Adhyaya 10
शल्यस्य पाण्डवसेनापीडनम् — Śalya’s Assault on the Pāṇḍava Host (with Omens and Bhīma’s Counter)
Upa-parva: Śalya–Yudhiṣṭhira Saṅgrāma-prasaṅga (Battle Escalation and Omens Episode)
Sanjaya reports a chaotic, high-intensity phase of fighting marked by mutual attrition, fleeing cavalry, and the cries of elephants and infantry. The Pāṇḍavas and Kauravas exchange lethal volleys as dawn advances. Observing the Kaurava army faltering, Śalya advances toward the Pāṇḍava formation and engages aggressively, showering arrows on Yudhiṣṭhira and other principal warriors (Bhīma, the twins, Draupadī’s sons, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin). The text introduces omen imagery—earth tremors, meteors, and animals moving inauspiciously—signaling heightened disorder. Multiple duels and counter-attacks unfold as Kṛtavarmā, Kṛpa, Śakuni, Aśvatthāman, and others intervene to protect Śalya and check Pāṇḍava offensives. The chapter climaxes with an extended, technical depiction of Bhīma’s formidable gadā, followed by Bhīma’s close-quarters action that disrupts Śalya’s chariot team and strikes Śalya’s charioteer, forcing a tactical setback. The Pāṇḍavas acknowledge Bhīma’s performance as the engagement continues.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि जब कौरव-सेना टूटकर भागने लगती है, तब मद्रराज शल्य क्रोध और लज्जा से भर उठते हैं और सारथि को आदेश देते हैं—घोड़ों को वेग से बढ़ाकर उन्हें शत्रु-पंक्ति के बीच पहुँचा दे, ताकि आज युद्ध में उनका पराक्रम देखा जाए। → शल्य के आगे बढ़ते ही दोनों पक्षों की बिखरी टुकड़ियाँ फिर से भिड़ जाती हैं। धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में पाण्डव-वीर तीखे बाणों की वर्षा करते हुए कौरव-सेना पर टूट पड़ते हैं। इसी उथल-पुथल में नकुल का रथ शत्रु-मध्य में चमकता है; वह बाणों को रोकते हुए परवीरों का संहार करता है और कर्ण-पुत्रों की ओर युद्ध को खींच लाता है। → नकुल और कर्ण के पुत्रों (विशेषतः सुषेण, सत्यसेन आदि) के बीच घोर रथ-युद्ध चरम पर पहुँचता है—सुषेण क्रुद्ध होकर नकुल को बाणों से बींधता है, पर नकुल प्रत्युत्तर में उनके अस्त्रों को निष्फल कर दो-दो बाणों से उन्हें घायल करता है और निर्णायक प्रहारों से कर्ण के तीन पुत्रों का वध कर देता है। → कर्ण-पुत्रों के गिरते ही कौरव-पक्ष में शोक और क्षोभ फैलता है, पर युद्ध रुकता नहीं। दोनों ओर से सैकड़ों-हजारों योद्धा कटते हैं; पाण्डव-सेना धृष्टद्युम्न के साथ आगे धकेलती है, और कौरव-सेना भी प्रतिहिंसा में प्राणघातक प्रतिरोध करती है। → रक्त-धूल से ढँके रण में शल्य का आवेग और कौरवों की जिद अगले टकराव की भूमिका बाँधती है—युद्ध का पलड़ा अभी स्थिर नहीं, और अगले क्षण किसका रथ टूटेगा, यह अनिश्चित रहता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। ] अतिफ्ऑशाड< दशमो< ध्याय: नकुलद्वारा कर्णके तीन पुत्रोंका वध तथा उभयपक्षकी सेनाओंका भयानक युद्ध संजय उवाच तत् प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा मद्रराज: प्रतापवान् । उवाच सारथिं तूर्ण चोदयाश्वान् महाजवान्
ସେ ବଳ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି ପ୍ରତାପୀ ମଦ୍ରରାଜ ତୁରନ୍ତ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋର ମହାବେଗଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ହାଙ୍କ।”
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! उस सेनाको इस तरह भागती देख प्रतापी मद्रराज शल्यने अपने सारथिसे कहा--'सूत! मेरे महावेगशाली घोड़ोंको शीघ्रतापूर्वक आगे बढ़ाओ ।।
ରାଜନ୍! ସେନାକୁ ଏଭଳି ପଳାଉଥିବା ଦେଖି ପ୍ରତାପୀ ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସୂତ! ମୋର ମହାବେଗଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ହାଙ୍କ। ଦେଖ—ସାମ୍ନାରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ତାଙ୍କ ଶିରୋପରି ଧରାଯାଇଥିବା ମନୋହର ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ କରୁଛି।”
Verse 3
अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम् | न समर्थों हि मे पार्थ: स्थातुमद्य पुरो युधि
“ସାରଥି! ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ; ତାପରେ ମୋର ବଳ ଦେଖ। ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ପୃଥାପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।”
Verse 4
एवमुक्तस्तत: प्रायान्मद्रराजस्य सारथि: । यत्र राजा सत्यसंधो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:,उनके ऐसा कहनेपर मद्रराजका सारथि वहीं जा पहुँचा, जहाँ सत्यप्रतिज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर खड़े थे
ଏପରି କୁହାଯାଇବା ସହିତ ମଦ୍ରରାଜଙ୍କ ସାରଥି ତୁରନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 5
प्रापतत् तच्च सहसा पाण्डवानां महद् बलम् | दधारैको रणे शल्यो वेलोद्वृत्तमिवार्णवम्
ସେହି ସମୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସେଇ ବିଶାଳ ସେନା ମଧ୍ୟ ହଠାତ୍ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲା; କିନ୍ତୁ ଯେପରି ତଟ ଉଠୁଥିବା ସମୁଦ୍ରକୁ ରୋକେ, ସେପରି ଏକାକୀ ଶଲ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ସେ ସେନାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାରୁ ଅଟକାଇଦେଲେ।
Verse 6
पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष | व्यतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धोर्वेग इवाचलम्
ମାନ୍ୟ ନରେଶ! ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସେନାପ୍ରବାହ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଆସି ପହଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଗଲା—ଯେପରି ପର୍ବତ ପାଖକୁ ଆସି ନଦୀର ବେଗ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 7
