Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାକରଣ କହିବି, ସିଦ୍ଧ ରୂପମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ପ୍ରବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ହିଁ ବେଦର ମୁଖ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର।

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ହେ ବିପ୍ର, ‘ପଦ’ ହେଉଛି ଯାହା ସୁପ୍ କିମ୍ବା ତିଙ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଶେଷ ହୁଏ। ସୁପ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରୁ ସାତ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ। ‘ସୁ–ଔ–ଜସ୍’ କୁ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ପ୍ରାତିପଦିକ (ନାମାଧାର) ଉପରେ ଆଧାରିତ।

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

ସମ୍ବୋଧନରେ ଓ ଲିଙ୍ଗାଦିର ବୋଧ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, କର୍ମ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତାର ଅର୍ଥରେ ଯେ ଅର୍ଥବତ୍ ନାମମୂଳ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ହୁଏ—ତାହା ‘ପ୍ରାତିପଦିକ’; ଧାତୁ-ପ୍ରତ୍ୟୟବର୍ଜିତ।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘ଅମ୍, ଔ, ଶସ୍’ ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ। ଯାହା ପାଇଁ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ ସେହି କର୍ମ; ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟା କର୍ମବାଚକ।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘ଟା, ଭ୍ୟାମ୍, ଭିସ୍’ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି; ଏହା କରଣାର୍ଥରେ ଓ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ କର୍ତ୍ତାର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଯାହାଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ହୁଏ ସେ କରଣ; ଯେ କରେ ସେ କର୍ତ୍ତା।

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ଙେ, ଭ୍ୟାମ୍, ଭ୍ୟସ୍’ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି; ଏହା ‘ସମ୍ପ୍ରଦାନ’ କାରକରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଯାହାକୁ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ କିମ୍ବା ଯାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ—ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାନ।

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ଙସି, ଭ୍ୟାମ୍, ଭ୍ୟଃ’ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି; ଏହା ‘ଅପାଦାନ’ କାରକରେ ହୁଏ। ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଅପସରେ, ଯାହାଠାରୁ ନିଆଯାଏ, ଓ ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସେହି ଅପାଦାନ।

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ଙସ୍ ଓ ଓସାମ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟଦ୍ୱାରା ଯେ ବିଭକ୍ତି ଶିଖାଯାଏ ସେ ଷଷ୍ଠୀ; ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ୱତ୍ୱ (ମାଲିକ ଓ ମାଲିକାନା) ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଙ୍ୟୋସ୍ ଓ ସୁପ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟଦ୍ୱାରା ଯେ ବିଭକ୍ତି ଶିଖାଯାଏ ସେ ସପ୍ତମୀ; ଏହା ଅଧିକରଣରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଧାର-ସ୍ଥାନରେ ଥିବାକୁ ଦର୍ଶାଏ।

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ବ୍ୟବହାରରେ, ଆଧାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷାର୍ଥେ କିଛି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ—ତାହା ଇପ୍ସିତ ହେଉ କି ଅନୀପ୍ସିତ—ସେହିଟି ‘ଅପାଦାନ’ (ପଞ୍ଚମୀ-ସମ୍ବନ୍ଧ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘ପର୍ୟଣଙ୍’ ଯୋଗରେ ‘ଇତରତ୍ର/ବର୍ଜନ’ (ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଏହା ଛଡ଼ା/ବାଦ ଦେଇ’) ଅର୍ଥରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦିଗମୁଖୀ ହେଲେ ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହିଗୁଡ଼ିକ କର୍ମ-ପ୍ରବଚନୀୟ ଭାବେ ଯୋଗ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ।

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘ଉପ’ ଶବ୍ଦ ଲକ୍ଷଣ (ସଙ୍କେତ), ଇତ୍ଥଂଭୂତ (ଏପରି ହେବା), ‘ଅଭି’ (ନିକଟ/ଦିଗକୁ), ଏବଂ ଭାଗ (ଅଂଶ) ଅର୍ଥରେ କୁହାଯାଏ; ତଥା ‘ଅନୁ, ପରି, ପ୍ରତି’ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ। ପୁନଃ ‘ଅନ୍ତର’ (ମଧ୍ୟ/ଭିତରେ), ‘ସହ’ (ସହିତ), ଏବଂ ‘ହୀନ’ (କମି/ନ୍ୟୁନତା) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ‘ଉପ’ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ଚେଷ୍ଟା (ପ୍ରୟାସ) ଭାବରେ ଏବଂ ଗତି/କର୍ମବାଚକ କ୍ରିୟାରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ—ଦୁହେଁ ବିଭକ୍ତି ହୋଇପାରେ। ଅପ୍ରାଣୀ (ନିର୍ଜୀବ) ବସ୍ତୁରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ବିଶେଷତଃ ‘ମନ୍ୟ’ (ମନେ କରିବା) କର୍ମରେ ଏବଂ ଅନାଦର (ଉପେକ୍ଷା) ଅର୍ଥରେ।

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“ନମଃ, ସ୍ୱସ୍ତି, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଅଲମ୍” ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋଚ୍ଚାର “ବଷଟ୍” ଆଦି ଶବ୍ଦ ଦତ୍ତ୍ୱର୍ଥରେ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିକୁ ନିୟମ କରନ୍ତି। ‘ତାହା ପାଇଁ’ (ତାଦର୍ଥ୍ୟ) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ଥୀ, ଧାତୁଜ ‘-ତୁମ୍’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଇଚ୍ଛିତ କ୍ରିୟାଭାବକୁ ଦର୍ଶାଏ।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି ସହଯୋଗ (ସହିତ ଥିବା) ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ନିନ୍ଦିତ ଅଙ୍ଗ/ଅବୟବ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଓ ସେଠାରେ ବିଶେଷଣ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃତୀୟା ହୁଏ। କାଳ ଓ ଭାବ/ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶାଇବାକୁ ସପ୍ତମୀ, ଏହିପରି ଯୋଗରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଷଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘ସ୍ୱାମୀ, ଈଶ୍ୱର, ଅଧିପତି, ସାକ୍ଷୀ, ଦାୟାଦ, ସୂତକ’ ଆଦି ଶବ୍ଦ ସହ ‘ନିର୍ଧାରଣ’ (ବିଶେଷ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ) ଅର୍ଥରେ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ଚାଲେ; କିନ୍ତୁ ହେତୁ/କାରଣ ଅର୍ଥରେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

