Sukta 164
Sukta 10.164
Traditionally attributed within RV 10.164 to an Atharvaṇic/Āṅgirasa milieu (exact rishi varies by tradition)
Manas-pati (Lord of Mind); with explicit counter-force to Nirṛti
Triṣṭubh (probable; confirm by scan)
RV 10.164 ଏକ ଅପଶକୁନ-ନିବାରକ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମୟ ସୂକ୍ତ; ଏହା ମନକୁ ନିରୃତି (କ୍ଷୟ, ବିନାଶ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ) ଠାରୁ ଫେରାଇ ଜୀବନ, ବିସ୍ତାର ଓ ଶୁଭ ଦିଗ ପ୍ରତି ଚେତନାକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରେ। ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାରେ—ଭୟ, ଶାପ କିମ୍ବା ଭ୍ରାନ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ—ହୋଇଥିବା ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧିକାରୀ ଶକ୍ତି (ବିଶେଷତଃ ଅଗ୍ନି) ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ଏବଂ ଯଜମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ଅଶୁଭ ଇଚ୍ଛାକୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାକୁ ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ କରେ।
Mantras
Mantra 1
अपेहि मनसस्पतेऽप क्राम परश्चर । परो निॠत्या आ चक्ष्व बहुधा जीवतो मनः ॥
ହେ ମନସସ୍ପତି, ଅପସର; ପଛକୁ ହଟି ପରେ ଚାଲ, ଅତି ଦୂରେ ବିହର। ନିରୃତି (ବିନାଶ) ଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇ ନେ; ଜୀବତମାନଙ୍କର ମନ ଅନେକ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେଖୁ।
Mantra 2
भद्रं वै वरं वृणते भद्रं युञ्जन्ति दक्षिणम् । भद्रं वैवस्वते चक्षुर्बहुत्रा जीवतो मनः ॥
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଦ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ବାଛନ୍ତି; ଭଦ୍ର ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ଶକ୍ତିକୁ ଯୋଗ କରନ୍ତି। ବୈବସ୍ୱତର ଲୋକରେ ଦୃଷ୍ଟି ଶୁଭ; ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଜୀବତମାନଙ୍କର ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସୁଖଦ ଦୃଷ୍ଟି ପାଉ।
Mantra 3
यदाशसा निःशसाभिशसोपारिम जाग्रतो यत्स्वपन्तः । अग्निर्विश्वान्यप दुष्कृतान्यजुष्टान्यारे अस्मद्दधातु ॥
ଆଶା କିମ୍ବା ନିରାଶା ଦ୍ୱାରା, ଶାପ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଶାପ ଦ୍ୱାରା—ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ—ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଆମେ ସମୀପ ହୋଇଥିବା; ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟକୁ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ସବୁକୁ, ଆମଠାରୁ ଅତି ଦୂରେ ରଖୁ।
Mantra 4
यदिन्द्र ब्रह्मणस्पतेऽभिद्रोहं चरामसि । प्रचेता न आङ्गिरसो द्विषतां पात्वंहसः ॥
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ପତେ (ପବିତ୍ର ବାଣୀର ପ୍ରଭୁ), ଯଦି ଆମେ ବୈରଭାବେ କିମ୍ବା ଦ୍ରୋହରେ ଚାଲିଥାଉ, ତେବେ ପୂର୍ବଜ୍ଞାନୀ ଆଙ୍ଗିରସ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉଦ୍ଭବିତ ପାପ ଓ ସଙ୍କଟରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Mantra 5
अजैष्माद्यासनाम चाभूमानागसो वयम् । जाग्रत्स्वप्नः संकल्पः पापो यं द्विष्मस्तं स ऋच्छतु यो नो द्वेष्टि तमृच्छतु ॥
ଆଜି ଆମେ ଜୟ କରିଛୁ; ଆମେ ସିଦ୍ଧି ପାଇ ନିର୍ଦୋଷ ହୋଇଛୁ। ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯେ ପାପ ସଙ୍କଳ୍ପ—ସେ ଯାହାକୁ ଆମେ ଦ୍ୱେଷ କରୁ, ତାହା ପାଖକୁ ଯାଉ; ଏବଂ ଯେ ଆମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେହିଠାକୁ ଯାଉ।
Frequently Asked Questions
Manas-pati means “Lord of the mind.” In this hymn he is invoked to pull the mind away from destructive, inauspicious fixation (Nirṛti) and to restore clear, life-oriented perception.
It treats both states as sources of impurity or error—bad intentions, fear, or curse-effects can arise in waking or in dreams. The hymn asks that all such faults be purified and driven far away.
Its main intent is protection and expiation for the reciter. The final verse uses a warding formula—sending “evil intention” away from oneself—typical of apotropaic ritual language rather than a general ethic of aggression.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.