मद्रराजं तु समरे दृष्टवा युद्धाय धिष्ठितम् । कुरव: संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
ସମରାଙ୍ଗଣରେ ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି କୁରୁସେନା ପୁନଃ ଫେରିଲା; ମୃତ୍ୟୁକୁ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟାହାରର ସୀମା କରି ସେମାନେ ଆବାର ରଣଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 8
तेषु राजन् निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु भागश: । प्रावर्तत महारौद्र: संग्राम: शोणितोदक:
ରାଜନ! ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭାଗଭାଗରେ ସେନାବ୍ୟୂହ ରଚି ଫେରିଆସିବା ପରେ, ଦୁଇ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍ଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ପରି ରକ୍ତ ବହିଲା।
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରଣମଦେ ମତ୍ତ ନକୁଳ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ବିଚିତ୍ର ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଦୁଇ ବୀର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ମିଶି, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ଦୁଇ ମହା ବର୍ଷାମେଘ ପରି ପରସ୍ପର ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କରିଲେ।
Verse 10
मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ । शरतोयै: सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे
ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ବର୍ଷା କରୁଥିବା, ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଥିବା ଦୁଇ ମେଘ ପରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରସ୍ପରକୁ ବାଣରୂପ ଜଳଧାରାରେ ସିଞ୍ଚିଲେ।
Verse 11
नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य च । उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ
ସେଠାରେ ପାଣ୍ଡବ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖୁନାହିଁ। ଉଭୟେ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଉଭୟେ ବଳବାନ, ଏବଂ ଉଭୟେ ରଥଯୁଦ୍ଧରେ ବିଶାରଦ।
Verse 12
चित्रसेनस्तु भललेन पीतेन निशितेन च
ତେବେ ଚିତ୍ରସେନ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଶିତ ଭଲ୍ଲ (ବିସ୍ତୃତମୁଖ) ବାଣରେ ଆହତ ହେଲେ।
Verse 13
अथीैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:
ତାପରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲାପରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁଚ୍ଛ ଓ ଶିଳାରେ ଧାର ଦିଆଯାଇଥିବା ବାଣଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 14
त्रिभि: शरैरसम्भ्रान्तो ललाटे वै समार्पयत् । धनुष कट जानेपर उनके ललाटमें शिलापर तेज किये हुए सुनहरे पंखवाले तीन बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। उस समय चित्रसेनके चित्तमें तनिक भी घबराहट नहीं हुई ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଅସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରତିପକ୍ଷର ଲଲାଟରେ ତିନିଟି ଶର ଗାଢ଼ିଦେଲା। ପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁମୁଖକୁ ପଠାଇଲା।
Verse 15
स शत्रुभुजनिर्मुक्तिर्ललाटस्थैस्त्रिभि: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଲଲାଟରେ ଗାଢ଼ିଥିବା ସେଇ ତିନି ଶର ଦ୍ୱାରା ସେ ଶତ୍ରୁର ଭୁଜାବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 16
स च्छिन्नधन्वा विरथ: खड्गमादाय चर्म च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧନୁଷ ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରଥହୀନ ହେବା ପରେ ସେ ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଳ (ଚର୍ମ) ଧରିଲା।
Verse 17
पद्भ्यामापततस्तस्य शरवृष्टिं समासृजत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ପଦେ ପଦେ ଧାଇଁ ଆସି ତାହାର ଉପରେ ଶରବୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 18
चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रम:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚିତ୍ରସେନର ରଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଚିତ୍ରଯୋଧୀ, ଶ୍ରମକୁ ଜୟ କରି, ପୁନଃ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆଗେଇଲା।
Verse 19
सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ମୁକୁଟରେ ଭୂଷିତ, ସୁଗଠିତ ନାସିକାଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବଡ଼, ଦୀର୍ଘ ନୟନବିଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହେଲେ।
Verse 20
स पपात रथोपस्थे दिवाकरसमद्युति:,सूर्यके समान तेजस्वी चित्रसेन रथके पिछले भागमें गिर पड़ा। चित्रसेनको मारा गया देख वहाँ खड़े हुए पाण्डव महारथी नकुलको साधुवाद देने और प्रचुरमात्रामें सिंहनाद करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ବୀ ଚିତ୍ରସେନ ରଥୋପସ୍ଥରେ ପଡ଼ିଗଲା, ରଥର ପଛଭାଗ ଦିଗକୁ ଢଳି ପଡ଼ିଲା। ଚିତ୍ରସେନ ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ପାଣ୍ଡବ ମହାରଥମାନେ ନକୁଳଙ୍କୁ ସାଧୁବାଦରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ସିଂହନାଦ କଲେ।
Verse 21
चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्टवा तत्र महारथा: | साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्व पुष्कलान्
ଚିତ୍ରସେନ ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି ସେଠାରେ ଥିବା ମହାରଥମାନେ ସାଧୁବାଦ ଧ୍ୱନି କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ସିଂହନାଦ କଲେ।
Verse 22
विशस्तं भ्रातरं दृष्टवा कर्णपुत्रौ महारथौ । सुषेण: सत्यसेनश्व मुज्चन्ती विविधान् शरान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଜ ଭ୍ରାତା ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦୁଇ ମହାରଥ ପୁତ୍ର ସୁଷେଣ ଓ ସତ୍ୟସେନ ନାନା ପ୍ରକାର ଶର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 23