ସ୍ମୃତି ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମରେ, ଏବଂ ‘କୃ’ ଧାତୁର ବିଶେଷ ପ୍ରୟତ୍ନ-ବୋଧକ ପ୍ରୟୋଗରେ; ହିଂସାର୍ଥ ପ୍ରୟୋଗରେ; ଏବଂ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପିତ ଉପକ୍ରମରେ ସିଦ୍ଧ କର୍ମରେ—କର୍ତ୍ତାକୁ ହିଁ କର୍ତୃସ୍ଥାନ ଭାବେ ଜାଣିବା।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମକୁ ବୋଧ କରାଏ ନାହିଁ; ଏହା ‘ନିଷ୍ଠା’ ଆଦି କୃଦନ୍ତାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ତେଣୁ ‘ସୁବ୍’ ଆଦି ନାମରୂପରେ ବିଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣିବା; ଏବଂ ‘ଭୂ’ ଆଦି ଧାତୁ-ନିର୍ଭର ତିଙନ୍ତରେ ଦଶ ଲକାର ସ୍ମୃତ।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘ତିପ୍ତ’ ଓ ‘ସଂତୀତି’—ଏହିଦୁଇଟିକୁ କ୍ରମେ ପ୍ରଥମ ଓ ମଧ୍ୟମ ରୂପ ଭାବେ ବୁଝିବା; ‘ସିପ୍ଥସ୍ଥ’ ଉତ୍ତମ (ଅନ୍ତିମ) ରୂପ। ପରସ୍ମୈପଦରେ ପାଦାନ୍ତ/ପ୍ରତ୍ୟୟାଂଶର ଲୋପ ମଧ୍ୟ ବିଧିତ—ଏହି ନିୟମ କଥିତ॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ପ୍ରଥମ ସମୂହରେ ‘ତ, ଆତେ, ଂତେ’; ପରେ ‘ସେ, ଆଥେ’, ଏବଂ ‘ଧ୍ୱେ’ ଉତ୍ତମ। ସେହିପରି ‘ଏ, ବହେ, ମହ’ ଆଦେଶରୂପ ଜାଣିବା; ଲିଙ୍ଗାଦି ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ବୋଧ୍ୟ॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

ନାମ କର୍ତ୍ତାରୂପେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ହେଲେ ତାହା ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ‘ଯୁଷ୍ମଦ୍’ ରୂପ ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ; ‘ଅସ୍ମଦ୍’ ରୂପ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମବାଚକ) ଭାବେ ସ୍ମୃତ॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘ଭୂ’ ଆଦି ଧାତୁମାନେ କଥିତ, ଏବଂ ‘ସନ୍’ ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟ। ତାପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳରେ ‘ଲଟ୍’ ଲକାର ବିଧିତ; ଅନଦ୍ୟତନ ଭୂତ (ନିକଟ ଅତୀତ) କାଳରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

ହେ ମୁନେ! ‘ମା ସ୍ମ’ ଯୋଗରେ ‘ଲଙ୍’ ପ୍ରୟୋଗ ହେବ; ଆଶୀର୍ବାଦାର୍ଥେ ଧାତୁଠାରୁ ‘ଲୋଟ୍’ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବିଧ୍ୟାଦିରେ ଏବଂ ଆଶିଷାର୍ଥରେ ‘ଲିଙ୍’ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏହିପରି ‘ଲିଙ୍’ ଦ୍ୱିବିଧ, ମୁନି॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

ପରୋକ୍ଷ ଭୂତ କ୍ରିୟାରେ ‘ଲିଟ୍’ ଲକାର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ଆସନ୍ତାକାଲିର କ୍ରିୟାରେ ‘ଲୁଙ୍’ ଲକାର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅନଦ୍ୟତନ ଭବିଷ୍ୟତ୍‌ରେ ଧାତୁଅନୁସାରେ ‘ଲୃଟ୍’ ଓ ‘ଲୃଙ୍’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ଭୂତ କ୍ରିୟାରେ ‘ଲୁଙ୍’ ଲକାର ଏବଂ ‘ତିପ୍, ତସ୍, ଝି’ ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଉପଦିଷ୍ଟ। ଶର୍ତ୍ୟର୍ଥ/ସମ୍ଭାବ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ‘ଲୃଙ୍’ ଲକାର ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସଂହିତାଦି ବ୍ୟାକରଣୋପଦେଶରୁ ସଂକ୍ଷେପେ ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣ ଜାଣ।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

