Sukta 102
Sukta 10.102
Indra
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଏହି ସୂକ୍ତଟି ରଥ-ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସଜୀବ ଭାଷାରେ ଗଢ଼ା; ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରେ ଯେ ସେ ଧାବକକୁ, ଯୁଗଳ ଘୋଡ଼ା-ଦଳକୁ ଏବଂ ଯଶ-ଧନର ଲାଭକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କୌଶଳ, ବେଗ ଓ ବିଜୟୀ ଗତିର ଅଧିପତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରେ—ଯିଏ ସମଗ୍ର ଚଳମାନ ଜଗତକୁ “ଦେଖନ୍ତି” ଏବଂ ଦୌଡ଼ ଜିତାଇବାକୁ ଯୁଗଳ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରନ୍ତି। ବାହ୍ୟ ଚିତ୍ରଣର ତଳେ, ଏହା ଯଥାର୍ଥ ନେତୃତ୍ୱ, କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଉପାୟ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଜୀବନ-ପ୍ରୟାସ—ଦୁହିଁରେ—ବାଧା ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା।
Mantras
Mantra 1
प्र ते रथं मिथूकृतमिन्द्रोऽवतु धृष्णुया । अस्मिन्नाजौ पुरुहूत श्रवाय्ये धनभक्षेषु नोऽव ॥
ହେ ପୁରୁହୂତ ଇନ୍ଦ୍ର! ଧୃଷ୍ଣୁ ଶକ୍ତିରେ ଯୁଗଳ ଦୌଡ଼ ପାଇଁ ଗଢ଼ା ତୁମ ରଥକୁ ଆଗକୁ ରକ୍ଷା କର। ଏହି ଆଜରେ, ଶ୍ରବସ୍ ଦେଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧମାନେ ଓ ଧନ-ଭାଗବଣ୍ଟାରେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର।
Mantra 2
उत्स्म वातो वहति वासोऽस्या अधिरथं यदजयत्सहस्रम् । रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ भरे कृतं व्यचेदिन्द्रसेना ॥
ପବନ ଉଠିଲା; ସେ ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଜିତିଲା, ତାହାର ବସ୍ତ୍ର ରଥ ଉପରେ ବହିଗଲା। ଗବିଷ୍ଟି—ଗୋ-ସନ୍ଧାନରେ, ଗାଈ ଖୋଜାରେ—ମୁଦ୍ଗଲାନୀ ରଥୀ ହେଲା; ଭରେ ଇନ୍ଦ୍ରସେନା ସମ୍ପାଦିତ କୃତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲା।
Mantra 3
अन्तर्यच्छ जिघांसतो वज्रमिन्द्राभिदासतः । दासस्य वा मघवन्नार्यस्य वा सनुतर्यवया वधम् ॥
ହେ ମଘବନ ଇନ୍ଦ୍ର! ହିଂସା ପାଇଁ ଧାଇଆସୁଥିବାର ବଜ୍ରକୁ ତୁମେ ଭିତରେଇ ରୋକ; ଦାସରୁ ହେଉ କି ଆର୍ୟରୁ—ଯେ କୌଣସି ପ୍ରହାର ଉଠେ—ତାହାକୁ ଦୂରେ ହଂକାଇ ଦେ, ଯେପରି ଯବୟୁ (ଅନ୍ୱେଷକ) ପାର ହୋଇ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।
Mantra 4
उद्नो ह्रदमपिबज्जर्हृषाणः कूटं स्म तृंहदभिमातिमेति । प्र मुष्कभारः श्रव इच्छमानोऽजिरं बाहू अभरत्सिषासन् ॥
ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ଜଳମାନଙ୍କ ହ୍ରଦକୁ ପାନ କଲା; ସେ କୂଟ (ଶିଖର/ଧାର)କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦମନକାରୀ ବୈରତାର ବିରୋଧରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା। ବଳର ଭାର ବହି, ଆତ୍ମକୀର୍ତ୍ତି ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଜୟଲାଲସାରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ବାହୁମାନଙ୍କୁ ଆଗେ ଆଣିଲା।
Mantra 5
न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन्वृषभं मध्य आजेः । तेन सूभर्वं शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥
ନିକଟକୁ ଆସି ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ତାକୁ ଆଗେ ହଂକାଇଲେ; ଆଜେ (ପ୍ରତିଯୋଗିତା)ର ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ବୃଷଭକୁ ନିଜ ବଳ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ। ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ମୁଦ୍ଗଳ ପ୍ରଧନ (ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଯୁଦ୍ଧ)ରେ ସମୃଦ୍ଧ ଲାଭ—ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ଗୋଧନ—ଜିତିଲା।
Mantra 6
ककर्दवे वृषभो युक्त आसीदवावचीत्सारथिरस्य केशी । दुधेर्युक्तस्य द्रवतः सहानस ऋच्छन्ति ष्मा निष्पदो मुद्गलानीम् ॥