ततो<भ्यधावतां तूर्ण पाण्डवं रथिनां वरम् । अपने भाईको मारा गया देख कर्णके दो महारथी पुत्र सुषेण और सत्यसेन नाना प्रकारके बाणोंकी वर्षा करते हुए रथियोंमें श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र नकुलपर तुरंत ही चढ़ आये ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ନିଜ ଭ୍ରାତା ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦୁଇ ମହାରଥ ପୁତ୍ର ସୁଷେଣ ଓ ସତ୍ୟସେନ ନାନା ପ୍ରକାର ଶରବର୍ଷା କରି ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ନକୁଳଙ୍କ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଧାଇ ଆସିଲେ। ହେ ରାଜନ, ଯେପରି ମହାବନରେ ଦୁଇ ବ୍ୟାଘ୍ର ଗୋଟିଏ ଗଜକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତାହା ପାଖକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି, ସେପରି ସେଇ ଦୁଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣସ୍ୱଭାବୀ ଭ୍ରାତା ମହାରଥ ନକୁଳଙ୍କ ଉପରେ ଚାରିଦିଗରୁ ଶରସମୂହ ବର୍ଷା କରିଲେ—ଯେନେ ଦୁଇ ମେଘ ନିରନ୍ତର ଧାରାବୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି।
Verse 24
तावभ्यधावतां तीक्ष्णौ द्वावप्येनं महारथम् | शरौघान् सम्यगस्यन्तौ जीमूती सलिलं यथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣବୀର ମହାରଥୀଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ପଡ଼ି, ଭଲଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କଲେ; ଯେପରି ଦୁଇ ମେଘ ଜଳଧାରା ବର୍ଷାଏ।
Verse 25
स शरै: सर्वतो विद्ध: प्रह्दष्ट इव पाण्डव: । अन्यत् कार्मुकमादाय रथमारुह्य वेगवान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସବୁଦିଗରୁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପାଣ୍ଡବ ହର୍ଷିତ ଭଳି ଦେଖାଗଲେ। ସେ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ନେଇ ବେଗରେ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
Verse 26
तस्य तौ भ्रातरौ राजन् शरै: संनतपर्वभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ତାଙ୍କର ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ବଙ୍କା ଗଠି ଥିବା ବାଣରେ ଆହତ ହେଲେ।
Verse 27
ततः प्रहस्य नकुलश्षतुर्भिश्चतुरो रणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ନକୁଳ ହସି ହସି ରଣଭୂମିରେ ଚାରି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ।
Verse 28
ततः संधाय नाराचं रुक्मपुड्खं शिलाशितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖ ଥିବା ଏବଂ ଶିଳାରେ ଧାର ଦିଆ ନାରାଚ ବାଣ ସନ୍ଧାନ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
Verse 29
धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्थ पाण्डव: । राजेन्द्र! तत्पश्चात् सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले एक नाराचका संधान करके पाण्डुपुत्र नकुलने सत्यसेनका धनुष काट दिया || २८ $ ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସତ୍ୟସେନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାଣ୍ଡବ ନକୁଳ ତାଙ୍କର ଧନୁଷକୁ ଛେଦିଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଆଉ ଗୋଟିଏ ଧନୁଷ ନେଇ ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 30
अविध्यत् तावसम्भ्रान्तो माद्रीपुत्र: प्रतापवान्
ତେବେ ପ୍ରତାପବାନ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର (ନକୁଳ) ଅସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁକୁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 31
सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध: पाण्डवस्य महद् धनु:
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ସୁଷେଣ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମହାଧନୁଷ ପ୍ରତି ଧାଇଲେ।
Verse 32
अथान्यद् धनुरादाय नकुल: क्रोधमूर्च्छित:
ତେବେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ମୂର୍ଛିତ ନକୁଳ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 33
सत्यसेनस्य च भनुर्हस्तावापं च मारिष
ଏବଂ, ହେ ମାରିଷ! ସତ୍ୟସେନଙ୍କ ଭାନୁ ଓ ହସ୍ତାବାପ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ ଥିଲେ)।
Verse 34
अथान्यद् धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम्
ତାପରେ ସେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ—ଯାହା ଶତ୍ରୁର ବେଗକୁ ରୋକିପାରେ ଏବଂ ଭାରୀ ଟାଣ ସହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ—ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 35
संनिवार्य तु तान् बाणान् नकुल: परवीरहा
ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିହତ କରି, ପରବୀରହନ୍ତା ନକୁଳ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ପଛକୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ।
Verse 36
तावेन॑ प्रत्यविध्येतां पृथक् पृथगजिह्दगैः
ତାପରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଅଲଗା ଅଲଗାଭାବେ, ସିଧା ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ରମଣ କଲେ—ଯୁଦ୍ଧ ଦକ୍ଷତା ଓ ସଙ୍କଳ୍ପର ଅବିରତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 37
सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟସେନ; ଏବଂ ସେହିପରି ନକୁଳଙ୍କ ଧନୁଷ—ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ-ସମର୍ଥନ ସହିତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ।
Verse 38
स रथे5तिरथस्तिष्ठन् रथशक्ति परामृशत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ସେ ଅତିରଥୀ ପରି ରଥରେ ଅଚଳ ରହି ରଥଶକ୍ତି (ଭାଲ)କୁ ଧରିଲେ—ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରହାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 39
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम् । लेलिहानामिव विभो नागकन्यां महाविषाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! (ସେ) ସୁବର୍ଣ୍ଣଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ, ଅକୁଣ୍ଠ ଅଗ୍ରଭାଗବିଶିଷ୍ଟ, ତେଲରେ ଧୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲା; ଜିଭ ଲେଲିହାନ କରୁଥିବା ମହାବିଷାଳୀ ନାଗକନ୍ୟା ପରି ତାହା ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲା।
Verse 40
समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे । तदनन्तर रथपर खड़े हुए अतिरथी वीर नकुलने एक रथशक्ति हाथमें ली
