Sukta 49
Sukta 6.49
Mitra-Varuṇa (and Agni as included power)
ଏହି ସୂକ୍ତଟି ଏକ ବ୍ୟାପକ ଆହ୍ୱାନ; ଆରମ୍ଭରେ ଋତ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ନିୟମ) ଓ ସଦାଚାରର ପାଳକ ମିତ୍ର–ବରୁଣଙ୍କୁ ଡାକି କୁହାଯାଏ—ଆସନ୍ତୁ, ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ମିଶି ଶୁଭ ରକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ। ପରେ ଏହା ବହୁ-ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ (ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ପୂଷଣଙ୍କୁ ସମେତ), ପ୍ରେରିତ ବାଣୀ, ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା, ସହାୟତାର ଦୀପ୍ତିମାନ ‘ଧାରା’ ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସମୃଦ୍ଧି, ନିରାପଦ ନିବାସ ଓ ଅଧର୍ମୀ ବିରୋଧିତା ଉପରେ ବିଜୟ ମାଗେ।
Mantras
Mantra 1
स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभिर्गीर्भिर्मित्रावरुणा सुम्नयन्ता । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्तु सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्निः ॥
ମୁଁ ସୁବ୍ରତ ଜନସମୂହକୁ ନବ-ନବ ଗୀର୍ଭିରେ ସ୍ତୁତି କରେ—ସୁମ୍ନ (କୃପା-ପ୍ରସାଦ) ଦାନକାରୀ ମିତ୍ର-ବରୁଣଙ୍କୁ। ସେମାନେ ଆମ ପାଖକୁ ଆସୁନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ଶୁଣୁନ୍ତୁ: ସୁକ୍ଷତ୍ର—ବରୁଣ, ମିତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି।
Mantra 2
विशोविश ईड्यमध्वरेष्वदृप्तक्रतुमरतिं युवत्योः । दिवः शिशुं सहसः सूनुमग्निं यज्ञस्य केतुमरुषं यजध्यै ॥
ହେ ବିଶୋ-ବିଶଃ (କୁଳେ କୁଳେ), ଅଧ୍ୱରେଷୁ (ଯଜ୍ଞମାନେ) ଈଡ୍ୟ—ସ୍ତୁତ୍ୟ—ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଯାହାଙ୍କ କ୍ରତୁ (ସଙ୍କଳ୍ପ) ଅଖଣ୍ଡ, ଯିଏ ଅଶ୍ରାନ୍ତ ଯାତ୍ରୀ, ଦୁଇ ଯୁବତୀ ଲୋକ (ଦ୍ୟୌଃ–ପୃଥିବୀ) ମଧ୍ୟରେ ଚଳିତ ଦୂତ। ଦିବଃ ଶିଶୁ, ସହସଃ ସୂନୁ, ଯଜ୍ଞସ୍ୟ କେତୁ—ଅରୁଷ (ଲାଲ ଜ୍ୱାଳା)—ତାଙ୍କୁ ହବି ପାଇଁ ଯଜଧ୍ୱୈ, ଆରାଧନା କର।
Mantra 3
अरुषस्य दुहितरा विरूपे स्तृभिरन्या पिपिशे सूरो अन्या । मिथस्तुरा विचरन्ती पावके मन्म श्रुतं नक्षत ऋच्यमाने ॥
ଅରୁଷ (ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ)ଙ୍କ ଦୁଇ ଦୁହିତା, ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ: ଜଣେ ଦୀପ୍ତ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ଶୋଭିତ, ଅନ୍ୟଜଣେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିଜର। ପରସ୍ପର ପ୍ରେରଣାରେ ଚଳି, ପାବକ (ଶୁଦ୍ଧିକାରକ) ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ବିଚରନ୍ତି; ଏବଂ ଋଚି (ସ୍ତୁତି) ଗଢ଼ାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଶ୍ରୁତ ମନ (ଶୁଣା ଚିନ୍ତା) ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Mantra 4
प्र वायुमच्छा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम् । द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविमियक्षसि प्रयज्यो ॥
ପ୍ର ବାୟୁମଚ୍ଛା ମୋର ବୃହତୀ ମନୀଷା (ବିଶାଳ ଚିନ୍ତା) ଯାଏ—ବୃହଦ୍ରୟି, ବିଶ୍ୱବାର, ରଥପ୍ରାମ (ରଥକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା) ମହା ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି। ଦ୍ୟୁତଦ୍ୟାମା (ଦୀପ୍ତ ପଥ) ସହ, ନିୟୁତଃ (ଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତି)କୁ ବଶ କରି, କବି (ଦ୍ରଷ୍ଟା) କବିଙ୍କୁ ହବି ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରେ—ହେ ପ୍ରୟଜ୍ୟ (ପୂଜ୍ୟ), ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରେରିତ କର।
Mantra 5
स मे वपुश्छदयदश्विनोर्यो रथो विरुक्मान्मनसा युजानः । येन नरा नासत्येषयध्यै वर्तिर्याथस्तनयाय त्मने च ॥
ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବପୁ (ରୂପ) ମୋତେ ଆବୃତ କରି ରକ୍ଷା କରୁ—ଅଶ୍ୱିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କ ରଥ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମନସା ଯୁକ୍ତ (ଯୁଜାନ) ହୋଇଥିବା। ଯାହାଦ୍ୱାରା, ହେ ନାସତ୍ୟମାନେ, ହେ ନରମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ, ଆମ ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିବାକୁ ଆସ—ସନ୍ତାନ (ଭବିଷ୍ୟ) ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
Mantra 6
पर्जन्यवाता वृषभा पृथिव्याः पुरीषाणि जिन्वतमप्यानि । सत्यश्रुतः कवयो यस्य गीर्भिर्जगतः स्थातर्जगदा कृणुध्वम् ॥
ହେ ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ବାତ, ପୃଥିବୀର ବୃଷଭମାନେ, ଆର୍ଦ୍ର ପୋଷକ ସମୃଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ—ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସାରକୁ—ଜାଗ୍ରତ କର, ବଢ଼ାଅ। ହେ ସତ୍ୟଶ୍ରୁତ କବିମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ଗୀର୍ଭି (ବାଣୀ) ଦ୍ୱାରା ଚଳମାନ ଜଗତ ଓ ସ୍ଥାବର ଜଗତ ସୁସଂଗତ ହୁଏ—ଜଗତକୁ ନିଜ ଯଥାର୍ଥ ସିଦ୍ଧିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ କର।
Mantra 7
पावीरवी कन्या चित्रायुः सरस्वती वीरपत्नी धियं धात् । ग्नाभिरच्छिद्रं शरणं सजोषा दुराधर्षं गृणते शर्म यंसत् ॥
ପବିତ୍ରକାରୀ ପ୍ରବାହବତୀ, ଚିତ୍ରାୟୁ (ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ) ଧାରିଣୀ ଯୁବତୀ କନ୍ୟା ସରସ୍ୱତୀ—ବୀରଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ଆମ ଭିତରେ ପ୍ରେରିତ ଧୀ (ବୁଦ୍ଧି) ସ୍ଥାପନ କରୁନ୍ତୁ। ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ସଜୋଷା (ଏକାସାଥି), ଗାୟକଙ୍କୁ ଅଚ୍ଛିଦ୍ର ଶରଣ—ଦୁରାଧର୍ଷ, ଅଜେୟ—ଏବଂ ଶର୍ମ (ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ) ଦାନ କରୁନ୍ତୁ।
Mantra 8
पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळर्कम् । स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଥରେ, ପଥମାନଙ୍କୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ପଥସ୍ପତି ପୂଷା, ଆତ୍ମାର କାମନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସ୍ତୁତିକୁ ସମୀପକୁ ଆଣୁନ୍ତୁ। ସେ ଆମକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧାରାମାନ ଦିଅନ୍ତୁ—ଯାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ଏବଂ ଚିନ୍ତା ପରେ ଚିନ୍ତାକୁ ଅଗ୍ରଗତିର ଯାତ୍ରା ଦିଗେ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
Mantra 9
प्रथमभाजं यशसं वयोधां सुपाणिं देवं सुगभस्तिमृभ्वम् । होता यक्षद्यजतं पस्त्यानामग्निस्त्वष्टारं सुहवं विभावा ॥
ପ୍ରଥମ ଭାଜନ, ଯଶସ୍ବୀ, ଜୀବଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ସ୍ଥାପକ, ସୁହସ୍ତ ଦେବ, ସୁଗ୍ରହ ଋଭୁ—ଏପରି ଯଜ୍ୟ ତ୍ୱଷ୍ଟାକୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି ହୋତୃ ରୂପେ ଯଜ୍ଞରେ ଯଜାଉନ୍ତୁ। ଆମ ବାସସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁହବ, ବିଭାବା ଅଗ୍ନି ତ୍ୱଷ୍ଟାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଯଜନ କରୁନ୍ତୁ।
Mantra 10
भुवनस्य पितरं गीर्भिराभी रुद्रं दिवा वर्धया रुद्रमक्तौ । बृहन्तमृष्वमजरं सुषुम्नमृधग्घुवेम कविनेषितासः ॥
ଏହି ଗୀରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ—ଭୁବନର ପିତାଙ୍କୁ—ଦିନେ ଓ ରାତିରେ ବର୍ଧିତ କରୁଛୁ। ବିଶାଳ ଓ ଉଚ୍ଚ, ଅଜର, ସୁସୁମ୍ନ (ଶୁଭକୃପାଦାତା) ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଡାକୁଛୁ; କବି-ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଳିତ ହୋଇ, ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ।
Mantra 11
आ युवानः कवयो यज्ञियासो मरुतो गन्त गृणतो वरस्याम् । अचित्रं चिद्धि जिन्वथा वृधन्त इत्था नक्षन्तो नरो अङ्गिरस्वत् ॥