ହେ ପିତୃଶ୍ରେଷ୍ଠ! ‘ଦଣ୍ଡାଗ୍ର’, ‘ଦଧୀଦ’ ଓ ‘ମଧୂଦକ’ ଏହି (ପଦ) ଅଛି। ତଦ୍ରୂପ ‘ହୋତୃକାର’ ଏବଂ ଏହି ‘ଲାଙ୍ଗଲୀଷା’ ମଧ୍ୟ ମନନମୟ ବିବେକରେ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ‘ଗଙ୍ଗୋଦକ’, ‘ତବଲ୍କାର’ (ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ର) ଓ ‘ଋଣାର୍ଣ’ (ଋଣଭାର) ଏହି (ପଦ) ଅଛି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ‘ଶୀତାର୍ତ’, ‘ସେନ୍ଦ୍ର’ ଏବଂ ‘ସୌକାର’ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ଏଠାରେ ‘ବଧ୍ୱାସନ’, ‘ପିତୃାର୍ଥ’ କର୍ମ, ‘ନାୟକ’ ଓ ‘ଲବଣ’—ଏସବୁ ପ୍ରଥମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣୀୟ। ତେଣୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଆଦର ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟକୁ ତଳେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“ହରେ!” ଏବଂ “ହେ ବିଷ୍ଣୁ!”—ଏହା ରକ୍ଷା-ଉଚ୍ଚାରଣ। ସୋମଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ ଓ ଅଧୋଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ, ଶୌରୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଦୁର୍ଗତି ଓ ସଙ୍କଟରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ; ବୀର ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଆମର ରକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ଏପରି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମାନେ ନିଜ-ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଛଅ ଅଛନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ଷଣ୍ମାତୃକା; ଏବଂ ବାକ୍ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ର ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ଧ୍ୱନିର ଆଧାରରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

ସେ ‘ହରି’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ, ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ। ସେ ‘ଶେଷ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଚରଣଶୀଳ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କୁ ‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ହରି-ଷଷ୍ଠ’ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ‘କୃଷ୍ଣ-ଷ୍ଟୀକତ’ ମଧ୍ୟ।

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“ଆପଣ ଷଷ୍ଠ; ଛଅ ‘ସନ୍ତ’ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଷଟ୍-ଲେପ’ (ଛଅ ପ୍ରକାର ତିଳକ/ଅଭିଷେକ-ଚିହ୍ନ) ମଧ୍ୟ ଅଛି।” ଚକ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଛେଦନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଶୌରୀ—ଶୌରୀ ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ମୁଁ ସେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ଯିଏ ସମ୍ୟକ୍ ଅନନ୍ତ ଓ ସର୍ବଗତ; ଯାହାଙ୍କ କେବଳ ଛାୟାରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଦ ଲଭ୍ୟ। ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କ ତେଜୋମୟ ବିଭୂତିରୂପେ ପୂଜ୍ୟ; ହରି ପାପଛେଦକ; ଶିବ କଲ୍ୟାଣପ୍ରଦ, ଶୁଭ।

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

ରାମ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ କାମ୍ୟ ଆରାଧ୍ୟ; କୃପାରୁ ସେ ପୂଜ୍ୟ। ନିଶ୍ଚୟ ହରି ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ଓ ଅର୍ଚ୍ୟ। ଏଠାରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅସହାୟ ନାରୀମାନେ ଶୁଇଛନ୍ତି—ତେଣୁ ଏହା ଏଠାର ପ୍ରିୟ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ; ନାଭିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ; ଏହା ସ୍ତୁତି-ଗୀତ, ଏହାହିଁ ତାହାର ଫଳ; ପ୍ରାତଃ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନେ କହନ୍ତି—‘ଭୋ ଭୋ, ଏହି ହରି!’ ଏହି ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ, ଏହି ରାମ—ଏଭଳି ସଂହିତା ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

ରାମ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ମୁଁ ସଦା ତାହା କରେ; ଆଦରରେ ରାମଙ୍କୁ ଭଜେ। ରାମ ମୋ ସମସ୍ତ ପାପ ହରିନେଇଛନ୍ତି—ହେ ରାମ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୁକ୍ତି ମୁଁ ସଦା ରାମଙ୍କୁ ନିକଟରୁ ହିଁ ଚାହେ; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦାସ। ମୋ ମନ ରାମରେ ରମି ଅତି ନିର୍ମଳ ହୁଏ—ହେ ରାମ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ଗୋପୀମାନେ ‘ହେ ସର୍ବ…’ ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ବୋଧନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଏବଂ ହରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାସାଥି ସଖା ଓ ପତି (ସ୍ୱାମୀ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

ନାମଗୁଡ଼ିକ—ସୁଶ୍ରୀ, ଭାନୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, କର୍ତ୍ତା; ଏବଂ ‘ରୌ’; ‘ଗୌଃ’ ଓ ‘ନୌଃ’। ପୁନଃ ‘ଅନଙ୍ଘାନ’ ଓ ‘ଗୋଧୁଗ୍ଲିଟ୍’; ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା-ଗୋଷ୍ଠୀ—ଦୁଇ, ତିନି, ଚାରି ମଧ୍ୟ।

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

ହେ ମୁନେ, ଭୟଜନକ ଦେହ-ମନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ସମ୍ରାଟ୍ (କାଳ/ମୃତ୍ୟୁ) ଅଷ୍ଟରୂପେ କୁହାଯାଏ—ରାଜା, ପଥ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଦଣ୍ଡୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ପଞ୍ଚଭୂତ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟସମୂହ।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ପୁରୁଷ ମହାନ—ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିର ଓ ସତ୍ୟରେ ବିଦ୍ୱାନ। ସେହି ପୁରୁଷରେ ଛଅ (ଅନ୍ତର୍ନିୟମ) ସୁପଠିତ, ଦୁଇ (ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ସଂଯମିତ; ତେଣୁ ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତିର ବେଗ ଥମିଯାଏ।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

ରାଧା ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣ ଓ ପରମ ଗତି ଥିବା ଗୋପୀ। ସେଇ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)—ଗାଈ, ବଧୂ ଓ ଭଗିନୀ ମଧ୍ୟ। ସେଇ ଗୋ, ନୌକା, ପାଦୁକା ଓ ଦୁଧ ହୁଅନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଭୁଖ, ଦିଗ୍‌ ଓ ଚେତନା-ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