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ ଅତିରଥ ବୀର ନକୁଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ରଥଶକ୍ତିକୁ ଉଠାଇଲା। ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଅକୁଣ୍ଠ ଓ ଅପ୍ରତିହତ ଥିଲା। ତେଲରେ ଧୋଇଥିବା ସେ ଶକ୍ତି ନିର୍ମଳ ତେଜରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା; ଜିଭ ପରି ଲେଲିହାନ କରୁଥିବା ତାହାର ଧାର ମହାବିଷାଳୀ ସର୍ପିଣୀ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା। ରଣଭୂମିରେ ସତ୍ୟସେନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନକୁଳ ତାହାକୁ ଉପରେ ଉଠାଇ ଛାଡ଼ିଦେଲା; ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାହାର ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 41
स पपात रथाद् भूमिं गतसत्त्वो5ल्पचेतन: । नरेश्वर! उस शक्ति ने रणभूमिमें उसके वक्ष:स्थलको विदीर्ण कर दिया। सत्यसेनकी चेतना जाती रही और वह प्राणशून्य होकर रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा || ४० ई ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ସେ ଶକ୍ତି ରଣଭୂମିରେ ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ତାହାର ଚେତନା ଲୁପ୍ତ ହେଲା; ପ୍ରାଣଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ସେ ରଥରୁ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଭ୍ରାତାକୁ ନିହତ ଦେଖି ସୁଷେଣ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ହେଲା।
Verse 42
चतुर्भिश्वतुरो वाहान् ध्वजं छित्त्वा च पञचभि:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚାରିଟି ବାଣରେ ସେ ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ କାଟି ପକାଇଲା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ଧ୍ୱଜକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନ୍ନ କଲା।
Verse 43
नकुलं विरथं दृष्टवा द्रौपदेयो महारथम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନକୁଳକୁ ବିରଥ ଦେଖି ଦ୍ରୌପଦେୟ ସେ ମହାରଥୀ (ଆଗେଇ ଆସିଲା)।
Verse 44
सुतसोमो भिदुद्राव परीप्सन् पितरं रणे । महारथी नकुलको रथहीन हुआ देख द्रौपदीका पुत्र सुतमोम अपने चाचाकी रक्षाके लिये वहाँ दौड़ा आया ।। ततो5घिरुह्मु नकुलः: सुतसोमस्य तं रथम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣମଧ୍ୟରେ ମହାରଥୀ ନକୁଳଙ୍କୁ ରଥହୀନ ଦେଖି ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ର ସୁତସୋମ ପିତୃବ୍ୟଙ୍କ ରକ୍ଷା ଇଚ୍ଛାରେ ତ୍ୱରିତ ଧାଇ ଆସିଲେ। ତାପରେ ନକୁଳ ସୁତସୋମଙ୍କ ସେହି ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 45
शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्थ इव केसरी । तब सुतसोमके उस रथपर आरूढ़ हो भरतश्रेष्ठ नकुल पर्वतपर बैठे हुए सिंहके समान सुशोभित होने लगे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୁତସୋମଙ୍କ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ନକୁଳ ପର୍ବତସ୍ଥ ସିଂହ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ। ପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି ସୁଷେଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ମହାରଥୀ ଶରବର୍ଷାରେ ପରସ୍ପର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ପରସ୍ପର ବଧ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିଲେ।
Verse 46
तावुभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम् | परस्परवधे यत्नं चक्रतु: सुमहारथौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ମହାମହାରଥୀ ପରସ୍ପର ନିକଟକୁ ଆସି ଶରବର୍ଷାରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପର ବଧ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କଲେ।
Verse 47
सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध: पाण्डवं विशिखैस्त्रिभि: | सुतसोम॑ तु विंशत्या बाह्दोरुरगसि चार्पयत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ସୁଷେଣ ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ପାଣ୍ଡବ ନକୁଳଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଏବଂ ସୁତସୋମଙ୍କ ଦୁଇ ଭୁଜା ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ କୁଡ଼ିଟି ବାଣ ଘୋପିଦେଲେ।
Verse 48
ततः क्रुद्धो महाराज नकुल: परवीरहा । शरैस्तस्य दिश: सर्वाश्छादयामास वीर्यवान्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାପରେ ପରବୀରହା ପରାକ୍ରମୀ ନକୁଳ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଣର ଘନ ବର୍ଷାରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଚାରିପାଖର ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଛାଦିତ କରିଦେଲେ।
Verse 49
ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम् । सुवेगवन्तं चिक्षेप कर्णपुत्राय संयुगे,इसके बाद तीखी धारवाले एक अत्यन्त तेज और वेगशाली अर्धचन्द्राकार बाण लेकर उसे समरांगणमें कर्णपुत्रपर चला दिया
ତାପରେ ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ମହାବେଗବାନ ବାଣ ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 50
तस्य तेन शिर: कायाज्जहार नृपसत्तम । पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्,नृपश्रेष्ठ॒ उस बाणसे नकुलने सम्पूर्ण सेनाओंके देखते-देखते सुषेणका मस्तक धड़से काट गिराया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେହି ବାଣଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ସେନା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ଶିରକୁ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଲେ; ଘଟଣାଟି ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 51
स हत: प्रापतद् राजन् नकुलेन महात्मना । नदीवेगादिवारुग्णस्तीरज: पादपो महान्,महामनस्वी नकुलके हाथसे मारा जाकर सुषेण पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो नदीके वेगसे कटकर महान् तटवर्ती वृक्ष धराशायी हो गया हो
ହେ ରାଜନ୍! ମହାତ୍ମା ନକୁଳଙ୍କ ହାତରେ ହତ ହୋଇ ସେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା—ନଦୀର ବେଗରେ ମୂଳରୁ ଉଖଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା ତଟସ୍ଥ ମହାବୃକ୍ଷ ପରି।
