dāna to a brāhmaṇa; daily go-sevā). For modern observance, feasibility depends on ethical access to cattle care and lawful, humane donation practices rather than travel.
Frequently Asked Questions
The text instructs that merit is generated not only through formal dāna (donation) but also through sustained go-sevā: protecting, grooming, and feeding cattle. This frames moral action as both ritual correctness (vidhāna) and practical care, presenting an ethics of responsibility toward living beings that indirectly supports terrestrial well-being (Pṛthivī-centered stewardship).
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timing is specified. The practices are presented as daily or situational actions (e.g., prātaḥ—morning rising; kalyam utthāya—rising at an auspicious time; feeding when cattle are hungry), indicating a routine discipline rather than calendar-fixed observance.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter valorizes protection and maintenance of cattle (paripālana, kaṇḍūyana, feeding), which implies a model of terrestrial balance: sustaining domesticated animals as part of agrarian life and resource cycles. In a Varāha–Pṛthivī interpretive frame, these prescriptions function as practical stewardship supporting the stability and productivity of the Earth.
The chapter references Brahmā as lokapitāmaha and invokes Pitāmaha-niyoga (assignment by the Grandfather figure) regarding sacred presences associated with the kapilā cow. No royal dynasties or administrative lineages are named in the provided passage.
Ask anything about Adhyaya 111 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.