ସେ (ଭଗବାନ) ଋଗ୍ବେଦର ସ୍ରୋତ, ପ୍ରକଟ ତେଜ, ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି, ତପ, ଉତ୍ତମ କୁଳ, ସୋମପାନୀ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ ଚକ୍ଷୁ, ଗ୍ରାମଣୀ/ସମୁଦାୟନେତା, ସାଗରସଦୃଶ, ରକ୍ଷକ, କର୍ତ୍ତା, ଅତୁଲ/ଅନୁତ୍ତର, ଏବଂ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ବାୟୁ।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ଆହୁରି ଏହି ପବିତ୍ର/ପାରିଭାଷିକ ପଦଗୁଡ଼ିକ—‘ସ୍ୱନହୁଚ୍ଚ’, ‘ବିମଲଦ୍ୟୁ’, ‘ବାଶ୍ୱତ୍ୱାରୀ’, ‘ଇଦମ୍ ଏବ’, ‘ଏତଦ୍’, ‘ବ୍ରହ୍ମାହ’, ‘ଦଣ୍ଡୀ’, ‘ଅସୃକ୍’, ‘କିଞ୍ଚିତ୍’, ‘ତ୍ୟଦ୍’ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

ଏହା ଧ୍ୱନି-ଭେଦ— “ଗବାକ୍, ଗବାଙ୍; ଗୋ’କ୍; ଗୋଙ୍ଗୋକ୍; ଗୋଙ୍” ଇତି। ତଥା ତିର୍ୟକ୍/ବିକୃତ ରୂପ ଓ କୃଚ୍ଛ-ପ୍ରକାରରେ— “ଦଦଦ୍, ଭବତ୍, ପଚତ୍, ତୁଦତ୍” ଆଦି ରୂପ ଦର୍ଶିତ।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“ଦୀବ୍ୟଦ୍ଧନୁଃ, ପିପଠୀଃ, ପୟୋ’ଦଃ, ସୁ-ମୁମାଂସି” ପ୍ରଭୃତି ଶବ୍ଦ; ଏବଂ ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ, କ୍ରିୟା, ଯୋଗ/ସମ୍ବନ୍ଧ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ— ଏମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କେତେ କହିବି?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

ସେ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ମଧୁର ରସର ସାର ଏବଂ ପରମ ପବିତ୍ର; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ, ସତ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମର୍ଥ। ସେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ସର୍ବକର୍ତ୍ତା; ଆମ ପାଇଁ ସେଇ ମାତା ଓ ସେଇ ପିତା।

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

ପୁରୁଷ ପାଇଁ ସତ୍ୟତା ଓ ଛଳହୀନତା ବିଧିତ; ମତଭ୍ରମ ଓ ଦୀର୍ଘ ପତନ (ବିନାଶ) ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ଧନଲୋଭ ଓ ଶକ୍ତି/ବୀର୍ୟକ୍ଷୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା; ନିନ୍ଦ୍ୟ ଜୀବିକା, ଜଟିଳ ବିରୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାସକ୍ତିରେ ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

ହର୍ଷ ଓ ବିଷାଦରୁ ତାହାଙ୍କ ଫଳ ଜନ୍ମେ; ଏଭଳି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ— ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଏବଂ ପରସ୍ପରାଶ୍ରିତ ସମ୍ବନ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ— ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘ଉତ୍ତର’ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ‘ନେମସ୍’ ଅସମ; ତାପରେ ‘ଇଷା’ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ‘ପୂର୍ବୋତ୍ତର’ ଓ ‘ଉତ୍ତରା’; ଏବଂ ‘ଦକ୍ଷିଣ’ ‘ଉତ୍ତରାଧର’ ସହ ଯୁଗ୍ମ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ଅଧିକରେ ‘ଏତଦ୍’ ଠାରୁ ‘ତତ୍’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ମଧ୍ୟ ଚାରି ରୂପ ଅଛି; ଏବଂ ‘କିମ୍’ ଓ ‘ଅସୌ’—ଏହି ଦୁଇ ସର୍ବନାମ। ତଦ୍ରୂପ ‘ଯୁଷ୍ମଦ୍’ ‘ଅସ୍ମଦ୍’ର ପ୍ରଥମ ଓ ଚରମ ରୂପ, ଏବଂ ‘ଅଲ୍ପ’ ‘ଅର୍ଧକ’ ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘ନୋରଃ’, ‘କତିପୟଃ’, ‘ଦ୍ୱେ’, ‘ଚ’, ‘ତ୍ରୟଃ’ ଏବଂ ‘ଶୁଦ୍ଧ’ ଆଦି ଶବ୍ଦ; ତଦ୍ରୂପ ‘ସ୍ୱ’, ‘ଏକ’, ‘ଅଭୁ’, ‘ବିରୋଧ’, ‘ପରି’, ‘ବିପର୍ୟୟ’—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟୟ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

ବଂଶ/ସନ୍ତାନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ତାହାରୁ ‘ପାଣ୍ଡବ’ ଓ ‘ଶ୍ରୈଧର’ ଆଦି ରୂପ ହୁଏ। ଏହିପରି ‘ଗାର୍ଗ୍ୟ’, ‘ନାଡାୟନ’, ‘ଆତ୍ରେୟ’, ‘ଗାଙ୍ଗେୟ’ ଏବଂ ‘ପୈତୃଷ୍ୱସ୍ରୀୟ’ ରୂପମାନେ ଜନ୍ମେ।