Verse 52
कर्णपुत्रवधध॑ दृष्टवा नकुलस्य च विक्रमम् । प्रदुद्राव भयात् सेना तावकी भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! कर्णपुत्रोंका वध और नकुलका पराक्रम देखकर आपकी सेना भयसे भाग चली
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ରଙ୍କ ବଧ ଓ ନକୁଳଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଭୟରେ ଭାଙ୍ଗି ପଳାଇଗଲା।
Verse 53
तां तु सेनां महाराज मद्रराज: प्रतापवान् । अपालयदू रणे शूर: सेनापतिररिंदम:,महाराज! उस समय रणभूमिमें शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर सेनापति प्रतापी मद्रराज शल्यने आपकी उस सेनाका संरक्षण किया
ମହାରାଜ! ସେ ସମୟରେ ରଣଭୂମିରେ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ବୀର ସେନାପତି, ପ୍ରତାପବାନ ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସେହି ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 54
विभीस्तस्थौ महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनीम् | सिंहनादं भृशं कृत्वा धनु:शब्दं च दारुणम्,राजाधिराज! वे जोर-जोरसे सिंहनाद और धनुषकी भयंकर टंकार करके कौरव- सेनाको स्थिर रखते हुए रणभूमिमें निर्भय खड़े थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସେନାକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ସ୍ଥିର କରି, ସେ ରଣଭୂମିରେ ନିର୍ଭୟ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଲେ। ସେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ସିଂହନାଦ କଲେ ଏବଂ ଧନୁଷର ଭୟଙ୍କର ଟଙ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ଓ ଶତ୍ରୁକୁ ଭୀତ କରିବା ପାଇଁ।
Verse 55
तावका: समरे राजन् रक्षिता दृढ्धन्वना । प्रत्युद्ययुररातींस्तु समन््ताद् विगतव्यथा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ଦୃଢ଼ଧନୁଧାରୀ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଆପଣଙ୍କ ଯୋଧାମାନେ ସମରେ ବ୍ୟଥାଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ସବୁ ଦିଗରୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 56
मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः । स्थिता राजन् महासेना योद्धुकामा समन्ततः,नरेश्वरर आपकी विशाल सेना महाथधनुर्थर मद्रराज शल्यको चारों ओरसे घेरकर शत्रुओंके साथ युद्धके लिये खड़ी हो गयी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ମହାଧନୁର୍ଧର ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି, ଆପଣଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ଯୁଦ୍ଧକାମନାରେ ସବୁ ପାଖରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଲା।
Verse 57
सात्यकिर्भीमसेनश्व माद्रीपुत्री च पाण्डवौ । युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य ह्वीनिषेवमरिंदमम्,उधरसे सात्यकि, भीमसेन तथा माद्रीकुमार पाण्डुनन्दन नकुल-सहदेव शत्रुदमन एवं लज्जाशील युधिष्ठिरको आगे करके चढ़ आये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସାତ୍ୟକି, ଭୀମସେନ ଓ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ପାଣ୍ଡବ ଦୁଇଜଣ (ନକୁଳ-ସହଦେବ) ଶତ୍ରୁଦମନ, ସ୍ୱଭାବତଃ ସଂୟମୀ ଓ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 58
परिवार्य रणे वीरा: सिंहनादं प्रचक्रिरे । बाणशड्खरवांस्तीव्रान् क्ष्वेडाश्न विविधा दधु:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ସେହି ବୀରମାନେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ସିଂହନାଦ କଲେ। ବାଣ ଓ ଶଙ୍ଖର ତୀବ୍ର ଧ୍ୱନିରେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପୂରିଦେଲେ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ଯୁଦ୍ଧଘୋଷ କରି ଗର୍ଜିଲେ।
Verse 59
तथैव तावका: सर्वे मद्राधिपतिमज्जसा । परिवार्य सुसंरब्धा: पुनर्युद्रभरोचयन्,इसी प्रकार आपके समस्त सैनिक मद्रराजको चारों ओरसे घेरकर रोष और आवेशसे युक्त हो पुनः युद्धमें ही रुचि दिखाने लगे
ଏହିପରି ତୁମ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ଶୀଘ୍ରେ ମଦ୍ରାଧିପତିଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି, କ୍ରୋଧ ଓ ଉଗ୍ର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଇଲେ।
Verse 60
ततः प्रववृते युद्ध भीरूणां भयवर्धनम् । तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
ତାପରେ ଭୀରୁମାନଙ୍କର ଭୟ ବଢ଼ାଇଦେବା ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ଉଠିଲା। ତୁମ ପକ୍ଷ ଓ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏମିତି ଲଢ଼ିଲେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ହେଲା—ମନୁଷ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣଘାତକ ସଙ୍କଟରେ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ ମାତ୍ର ପଛକୁ ହଟୁଥିଲା।
Verse 61
यथा देवासूुरं युद्ध पूर्वमासीद् विशाम्पते । अभीतानां तथा राजन् यमराष्ट्रविवर्धनम्
ରାଜନ୍! ପ୍ରଜାନାଥ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଯେପରି ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସେହିପରି ଏବେ ନିର୍ଭୟ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯମରାଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଦେବା ଭୟଙ୍କର ସଙ୍ଗ୍ରାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 62
ततः कपिध्वजो राजन् हत्वा संशप्तकान् रणे । अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दन:,नरेश्वर! तदनन्तर पाण्डुनन्दन कपिध्वज अर्जुनने भी संशप्तकोंका संहार करके रणभूमिमें उस कौरवसेनापर आक्रमण किया
ତାପରେ, ରାଜନ୍! ରଣଭୂମିରେ ସଂଶପ୍ତକମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି କପିଧ୍ୱଜ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଅର୍ଜୁନ ସେହି କୌରବ ସେନା ଉପରେ ଧାଇଁ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 63
तथैव पाण्डवा: सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्त: शितान् शरान्,इसी प्रकार धृष्टद्युम्म आदि समस्त पाण्डववीर पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए आपकी उस सेनापर चढ़ आये