କକର୍ଦବ (କଠିନ ପଥ)ରେ ବୃଷଭ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା; ତାହାର କେଶୀ (ଦୀର୍ଘକେଶ) ସାରଥି ତାକୁ ହାକ ଦେଲା। ଯୁକ୍ତ ଜନ୍ତୁ ଦୌଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ରଥ ସହିତ, ନିଷ୍ପଦ (ପାଦହୀନ ସହାୟକ) ମୁଦ୍ଗଳାନୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି—ଯୁକ୍ତଶକ୍ତିର ବେଗରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ।
Mantra 7
उत प्रधिमुदहन्नस्य विद्वानुपायुनग्वंसगमत्र शिक्षन् । इन्द्र उदावत्पतिमघ्न्यानामरंहत पद्याभिः ककुद्मान् ॥
ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ ହୋଇ ସେ ଚକ୍ରର ପ୍ରଧି (କିନାରା)କୁ ଆଘାତ କଲା ଓ ଚଳନଶୀଳ ଅଂଶକୁ ଯୋଗାଇଲା—ଏଠି ହିଁ କୌଶଳ ଶିଖୁଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ଅଘ୍ନ୍ୟା (ଅହିଂସ୍ୟ) ଗାଈମାନଙ୍କର ପତିକୁ ଉପରେ ଉଠାଇଲେ ଓ ପଦଚାଳନାରେ ତାକୁ ବେଗବାନ କଲେ—ଉଚ୍ଚ-ଶିଖରୀ ପରାକ୍ରମୀ।
Mantra 8
शुनमष्ट्राव्यचरत्कपर्दी वरत्रायां दार्वानह्यमानः । नृम्णानि कृण्वन्बहवे जनाय गाः पस्पशानस्तविषीरधत्त ॥
ସୁଖରେ କପର୍ଦୀ (ଜଟାଧାରୀ/ବେଣୀଧାରୀ) ଆଗେଇଲା, ବରତ୍ରା (ପଟ୍ଟା) ଦ୍ୱାରା କାଠର ଦଣ୍ଡ (ଶାଫ୍ଟ) ସହ ବାନ୍ଧା ହୋଇ। ଅନେକ ଜନ ପାଇଁ ନୃମ୍ଣ (ବୀର-ପରାକ୍ରମ) ସୃଷ୍ଟି କରି, ଗାଈମାନଙ୍କୁ (କିରଣମାନଙ୍କୁ) ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସେ ନିଜ ଭିତରେ ତବୀଷୀ (ବଳ) ସ୍ଥାପନ କଲା।
Mantra 9
इमं तं पश्य वृषभस्य युञ्जं काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन जिगाय शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः पृतनाज्येषु ॥
ଏହାକୁ ଦେଖ—ବୃଷଭର ଯୋକ୍ତା (ଯୋଗାଇବାଳା)କୁ—କାଷ୍ଠର ମଧ୍ୟରେ କାଠର ଗଦା ପରି ପଡ଼ିଥିବାକୁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଦ୍ଗଳ ପୃତନାଜ୍ୟେଷୁ (ଯୁଦ୍ଧ-ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ) ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଶତ-ଶତ ଓ ସହସ୍ର-ସହସ୍ର ଜିତିଥିଲା।
Mantra 10
आरे अघा को न्वित्था ददर्श यं युञ्जन्ति तम्वा स्थापयन्ति । नास्मै तृणं नोदकमा भरन्त्युत्तरो धुरो वहति प्रदेदिशत् ॥
ଆରେ, ଅଘା (ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ) ଦୂରେ ହେଉ—ଏପରି ତାହାକୁ କିଏ କେବେ ଦେଖିଛି? ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଯୋକରେ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ସେହିକୁ ହିଁ ପୁଣି ଉଠାଇ ଦାଉ କରନ୍ତି। ତାହା ପାଇଁ ନ ତୃଣ ଆଣନ୍ତି, ନ ଜଳ; ଉପର ଧୁର/ଦଣ୍ଡ ଭାର ବହେ ଏବଂ ଆଗକୁ ପଥ ଦେଖାଏ।
Mantra 11
परिवृक्तेव पतिविद्यमानट् पीप्याना कूचक्रेणेव सिञ्चन् । एषैष्या चिद्रथ्या जयेम सुमङ्गलं सिनवदस्तु सातम् ॥
ପରିବୃକ୍ତା ପରି, ପରିଚିତ ପତିକୁ ଖୋଜି ସେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲା; ଫୁଲିଉଠି, ଛୋଟ ଚକ୍ରରେ ସିଞ୍ଚନ କରିବା ପରି ସେ ସିଞ୍ଚିଲା। ଏହି ରଥ୍ୟାର ଯାତାୟାତରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଜୟ ପାଉ; ସିଦ୍ଧି ସୁମଙ୍ଗଳ ହେଉ—‘ସିନା’ ପରି ପ୍ରଚୁରତାଦାୟିନୀ ଜୟ ହେଉ।
Mantra 12
त्वं विश्वस्य जगतश्चक्षुरिन्द्रासि चक्षुषः । वृषा यदाजिं वृषणा सिषाससि चोदयन्वध्रिणा युजा ॥
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଚକ୍ଷୁ—ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଦର୍ଶନର ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବଳବାନ ବୃଷଭ ହୋଇ, ବଳବାନ ଯୁଗଳ ସହ ଅଜିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛ, ଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ହାଙ୍କି, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୟୀ ଗତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କର।
Inside Sukta 102
How it unfolds
- Where it opens
A direct plea that Indra protect the chariot made for the paired course and guard the worshippers in the fame-winning contest (āji).
- Development
The hymn develops the race/battle imagery into a celebration of Indra’s practical mastery—he knows the craft, sets the parts in motion, and empowers the winning team.