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ଯଦି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ‘ଐଦ୍ର’ (ଇନ୍ଦ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧୀ) ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମ (ବୈଦିକ/ପବିତ୍ର) ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ‘ହବିସ୍’ ଓ ‘ବଲି’ କୁହାଯାଏ। କ୍ରିୟା-ଯୋଜକ ଓ କର୍ମ-କର୍ତ୍ତା—ଦୁହିଁଙ୍କ ପାଇଁ ଧୈର୍ୟ ବିଧିତ; ଏବଂ ‘କୌଙ୍କୁମ’ (କୁଙ୍କୁମ/କେଶର) ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘ଭବ’ ଆଦି ଅର୍ଥ-ପ୍ରୟୋଗରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ‘କାନୀନ’ ଭାବେ ଗୃହୀତ; ଅନ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗରେ ‘କ୍ଷତ୍ରିୟ’; ଏବଂ ବୈଦିକ ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ସ୍ୱକ’। ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଏହା ‘ଚୋର’; ତୁଲ୍ୟାର୍ଥ/ରୂପକରେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରସମ ମୁଖକୁ ନିହାରେ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ’, ‘ବ୍ରାହ୍ମଣତା’, ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ’—ଏ ସବୁ ଏକେ ଭାବ/ଅବସ୍ଥାକୁ ଜଣାଏ। ସେପରି ‘ଗୋମାନ୍’, ‘ଧାନବାନ୍/ଧନବାନ୍’, ‘ଧନବାନ୍’—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ; ତେବେ ଅଭିପ୍ରେତ ପରିମାଣରେ କେତେ ଭେଦ?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

ଜାତି/ଜନ୍ମ-ଅବସ୍ଥାର ଅର୍ଥରେ ସେ ‘ତୁନ୍ଦିଲ’; ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଅର୍ଥରେ ‘ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ’; ଔନ୍ନତ୍ୟ/ଉଚ୍ଚତାର ଅର୍ଥରେ ‘ଦନ୍ତୁର’। ଏହିପରି ‘ସ୍ରଗ୍ୱୀ’ (ମାଳାଧାରୀ), ‘ତପସ୍ୱୀ’, ‘ମେଧାବୀ’, ‘ମାୟାବୀ’—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥ ହିଁ।

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ‘ବାଚାଳ’ ଓ ‘ବାଚାଟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେ ଅନେକ ନିନ୍ଦ୍ୟ କଥା କହେ। ଯେ କଥାକୁ ଅଳ୍ପ ଅସମାପ୍ତ ରଖେ, ଏବଂ ଯେ କେବଳ କଳ୍ପିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ/ଉପଦେଶ ପରି କହେ—ସେ ‘କଳ୍ପଦେଶୀୟ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚରିତ।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘କବିକଳ୍ପ’ ଓ ‘କବିଦେଶ୍ୟ’—ଏ ଦୁଇଟି ‘ପ୍ରକାର/ରୀତି’ କହିବା ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହିପରି ‘ପଟୁଜାତୀୟ’ ଶବ୍ଦ ନିନ୍ଦାରେ, ଏବଂ ‘ବୈଦ୍ୟପାଶ’ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଶଂସାରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

ହେ ମୁନି! ପୂର୍ବକାଳରେ ସେ ବୈଦ୍ୟରୂପେ ଚରଣ କରୁଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଇଥିଲା। ଦେଶ-କାଳର ପ୍ରାଚୁର୍ୟ ଅନୁସାରେ ସେ ଅନ୍ନମୟ, ମୃଣ୍ମୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

ହେ ନାରଦ! କେହି ଲୋକାର୍ଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ‘ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର’ ଓ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେବେ ‘ଅଧିକ କୃଷ୍ଣ’ ‘ଅତି ଶୁକ୍ଳ’ ପରି ଅବ୍ୟୟ-ବର୍ଣ୍ଣନା କହିବାର ଉପଯୋଗ କ’ଣ?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

ସେମାନେ ‘କିନ୍ତରା’, ‘ଅତିତରା’ ଏବଂ ‘ଅଭିହ୍ୟୁଚ୍ଚୈସ୍ତରା’ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି। ପରିମାଣରେ ‘ଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ’ ଓ ‘ଦୁଇ ଜାନୁ ସମ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ।

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

ପରିମାଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ‘ଜାନୁମାତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନେକର କ୍ରମବିନ୍ୟାସରେ ଓ ଦୁଇଟିର ତୁଳନାତ୍ମକ କ୍ରମରେ, ଗଣ୍ୟ ବିକଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବିଶେଷକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ‘କତମ’ ଓ ‘କତର’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥ; ଷଷ୍ଠ ଓ ପଞ୍ଚମ—ଏଭଳି କିଛିକୁ ‘କତିପୟ’ (କିଛି) ଏବଂ କିଛିକୁ ‘କତିଥ’ (ନିଶ୍ଚିତ ସଂଖ୍ୟା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ନାରଦ, ସେମାନେ କେତେ?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

ବିଶ, ବିଶତମ, ଶତତମ ଆଦି—ବ୍ୟବହାର ଅନୁସାରେ ସଂଖ୍ୟାଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ‘ଦ୍ୱେଧା’, ‘ଦ୍ୱୈଧା’ ଓ ‘ଦ୍ୱିଧା’ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

କ୍ରିୟା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ପାଞ୍ଚଥର’, ‘ଦୁଇ-ତିନିଥର’, ‘ବହୁଥର’ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। ସଂଖ୍ୟାଗଣନାରେ ‘ଦ୍ୱିତୟ’ ଓ ‘ତ୍ରିତପ’ ଶବ୍ଦ କେବଳ ‘ଦୁଇ’ ଓ ‘ତିନି’କୁ ଜଣାଏ।

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘କୁଟୀର’, ‘ଶମୀର’ ଓ ‘ଶୁଣ୍ଡାର’—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ‘ଅଲ୍ପାର୍ଥକ’ (ତୁଚ୍ଛ) ଅର୍ଥର ବୋଲି ମନାଯାଏ। ତଥା ‘ତ୍ରୈଣ’, ‘ପୌଷ୍ଣ’, ‘ତୁଣ୍ଡିଭ’ ପର୍ୟାୟ; ଏବଂ ‘ବୃନ୍ଦାରକ’ ଓ ‘କୃଷୀବଲ’ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ପର୍ୟାୟ।

