Rig Veda 1.166.2 — Mandala 1, Sukta 166, Mantra 2

Sukta 1.166

Rishi: Agastya (tradition for RV 1.165–1.191, Marut cycle)

Devata: Maruts/Rudras (storm-powers; allies of Indra)

Chandas: Triṣṭubh (probable; hymn 1.166 predominantly Triṣṭubh)

Samhita Patha (Devanagari)

नित्यं न सूनुं मधु बिभ्रत उप क्रीळन्ति क्रीळा विदथेषु घृष्वयः । नक्षन्ति रुद्रा अवसा नमस्विनं न मर्धन्ति स्वतवसो हविष्कृतम् ॥

Transliteration

nityaṃ na sūnuṃ madhu bibhrata upa krīḷanti krīḷā vidatheṣu ghṛṣvayaḥ | nakṣanti rudrā avasā namasvinaṃ na mardhanti sva-tavaso haviḥ-kṛtam ||

Translation

ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରି, ସେମାନେ ମଧୁର ମଧୁ—ଆନନ୍ଦର ମିଠାସ—ବହନ କରନ୍ତି; ଉଦ୍ଦାମ ମରୁତମାନେ ବିଦଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତି। ରୁଦ୍ରମାନେ ନିଜ ଅବସା (ସହାୟ) ଦ୍ୱାରା ନମସ୍ୱିନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ସ୍ୱତବସ (ସ୍ୱବଳ) ଧାରୀ ସେମାନେ ହବିଷ୍କୃତ—ଅର୍ପଣ ସଜାଇଥିବା—ଜନକୁ ଚାପି ନାହାନ୍ତି; ଯାହାର କର୍ମ ଯଜ୍ଞୀୟ ହବିଷ ହୋଇଯାଇଛି।

Word by Word

• नित्यम्: always, continually
• नित्यम्: Adhikaraṇa (काल) / क्रियाविशेषण
• Type: Adjective/Adverbial
• Root: नित्य (प्रातिपदिक) < नित्/नित्य (नित्यत्वे) (निपातित/विशेषण)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• सूनुम्: son
• सूनुम्: Karma
• Type: Noun
• Root: सूनु (प्रातिपदिक)

• मधु: honey, sweetness (mead)
• मधु: Karma (बिभ्रताम्—धार्यम्) / विशेष्य-विशेषणभावे
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक)

• बिभ्रतः: bearing, carrying
• बिभ्रतः: Kartā (उपक्रीळन्ति इत्यस्य) / कर्तृविशेषणम्
• Type: Verb (participle)
• Root: √भृ (भरणे)

• उप: near, towards
• उप: — (क्रियाविशेषण/उपसर्ग)
• Type: Indeclinable
• Root: उप (उपसर्ग/अव्यय)

• क्रीळन्ति: they play, sport
• क्रीळन्ति: — (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √क्रीड् (क्रीडायाम्)

• क्रीळाः: sports, games
• क्रीळाः: Kartā (द्वितीयपादे ‘क्रीळा विदथेषु…’)
• Type: Noun
• Root: क्रीळा (प्रातिपदिक) < √क्रीड्

• विदथेषु: in the assemblies/ritual gatherings
• विदथेषु: Adhikaraṇa (स्थान)
• Type: Noun
• Root: विदथ (प्रातिपदिक)

• घृष्वयः: fiery, impetuous, ardent
• घृष्वयः: Kartā (क्रीळाः इत्यस्य विशेषणम्) / कर्तृविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: घृष्वि/घृष्वय (प्रातिपदिक) < √घृष् (घर्षणे/तेजने) (वेदिक विशेषण)

• नक्षन्ति: they reach, attain
• नक्षन्ति: — (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √नश्/√नक्ष् (प्रापणे/व्याप्तौ) (वेदिक)

• रुद्राः: the Rudras (Maruts)
• रुद्राः: Kartā
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)

• अवसा: by help, with protection
• अवसा: Karaṇa
• Type: Noun
• Root: अवस् (प्रातिपदिक) ‘सहायता/रक्षा’

• नमस्विनम्: the reverent one, the worshipper
• नमस्विनम्: Karma
• Type: Noun/Adjective
• Root: नमस्विन् (प्रातिपदिक) < √नम् (नमने) + स्विन् (मतुप्-समर्थ)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)

• मर्धन्ति: they crush, harm
• मर्धन्ति: — (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मृध्/√मर्ध् (हिंसायाम्/पीडने)

• स्वतवसः: strong by their own might
• स्वतवसः: Kartā (मर्धन्ति इत्यस्य) / कर्तृविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: स्वतवस् (प्रातिपदिक) = स्व + तवस् ‘बल’

• हविष्कृतम्: the offerer/preparer of oblation
• हविष्कृतम्: Karma (मर्धन्ति—यम्) / नमस्विनस्य विशेषणम्
• Type: Adjective/Noun
• Root: हविष्कृत् (प्रातिपदिक) < हविस् + √कृ (करणे) (कृदन्त-समास)