- Climax
Indra is hailed as the “eye of all that moves,” the seer’s seeing, who drives the strong pair and awakens victorious momentum.
- Where it settles
It closes with confidence that Indra’s guided power secures protection, right movement, and the sought-for gains of contest and life.
The deity: Indra
- In the VedaIndra is the much-invoked (puruhūta) heroic god of might who protects the chariot, grants victory in āji (contest), and bestows śravas (fame) and dhana (wealth). He is praised as the energizer who makes the slow swift, the helper of the devoted, and the decisive force in battle and competitive striving.
- Cosmic functionBreaker of obstruction and releaser of life-power; upholder of order through victory over hostile forces, enabling rain, abundance, and the forward movement of the world.
- Inner significanceThe awakened will and luminous power that dispels inertia and fear, aligns the “team” of faculties, and drives the seeker toward clarity, success, and inner sovereignty.
The seer
- MudgalaRemembered in the Rigveda as a seer associated with a dramatic chariot-race narrative and prayers for Indra’s aid in contest and victory; his name is linked with the Mudgala/Mudgalāni tradition in later lore.
Famous verses
puruhūta śravāyye
उत प्रधिमुदहन्नस्य विद्वानुपायुनग्वंसगमत्र शिक्षन् । इन्द्र उदावत्पतिमघ्न्यानामरंहत पद्याभिः ककुद्मान् ॥tvam viśvasya jagataś cakṣuḥ
Attributes of the deity
- Puruhūta (much-invoked)
- Vṛṣan (bull-like strength)
- Protector in contests and battles
- Bestower of fame (śravas) and wealth (dhana)
- Skill-giver and quickener of movement
- All-seeing support for the striving mind
Also by this seer
- Rig Veda 10.102 (Indra hymn centered on the chariot-contest imagery)
The rite, step by step
- Prepare the altar/fire (agni) and establish a focused intention for protection and victory (āji).
- Recite the opening verses as an invitation to Indra to guard the chariot/team and the sacrificer.
- Offer oblations while repeating key victory-formulas and epithets (e.g., puruhūta, vṛṣan).
- Conclude with verses affirming Indra’s all-seeing guidance and requesting energized forward movement for the community.
- Seal with a final oblation and silent resolve to act with skill and courage.
Offerings
- Ghee (ājya)
- Soma (where applicable)
- Grain cakes/oblations (puroḍāśa-style offerings, context-dependent)
Frequently Asked Questions
It is a hymn to Indra using the imagery of a chariot contest. The poet asks Indra to protect the team, grant victory, and bring fame and prosperity.
The chariot-race language is both literal and symbolic. It evokes real contests, and it also points to coordinated powers—like paired horses or paired forces of effort and skill—guided by Indra toward success.
The hymn calls Indra the “eye of all that moves,” meaning the guiding awareness behind effective action. It suggests that when divine strength directs our faculties, forward movement and victory arise.
Ask anything about Sukta 102 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