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

ମଲିନ, ବିକଟ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ—ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ; ଗହ୍ୱର ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା, ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ନିବିଡ, ଏବଂ ଇଖୁ-ଝାଡ଼ିରେ ଘୁରୁଥିବା—ଏମିତି ଭୟାନକ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

ଏହା ସହ ‘ନିବିରୀସ’, ‘ମେଷୁକାରୀ’, ‘ବିତ୍ତୋବିଦ୍ୟାଞ୍ଚଣ’, ‘ବିଦ୍ୟାଥୁଞ୍ଚୁ’, ‘ବହୁତିଥ’ ଏବଂ ‘ଶୃଙ୍ଗିନ’ ନାମକ ପର୍ବତ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ସେ ଭଗବାନ) ‘ସ୍ୱାମୀ’, ‘ବିଷମରୂପ୍ୟ’—ଅତୁଳ ରୂପଧାରୀ; ତଥା ‘ଉପତ୍ୟକାଧିତ୍ୟକା’; ‘ଚିଲ୍ଲ’, ‘ଚିପିଟ’, ‘ଚିକ୍ୱ’; ‘ବାତୂଳ’ ଏବଂ ‘କୁତପ’—ଏହି ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

ତାପରେ ‘ବଲ୍ଲଶ୍ୱ’, ‘ହିମେଲୁ’, ‘କହୋଡ’ ଏବଂ ପରେ ‘ଉପଡ’; ଆଉ ‘ଊର୍ଣ୍ଣାୟୁ’, ‘ମରୂତ’, ‘ଏକାକୀ’ ଓ ‘ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ’—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହାଗଲା।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ମଧ୍ୟ ତମିସ୍ରା ହୋଇଯାଏ; ଯାହା ଦୃଢ଼, ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ଯାହା ଆଶ୍ରୟ ହେବା ଉଚିତ, ସେହିଟି ହିଁ ସଙ୍କୋଚ ଆଣେ। ଆସନ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନା ହୁଏ; ଏବଂ ମୌନରେ ବସିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍କ୍ଷୋଭରେ ଯେନେ କଥା କହୁଛି।

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(ଜପ କରିବାକୁ ଆହୁରି ପବିତ୍ର ନାମ:) କମ୍ଭ, କଂୟୁ, କଂବ, ନାରଦକେତି, କଂତୁ, କନ୍ତକମ୍ପ, ତଥା ଶଂବ; ଆଉ ଶଂତ, ଶଂତି, ଶଂୟଶଂତୌ, ଶଂୟୋହଂୟୁ, ଶୁଭଂୟୁବତ।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘ଭବତି’, ‘ବଗଭୂବ’, ‘ଭବିତା’, ‘ଭବିଷ୍ୟତି’, ‘ଭବତୁ’, ‘ଅଭବତ୍’—ଏପରି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରୂପ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ ହିଁ।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘ଭୂୟାତ୍’, ‘ଅଭୂତ୍’ ଓ ‘ଭବିଷ୍ୟତ୍’—ଏଗୁଡ଼ିକ ଲକାର-ପ୍ରତ୍ୟୟଯୁକ୍ତ କ୍ରିୟାରୂପ। ଏହିପରି ‘ଅତ୍ତି’, ‘ଜଘାସ’, ‘ତାତ୍ସ୍ୟତ୍’, ‘ଅତ୍ତ୍ୱାତ୍’, ‘ଅଦଦ୍ୟାତ୍’, ‘ଦ୍ୱିରଘସଦାତ୍ସ୍ୟତ୍’ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପ।

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘ଜୁହିତ’, ‘ଜୁହାବ’, ‘ଜୁହବାଂଚକାର’; ‘ହୋତା’, ‘ହୋଷ୍ୟତି’, ‘ଜୁହୋତୁ’; ‘ଅଜୁହୋଃ’, ‘ଜୁହୁୟାତ୍’, ‘ଧୂୟାତ୍’, ‘ଅହୌଷୀତ୍’, ‘ଅହୋଷ୍ୟତ୍’; ଏବଂ ‘ଦୀବ୍ୟତି’, ‘ଦିଦେବ’, ‘ଦେବିତା’, ‘ଦେବିଷ୍ୟତି’, ‘ଅଦୀବ୍ୟତ୍’, ‘ଦୀବ୍ୟେତ୍’, ‘ଦୀବ୍ୟାଦ୍’—ଏସବୁ ଶୁଦ୍ଧ କ୍ରିୟାରୂପ।

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘ଅଦେବୀତ୍’, ‘ଅଦେବୀଷ୍ୟତ୍’; ‘ସୁନୋତି’, ‘ସୁଷାବ’; ‘ସୋତା’, ‘ସୋଷ୍ୟତି’—ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ। ‘ସୁନୋତୁ’, ‘ଅସୁନୋତ୍’, ‘ସୁନୁୟାତ୍’, ‘ସୂୟାତ୍’; ‘ଅଶାବୀତ୍’, ‘ଅସୋଷ୍ୟୁତ୍’; ଏବଂ ‘ତୁଦତି’—ଏସବୁ ଧାତୁରୂପର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘ତୁଦ୍’ ଧାତୁରୁ—‘ତୁତୋଦ’, ‘ତୋତ୍ତା’, ‘ତୋତ୍ସ୍ୟତି’; ଏବଂ ‘ତୁଦତ୍’, ‘ତୁଦତ୍ୱ’, ‘ତୁଦେତ୍’, ‘ତୁଦ୍ୟାଦ୍’—ଏହି ରୂପ। ‘ରୁଧ୍’ ଧାତୁରୁ—‘ଅତୌତ୍ସୀତ୍’, ‘ଅତୋତ୍ସ୍ୟତ୍’; ଏବଂ ‘ରୁଣଦ୍ଧି’, ‘ରୂରୋଧ’, ‘ରୋଦ୍ଧା’, ‘ରୋତ୍ସ୍ୟତି’—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘ରୁଣଦ୍ଧୁ’, ‘ଅରୁଣତ୍’, ‘ରୁଧ୍ୟାଦ୍’, ‘ଅରୌତ୍ସୀତ୍’, ‘ଆରୋତ୍ସ୍ୟ’—ଏହି ରୂପ। ଏହିପରି ‘ତନୋତି’, ‘ତତାନ’, ‘ତନିତା’, ‘ତନିଷ୍ୟତି’, ‘ତନୋତୁ’, ‘ଅତନୋତ୍’, ‘ତନୁୟାତ୍’—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଧାତୁରୂପ।