ହେ ମରୁତମାନେ—ଯୁବ, କବିସଦୃଶ, ଯଜ୍ଞାର୍ହ—ଆସ; ଗାୟକଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆହ୍ୱାନକୁ ଆସ। ତୁମେ ଅପ୍ରକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ କର, ତାହାକୁ ବୃଦ୍ଧି କର; ଏଭଳି, ହେ ବୀର ନରମାନେ, ଅଙ୍ଗିରସମାନ ରୀତିରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
Mantra 12
प्र वीराय प्र तवसे तुरायाजा यूथेव पशुरक्षिरस्तम् । स पिस्पृशति तन्वि श्रुतस्य स्तृभिर्न नाकं वचनस्य विपः ॥
ବୀର ପାଇଁ ଆଗକୁ, ବଳବାନ ପାଇଁ ଆଗକୁ, ତ୍ୱରିତ ପାଇଁ ଆଗକୁ—ଯୂଥର ରକ୍ଷକ ପରି ଗୃହ ଦିଗକୁ ଯାଅ। ସେ ନିଜ ଦେହରେ ଶ୍ରୁତ (ପ୍ରକଟ ବଚନ)ର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ବାଣୀର ଦୃଢ଼ ପଦକ୍ଷେପରେ ପ୍ରେରିତ ବିପଃ ଯେପରି ନାକ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ପହଞ୍ଚେ।
Mantra 13
यो रजांसि विममे पार्थिवानि त्रिश्चिद्विष्णुर्मनवे बाधिताय । तस्य ते शर्मन्नुपदद्यमाने राया मदेम तन्वा तना च ॥
ଯିଏ ପାର୍ଥିବ ଅବକାଶମାନଙ୍କୁ ମାପିଲେ—ତିନିଥର, ନିଶ୍ଚୟ, ବିଷ୍ଣୁ—ବିରୋଧୀଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ମନୁ ପାଇଁ। ସେଇ ତୁମ ଶର୍ମନ୍ (ଆଶ୍ରୟ) ଆମକୁ ଦିଆଯାଉଥିବାବେଳେ, ଆମେ ରାୟା (ସମୃଦ୍ଧି)ର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା—ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତସ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ।
Mantra 14
तन्नोऽहिर्बुध्न्यो अद्भिरर्कैस्तत्पर्वतस्तत्सविता चनो धात् । तदोषधीभिरभि रातिषाचो भगः पुरंधिर्जिन्वतु प्र राये ॥
ଆମ ପାଇଁ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଜଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ ସ୍ତୁତିଗୀତ (ଅର୍କ) ଦ୍ୱାରା ତାହା ସ୍ଥାପନ କରୁନ୍ତୁ; ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ତାହା ସ୍ଥାପନ କରୁନ୍ତୁ; ସବିତୃ ମଧ୍ୟ ଆମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ କରୁନ୍ତୁ। ଏବଂ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ସହ, ଭଗ—ପୁରନ୍ଧି (ପୂର୍ଣ୍ଣତା-ସିଦ୍ଧିର ଶକ୍ତି) ସହିତ—ଆମକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଗକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ପ୍ରାଣବନ୍ତ କରୁନ୍ତୁ।
Mantra 15
नु नो रयिं रथ्यं चर्षणिप्रां पुरुवीरं मह ऋतस्य गोपाम् । क्षयं दाताजरं येन जनान्त्स्पृधो अदेवीरभि च क्रमाम विश आदेवीरभ्यश्नवाम ॥
ଏବେ ଆମକୁ ରଥ ପରି ଗତିଶୀଳ ସମୃଦ୍ଧି ଦିଅ—ଯାହା ଜନମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସର କରେ, ବହୁ ବୀରଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହାନ, ଋତ (ସତ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ର ରକ୍ଷକ। ଆମକୁ ଅଜର, ଅକ୍ଷୟ ନିବାସ ଦିଅ; ଯାହାର ବଳରେ ଦେବବିହୀନ ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆମେ ଅଗ୍ରସର ହେବୁ, ଏବଂ ଦେବସମ୍ମତ ବିଶମାନଙ୍କ (ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ) ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିବୁ।
Frequently Asked Questions
The hymn primarily addresses Mitra and Varuṇa (the Ādityas who uphold ṛta), with Agni included as the active sacrificial power. It also brings in Pūṣan as a guide and protector of paths.
It asks for divine hearing and protection, guidance on journeys and life-paths, inspired thought and speech, abundant wealth and strength, a secure home, and the ability to overcome hostile forces opposed to the gods.
Because the prosperity requested is framed as ‘guarded by ṛta’—meaning it should be stable, lawful, and ethically supported. Mitra–Varuṇa embody this order, so aligning with them is presented as the basis of lasting well-being.
Ask anything about Sukta 49 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.