ଏହିପରି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବବୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ବର୍ଷା କରି କରି ସେହି ସେନା ଉପରେ ଧାଇଁ ଆସିଲେ।
Verse 64
पाण्डवैरवकीर्णानां सम्मोह: समजायत | न च जज्ञुस्त्वनीकानि दिशो वा विदिशस्तथा,पाण्डवोंके बाणोंसे आच्छादित हुए कौरव-योद्धाओंपर मोह छा गया। उन्हें दिशाओं अथवा विदिशाओंका भी ज्ञान न रहा
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାରେ ଆବୃତ କୌରବ-ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଉପରେ ମୋହ ଛାଇଗଲା। ସେହି ଭ୍ରମରେ ସେମାନେ ନ ନିଜ ବ୍ୟୂହ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ, ନ ଦିଗ-ବିଦିଗ ଜାଣିପାରିଲେ।
Verse 65
आपूर्यमाणा निशितै: शरै: पाण्डवचोदितै: । हतप्रवीरा विध्वस्ता वार्यमाणा समन्तत:
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଚାଳିତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସେହି ସେନା ଭରିଯାଉଥିଲା—ବିଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା। ତାହାର ଅଗ୍ରଣୀ ବୀରମାନେ ନିହତ ହେଲେ, ପଙ୍କ୍ତି ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଚାରିଦିଗରୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପଛକୁ ଧକ୍କା ଖାଇ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହେଲା।
Verse 66
पाण्डवोंके चलाये हुए पैने बाणोंसे व्याप्त हो कौरवसेनाके मुख्य-मुख्य वीर मारे गये। वह सेना नष्ट होने लगी और चारों ओरसे उसकी गति अवरुद्ध हो गयी ।।
ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ମହାରଥୀମାନେ କୌରବ ଚମୂକୁ କାଟି ନେଉଥିଲେ; ଏହିପରି, ରାଜନ, ପାଣ୍ଡବ ସେନା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାଣପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହୋଇ ଘେରାଯାଉଥିଲା।
Verse 67
ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम्
ସେଇ ଦୁଇ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ପରକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 68
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव । जैसे वर्षाकालमें दो नदियाँ एक-दूसरीके जलसे भरकर व्याकुल-सी हो उठती हैं, उसी प्रकार आपसकी मार खाती हुई वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त संतप्त हो उठीं ।।
ବର୍ଷାକାଳରେ ଦୁଇଟି ନଦୀ ପରସ୍ପରର ଜଳରେ ଫୁଲି ଉଠି ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ, ସେହିପରି ପରସ୍ପର ପ୍ରହାର କରି କରି ସେଇ ଦୁଇ ସେନା ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତାପରେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେହି ଭୟଙ୍କର ମହାହବେ ତୁମ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତୀବ୍ର ଏବଂ ମହାଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 113
परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ । उस समय वहाँ पाण्डुपुत्र नकुल और कर्णकुमार चित्रसेनमें मुझे कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था। दोनों ही अस्त्र-शस्त्रोंके विद्वान
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପର ବଧକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରହାରଯୋଗ୍ୟ ଛିଦ୍ର ଖୋଜିବାରେ ମାତ୍ର ତନ୍ମୟ ଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ନକୁଳ ଓ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ଚିତ୍ରସେନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା। ଉଭୟେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବଳବାନ ଓ ରଥଯୁଦ୍ଧରେ କୁଶଳ ଥିଲେ। ପରସ୍ପର ଆଘାତରେ ଲିପ୍ତ ସେ ଦୁଇ ବୀର ଏକାପରକୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚୁକ—ପ୍ରହାରର ସୁଯୋଗ—ନିରନ୍ତର ଦେଖୁଥିଲେ।
Verse 126
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशे5च्छिनद् धनु: । महाराज! इतनेहीमें चित्रसेनने एक पानीदार पैने भल्लके द्वारा नकुलके धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ସେତେବେଳେ ଚିତ୍ରସେନ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦୃଢ଼ ଭଲ୍ଲବାଣ ଦ୍ୱାରା ନକୁଳଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ହାତ ଧରିବା ସ୍ଥାନରେ—ମୁଷ୍ଟିଦେଶରେ—କାଟିଦେଲା; ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲା।
Verse 143
तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिेभिरपातयत् । उसने अपने तीखे बाणोंद्वारा नकुलके घोड़ोंको भी मृत्युके हवाले कर दिया तथा तीन- तीन बाणोंसे उनके ध्वज और सारथिको भी काट गिराया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେହିପରି ସେ ତିନି-ତିନି ବାଣରେ ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କରିଦେଲା। ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ନକୁଳଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସମର୍ପିତ କଲା; ଏବଂ ଧ୍ୱଜ ଓ ସାରଥିକୁ ତିନି-ତିନି ବାଣରେ କାଟି ପକାଇଲା।
Verse 153
नकुल: शुशुभे राजंस्त्रिशुड्र इव पर्वत: । राजन! शत्रुकी भुजाओंसे छूटकर ललाटमें धँसे हुए उन तीन बाणोंके द्वारा नकुल तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान शोभा पाने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ! ଶତ୍ରୁର ଭୁଜାରୁ ଛୁଟି ଆସି ଲଲାଟରେ ଗାଢ଼ି ଯାଇଥିବା ସେ ତିନି ବାଣରେ ନକୁଳ ତିନି ଶିଖରବିଶିଷ୍ଟ ପର୍ବତ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 163
रथादवातरद् वीर: शैलाग्रादिव केसरी । धनुष कट जानेपर रथहीन हुए वीर नकुल हाथमें ढाल-तलवार लेकर पर्वतके शिखरसे उतरनेवाले सिंहके समान रथसे नीचे आ गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଧନୁଷ କାଟିଯାଇ ରଥହୀନ ହୋଇଥିବା ବୀର ନକୁଳ ହାତରେ ଢାଳ ଓ ତଳୱାର ଧରି, ପର୍ବତଶିଖରରୁ ଅବତରୁଥିବା ସିଂହ ପରି ରଥରୁ ତଳକୁ ଅବତରିଲେ।
Verse 173