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ଧାତୁରୂପ ଉଦାହରଣ:) ‘ସେ ପ୍ରସାରିଲା’, ‘ପ୍ରସାରି ରଖିଲା’, ‘ପ୍ରସାରିବ’; ତେଣୁ ‘ସେ କିଣେ’, ‘ସେ କିଣିଲା’, ‘କ୍ରେତା’, ‘ସେ କିଣିବ’, ‘ସେ କିଣୁ’। ପୁଣି: ‘ସେ କିଣିଲା ନାହିଁ’, ‘ସେ କିଣିଲା’, ‘ସେ କିଣିବା ଉଚିତ’, ‘କିଣାଯାଇପାରେ’, ‘ସେ କିଣାଇଲା’, ‘କିଣିବାଯୋଗ୍ୟ’। ଏହିପରି: ‘ସେ ଚୋରି କରେ’, ‘ସେ ଚୋରି କଲା’, ‘ଚୋର’, ‘ସେ ଚୋରି କରିବ’, ‘ସେ ଚୋରି କରୁ’।

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ଏଭଳି ‘ଅଚୋରୟତ୍’, ‘ଚୋରୟେତ୍’, ‘ଚୋର୍ୟାତ୍’, ‘ଅଚୂଚୁରତ୍’, ‘ଅଚୋରିଷ୍ୟତ୍’ ଆଦି ରୂପଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟେ ଦଶ ଗଣ ପ୍ରଦର୍ଶିତ। ପ୍ରୟୋଜକ (କାରଣ) ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ଭାବୟତି’—ଅନ୍ୟକୁ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଏ। ସନୀଚ୍ଛା ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ବୁଭୂଷତି’—ହେବା/କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। କ୍ରିୟା-ସମଭିହାର (ଇଣ୍ଟେନ୍ସିଭ) ପ୍ରୟୋଗରେ ପଣ୍ଡିତ ‘ବୋଭୂୟତେ’—ବାରମ୍ବାର କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ଭାବେ କ୍ରିୟା କରେ, ହେ ମୁନେ।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

ତଥା ଯଙ୍-ଲୁକ୍ (ଯଙ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲୋପ) ହେଲେ ‘ବୋଭବୀତି’ ରୂପ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାଯାଏ। ‘ପୁତ୍ରୀୟତି’ ଆତ୍ମ-ଇଚ୍ଛାର୍ଥରେ—‘ପୁତ୍ରକୁ କାମନା କରେ’—ଏଭଳି ବ୍ୟବହୃତ; ଏବଂ ଆଚାରରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ନାରଦ। ଏହିପରି ଅନୁଦାତ୍ତ-ଞିତ୍ ଧାତୁରେ କ୍ରିୟା-ବିନିମୟ (କ୍ରିୟାର ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ) ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

ହେ ବିପ୍ର, ‘ନିବିଶ୍’ ଆଦି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦରେ ହିଁ ଜାଣ। ଅନ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ତ୍ତରି (ସକ୍ରିୟ ଅର୍ଥରେ) ଶାବ୍ଦିକମାନେ ପରସ୍ମୈପଦ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

ଏବଂ ଞିତ୍ ଓ ସ୍ୱରିତ (ଚିହ୍ନ), ତଥା ଯକ୍‌ର ଉଭୟ ରୂପ—ଏସବୁ ଭାବ ଓ କର୍ମ, ଦୁହିଁ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ହୁଏ; ହେ ମୁନେ, ଉଚ୍ଚାରଣ/ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ବିଶେଷ ସୌକର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଦେଖାଇବା ପାଇଁ।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ‘ବ୍ୟାପାର’ ନାହିଁ; ଲୋକେ ମାତ୍ର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଆରୋପ କରନ୍ତି। ଦେଖ—ଭାତ ଯେନେ ସ୍ୱୟଂ ପକେ।

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

ସାଧୁ! ହେ ମୁନେ, ଏଭଳି—‘ବାସି କାଟେ’ ଓ ‘ସ୍ଥାଳୀ ପକାଏ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧାତୁ ସକର୍ମକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ‘ଲ’ କୃତ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟ ଭାବରେ ଓ କର୍ମରେ ଉଭୟରେ ଲାଗେ।

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

ଏହେତୁ ହେ ବିପ୍ର, ଭାବ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ବୋଧ କରାଇବାବେଳେ ଯେତେବେଳେ ଫଳ ଓ ବ୍ୟାପାର ଏକେ ଆଶ୍ରୟରେ ନିଷ୍ଠିତ ଥାଏ, ସେ ଧାତୁ ‘ଅକର୍ମକ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ—ଏ ଦୁହିଁର ଧର୍ମୀ-ଭେଦ ଥିଲେ ଧାତୁ ‘ସକର୍ମକ’ ବୋଲି ଉଦାହୃତ। କର୍ମ ଗୌଣ ହେଲେ ‘ଦ୍ରୁହ୍’ ଆଦି; କର୍ମ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ‘ନୀ, ହୃ, କୃଷ୍, ବହ୍, ହା’ ଆଦି।

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘ବୁଝାଇଦେବା’ ଓ ‘ଖୁଆଇଦେବା’ ଅର୍ଥବୋଧକ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କର କର୍ମ ‘ଶବ୍ଦ’ ରୂପେ ଥାଏ—ଏମିତି ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ନିଜଇଚ୍ଛାରେ ଣ୍ୟନ୍ତ (ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ) ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇପାରେ। ଅନ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କ ଣ୍ୟନ୍ତ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟକୁ କରାଇବା ଅର୍ଥରେ କର୍ମଣି ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ‘ଲ’ ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ ବୋଲି ମତ।

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ଫଳ ଓ ବ୍ୟାପାର—ଉଭୟର ଆଶ୍ରୟଭୂତ ଧାତୁ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତିଙ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟ କଥିତ। ଫଳ ପ୍ରକାଶେ ବ୍ୟାପାର ପ୍ରଧାନ, ତିଙ୍-ଅର୍ଥ ବିଶେଷଣରୂପେ ଥାଏ॥ ୮୮ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘ଏଧିତବ୍ୟମ୍’ ଓ ‘ଏଧନୀୟମ୍’—ଏହା କୃତ୍ୟ-ପ୍ରତ୍ୟୟର ନିଦର୍ଶନ। ଭାବାର୍ଥେ କିମ୍ବା କର୍ମଣି-ପ୍ରୟୋଗେ କୃତ୍ୟ-ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ; କର୍ତ୍ତରି-ଅର୍ଥେ ‘କୃତ’ (କୃତଃ) ରୂପ କୀର୍ତ୍ତିତ॥ ୮୯ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ଭୂତ (ଅତୀତ) କାଳରେ ‘କର୍ତ୍ତା’, ‘କାରକ’ ଇତ୍ୟାଦି ଅର୍ଥ ‘ଭୂତ’ ଆଦି ଶୀର୍ଷକରେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ତଦ୍ରୂପ ‘ଗମ୍ୟ’ ଆଦି-ଗଣ ଗମ୍ୟ (ପ୍ରାପ୍ୟ/ବୋଧ୍ୟ) ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶେଷ ରୂପ ‘ଅଦ୍ୟତନ’ (ବର୍ତ୍ତମାନ) ବୋଲି ମତ॥ ୯୦ ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

ଅବ୍ୟୟୀଭାବ-ସମାସରେ ‘ଅଧିସ୍ରୀତ୍ୟ’ ପ୍ରୟୋଗ ଯଥାଶକ୍ତି କୀର୍ତ୍ତିତ। ତତ୍ପୁରୁଷ-ସମାସରେ ‘ରାମାଶ୍ରିତ’ (ରାମଙ୍କ ଶରଣଗତ), ଏବଂ ଧାନ୍ୟାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ ଓ ଯୂପଦାରୁ (ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭର କାଠ) ଉଦାହରଣ॥ ୯୧ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘ବ୍ୟାଘ୍ରଭୀ’ (ବାଘକୁ ଭୟ କରୁଥିବା) ବ୍ୟକ୍ତି ‘ରାଜପୁରୁଷ’ କୁହାଯାଏ; ଜୁଆଡ଼ି ‘ଅକ୍ଷଶୌଣ୍ଡ’ ‘ଦ୍ୱିଗୁରୁ’ ବୋଲି ଉଚ୍ୟତେ। ପାଞ୍ଚ ଗୋ-ପଦାର୍ଥର ମିଶ୍ରଣ ‘ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ’; ‘ଦଶଗ୍ରାମୀ’ ଦଶ ଗ୍ରାମର ପରିମାଣ; ଏବଂ ‘ତ୍ରିଫଳା’ ତିନି ଫଳର ରୂଢ଼ ନାମ॥ ୯୨ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘ନୀଲୋତ୍ପଲ’ ପ୍ରଭୃତି ସମାସରେ ସମ୍ବନ୍ଧ ‘ମହାଷଷ୍ଠୀ’ ଭାବେ ଗୃହୀତ ହୁଏ; ତୁଲ୍ୟାର୍ଥେ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ ହୁଏ। ‘ଅ-ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ପରେ ‘ଞି’ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଉପଦେଶିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଆଦି ରୂପ ସିଦ୍ଧ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମନାଯାଏ।

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

କିନ୍ତୁ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ଯେତେବେଳେ ପଦମାନଙ୍କର ସରଳ ଅର୍ଥ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟାର୍ଥ ଦେଉଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେତେବେଳେ—‘ପ୍ରାପ୍ତୋଦକ ଗ୍ରାମ’ (ଜଳ ପାଇଥିବା ଗାଁ), ‘ପଞ୍ଚଗୂ’ (ପାଞ୍ଚ ଗାଈ ଥିବା), ‘ରୂପବଦ୍ଭାର୍ୟ’ (ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିବା), ଏବଂ ‘ସସୁତାଦିକ ମଧ୍ୟାହ୍ନ’ (ସହଚର ଉପାଦାନ ସହିତ ମଧ୍ୟାହ୍ନ) ଏହିପରି ଅର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

ସମୁଚ୍ଚୟ-ବିଧିରେ ଗୁରୁ ଓ ଈଶ—ଦୁହେଁଙ୍କୁ ଭଜିବା ଉଚିତ; ଦୁଇଟି ବିକଳ୍ପ-ବିଧି ଥିଲେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ। ‘ଭିକ୍ଷା ଆଣ’ ‘ଗାଈ ଆଣ’ ପରି ଆଜ୍ଞାରେ ବିଧିଶକ୍ତି ବାକ୍ୟରେ ହିଁ ନିହିତ ଥାଏ।

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ଇତରେତର-ଯୋଗରେ ‘ରାମ’ ଓ ‘କୃଷ୍ଣ’—ଏହି ଦୁଇ ନାମ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ‘ରାମକୃଷ୍ଣ’ ବୋଲି ଦୁଇ ନାମ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପାସନା ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ହୁଏ।