नकुलो>प्यग्रसत् तां वै चर्मणा लघुविक्रम: । उस समय चित्रसेन पैदल आक्रमण करनेवाले नकुलके ऊपर बाणोंकी वृष्टि करने लगा। परंतु शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले नकुलने ढालके द्वारा ही रोककर उस बाण-वर्षाको नष्ट कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଧାଇଲା। ସେତେବେଳେ ପଦାତି ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ନକୁଳ ଉପରେ ଚିତ୍ରସେନ ବାଣବୃଷ୍ଟି କଲା; କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ପରାକ୍ରମୀ ନକୁଳ ଢାଳରେ ତାହାକୁ ରୋକି ସେଇ ବାଣବର୍ଷାକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲା।
Verse 186
आरुरोह महाबाहु: सर्वसैन्यस्य पश्यत: । विचित्र रीतिसे युद्ध करनेवाले महाबाहु नकुल परिश्रमको जीत चुके थे। वे सारी सेनाके देखते-देखते चित्रसेनके रथके समीप जा उसपर चढ़ गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରୀତିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଶ୍ରମକୁ ଜିତିଥିବା ମହାବାହୁ ନକୁଳ, ସମଗ୍ର ସେନା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ରଥ ସମୀପକୁ ଯାଇ ସେହି ରଥରେ ଚଢ଼ିଗଲା।
Verse 193
चित्रसेनशिर: कायादपाहरत पाण्डव: । तत्पश्चात् पाण्डुकुमारने सुन्दर नासिका और विशाल नेत्रोंसे युक्त कुण्डल और मुकुटसहित चित्रसेनके मस्तकको धड़से काट लिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଶିର ଦେହରୁ କାଟି ନେଲା। ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁକୁମାର କୁଣ୍ଡଳ ଓ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ନାସିକା ଓ ବିଶାଳ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ମସ୍ତକକୁ ଧଡ଼ରୁ କାଟି ପକାଇଦେଲା।
Verse 256
अतिष्ठत रणे वीर: क्रुद्धरूप इवान्तक: । सब ओरसे बाणोंद्वारा विद्ध होनेपर भी पाण्डुकुमार नकुल हर्ष और उत्साहमें भरे हुए वीर योद्धाकी भाँति दूसरा धनुष हाथमें लेकर बड़े वेगसे दूसरे रथपर जा चढ़े और कुपित हुए कालके समान रणभूमिमें खड़े हो गये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣରେ ସେ ବୀର କ୍ରୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତକ ସମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା। ସବୁଦିଗରୁ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁକୁମାର ନକୁଳ ହର୍ଷ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ହାତରେ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି ମହାବେଗରେ ଅନ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ିଗଲା; ତାପରେ କୁପିତ କାଳ ସମ ରଣଭୂମିରେ ଅଚଳ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା।
Verse 266
रथं विशकलीकर्तु समारब्धौ विशाम्पते । राजन! प्रजानाथ! उन दोनों भाइयोंने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा नकुलके रथके टुकड़े-टुकड़े करनेकी चेष्टा आरम्भ की
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! ରାଜନ୍, ପ୍ରଜାନାଥ! ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇ ଝୁକିଥିବା ଗାଠଯୁକ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼ି ନକୁଳଙ୍କ ରଥକୁ ଖଣ୍ଡ-ଖଣ୍ଡ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 273
जघान निशितैर्बाणै: सत्यसेनस्यथ वाजिन: । तब नकुलने हँसकर रणभूमिमें चार पैने बाणोंद्वारा सत्यसेनके चारों घोड़ोंको मार डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସତ୍ୟସେନଙ୍କ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନିପାତ କଲେ। ପରେ ରଣଭୂମିରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ହସି ନକୁଳ ଚାରିଟି ଧାରାଳ ଶରରେ ସତ୍ୟସେନଙ୍କ ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଭୂମିସାତ କଲେ।
Verse 293
सत्यसेन: सुषेणश्च पाण्डवं पर्यधावताम् । इसके बाद दूसरे रथपर सवार हो दूसरा धनुष हाथमें लेकर सत्यसेन और सुषेण दोनोंने पाण्डुकुमार नकुलपर धावा किया
ସତ୍ୟସେନ ଓ ସୁଷେଣ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ପଛୁଆଇ ଧାଉଥିଲେ। ପରେ ଅନ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି ହାତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧନୁ ଧରି ସତ୍ୟସେନ ଓ ସୁଷେଣ—ଦୁହେଁ—ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ନକୁଳଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 303
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्थनि । महाराज! माद्रीके प्रतापी पुत्र नकुलने बिना किसी घबराहटके युद्धके मुहानेपर दो-दो बाणोंसे उन दोनों भाइयोंको घायल कर दिया
ମହାରାଜ! ରଣର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରତାପୀ ପୁତ୍ର ନକୁଳ କିଛିମାତ୍ର ଭୟ ନକରି ଦୁଇ-ଦୁଇ ବାଣରେ ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଆହତ କରିଦେଲେ।
Verse 316
चिच्छेद प्रहसन युद्धे क्षुरप्रेण महारथ: । इससे सुषेणको बड़ा क्रोध हुआ। उस महारथीने हँसते-हँसते युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रके द्वारा पाण्डुकुमार नकुलके विशाल धनुषको काट डाला
ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ହସିହସି ସେଇ ମହାରଥୀ କ୍ଷୁରପ୍ର ବାଣରେ ନକୁଳଙ୍କ ବିଶାଳ ଧନୁକୁ କାଟିଦେଲେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସୁଷେଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ।
Verse 326
सुषेणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे । फिर तो नकुल क्रोधसे तमतमा उठे और दूसरा धनुष लेकर उन्होंने पाँच बाणोंसे सुषेणको घायल करके एकसे उसकी ध्वजाको भी काट डाला
ନକୁଳ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ ଧନୁ ଧରି ସେ ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଆହତ କଲେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୱଜାକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ।
Verse 333
चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जना: । आर्य! इसके बाद रणभूमिमें सत्यसेनके धनुष और दस्तानेके भी नकुलने वेगपूर्वक टुकड़े-टुकड़े कर डाले। इससे सब लोग जोर-जोरसे कोलाहल करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯୁଦ୍ଧର ତାପରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ବେଗରେ ତାହାକୁ କାଟିଦେଲା; ତାହା ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ପରେ ରଣଭୂମିରେ ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ମହାବେଗରେ ସତ୍ୟସେନଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତାଙ୍କ ହସ୍ତତ୍ରାଣ/ଦସ୍ତାନାକୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲା; ଏଥିରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରି କୋଲାହଳ ହେଲା।
Verse 343
शरै: संछादयामास समन्तात् पाण्डुनन्दनम् | तब सत्यसेनने शत्रुका वेग नष्ट करनेवाले दूसरे भारसाधक धनुषको हाथमें लेकर अपने बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन नकुलको ढक दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଚାରିଦିଗରୁ ବାଣବର୍ଷା କରି ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଢାକିଦେଲା। ତେବେ ସତ୍ୟସେନ ଶତ୍ରୁର ବେଗ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭାରସାଧକ, ପ୍ରବଳ ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ, ନିଜ ବାଣପ୍ରବାହରେ ପାଣ୍ଡବକୁମାର ନକୁଳଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲା।
Verse 376
पृथक् शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्त: प्रतापवान् । तत्पश्चात् सिद्धहस्त और प्रतापी वीर सत्यसेनने पृथक्-पृथक् दो-दो बाणोंसे नकुलका धनुष और उनके रथके ईषादण्ड भी काट डाले
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କୃତହସ୍ତ ଓ ପ୍ରତାପବାନ ସେ ବୀର ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲା। ତାପରେ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ, ପ୍ରତାପୀ ସତ୍ୟସେନ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦୁଇ-ଦୁଇ ବାଣ ଛାଡ଼ି ନକୁଳଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ତାଙ୍କ ରଥର ଈଷାଦଣ୍ଡ (ଧୁରାଦଣ୍ଡ)କୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲା।
Verse 413
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्ण पादातं पाण्डुनन्दनम् । भाईको मारा गया देख सुषेण क्रोधसे व्याकुल हो उठा और तुरंत ही हरसा कट जानेसे पैदल हुए-से पाण्डुनन्दन नकुलपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭାଇ ହତ ହୋଇଛି ଦେଖି ସୁଷେଣ କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା ଏବଂ ତୁରନ୍ତ, ଘୋଡ଼ା କାଟାଯାଇ ପାଦାତ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ନକୁଳଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 423
त्रिभिवव सारथिं हत्वा कर्णपुत्रो ननाद ह । उसने चार बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको मार डाला और पाँचसे उनकी ध्वजा काटकर तीनसे सारथिके भी प्राण ले लिये। इसके बाद कर्णपुत्र जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଚାରି ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଚାରି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲା, ପଞ୍ଚମ ବାଣରେ ଧ୍ୱଜା କାଟିଦେଲା, ଏବଂ ତିନି ବାଣରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ କଲା। ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ସିଂହନାଦ କଲା।
Verse 663
रणे5हन्यत पुत्रैस्ते शतशशो5थ सहस््रशः । राजन! महारथी पाण्डुपुत्र कौरव-सेनाका वध करने लगे। इसी प्रकार आपके पुत्र भी पाण्डव-सेनाके सैकड़ों
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣରେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶତଶଃ ଓ ପରେ ସହସ୍ରଶଃ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ। ହେ ରାଜନ, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେଇ ମହାରଥୀ କୌରବସେନାରେ ମହାବଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେହିପରି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସମରାଙ୍ଗଣରେ ସବୁଦିଗରୁ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବସେନାର ଶତ-ସହସ୍ର ବୀରଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 3536
सत्यसेन सुषेणं च द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले नकुलने उन बाणोंका निवारण करके सत्यसेन और सुषेणको भी दो-दो बाणोंद्वारा घायल कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସତ୍ୟସେନ ଓ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଦୁଇଟି କରି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା। ଶତ୍ରୁବୀର-ସଂହାରକ ନକୁଳ ଆସୁଥିବା ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିବାରି, ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ସତ୍ୟସେନ ଓ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି କରି ବାଣରେ ଆହତ କଲା।
Verse 3636
सारथिं चास्य राजेन्द्र शितैर्विव्यधतु: शरै: । राजेन्द्र! फिर उन दोनों भाइयोंने भी पृथक्ू-पृथक् अनेक बाणोंसे नकुलको बींध डाला और पैने बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी घायल कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାର ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଅନେକ ବାଣରେ ନକୁଳକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାର ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଆହତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dharma-tension: whether commanders should pursue decisive personal engagement to arrest collapse (Śalya’s advance) versus the duty to preserve order and minimize cascading harm amid battlefield panic and omens.
Agency operates under constraint: even skilled leadership and valor unfold within unstable systems shaped by morale, logistics (chariots, drivers), and perceived signs of kāla; effectiveness depends on disciplined response rather than mere ferocity.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is historiographic—Sanjaya’s witnessing organizes chaos into intelligible causality, reinforcing the epic’s ethical memory of war’s systemic costs.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.