Sukta 9
Rishi: Atharvanic tradition (uncertain)
Devata: Āñjana (personified remedy) / Viśve Devāḥ (as guarantors)
Chandas: Anuṣṭubh-like (irregular)
ଏହି ସୂକ୍ତ ଆଞ୍ଜନ (ଚକ୍ଷୁ-ଲେପ/କଜଳ)କୁ ପର୍ବତଜାତ, ସଜୀବ ଔଷଧ ଭାବେ ପବିତ୍ର କରେ—ଯାହା ଚକ୍ଷୁକୁ ସୁସ୍ଥ କରେ ଏବଂ ରୋଗୀଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ରକ୍ଷାବଳୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହା ତାହାର ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଜାମିନ ଭାବେ ବିଶ୍ୱେ ଦେବାଃଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, ଯେପରି ଲେପନ କ୍ରିୟା ରୋଗ, ଶତ୍ରୁମନ୍ତ୍ର, ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର “ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ” ବିରୋଧରେ ଏକ ରକ୍ଷା ହୋଇଯାଏ। ଔଷଧକୁ ନାମକରଣ ଓ ସ୍ତୁତି କରି, ସୂକ୍ତ ଔଷଧକୁ ମନ୍ତ୍ରରେ ପରିଣତ କରେ—ଏକାସାଥି ଚିକିତ୍ସାତ୍ମକ ଓ ଅପୋତ୍ରୋପେୟ।
Mantras
Mantra 1
आञ्जनम्। एहि॑ जी॒वं त्राय॑माणं॒ पर्व॑तस्या॒स्यक्ष्य॑म्। विश्वे॑भिर्दे॒वैर्द॒त्तं प॑रि॒धिर्जीव॑नाय॒ कम्
ଆଞ୍ଜନ (ଅଞ୍ଜନ/କାଜଳ-ଔଷଧି)! ଆସ—ଜୀବନଦାୟକ, ରକ୍ଷାକାରୀ—ପର୍ବତଜନ୍ୟ ଏହି ନେତ୍ରଔଷଧି। ସର୍ବ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ; ଜୀବନ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ପରିଧି (ରକ୍ଷାବଳୟ) ସମାନ।
Mantra 2
प॒रि॒पाणं॒ पुरु॑षाणां परि॒पाणं॒ गवा॑मसि । अश्वा॑ना॒मर्व॑तां परि॒पाणा॑य तस्थिषे
ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷାକର ହସ୍ତ; ତୁମେ ଗାଈମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାକର ହସ୍ତ। ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଦ୍ରୁତ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମେ ରକ୍ଷାରୂପେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।
Mantra 3
उ॒तासि॑ परि॒पाणं॑ यातु॒जम्भ॑नमाञ्जन । उ॒तामृत॑स्य॒ त्वं वे॒त्थाथो॑ असि जीव॒भोज॑न॒मथो॑ हरितभेष॒जम्
ହେ ଆଞ୍ଜନ (କାଜଳ/କଲିରିଅମ୍), ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାକାରୀ ହାତ; ଯାତୁଜମ୍ଭନ—ଜାଦୁ-ଅଭିଚାରୀ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା। ତୁମେ ଅମୃତତ୍ୱର ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଜାଣ; ହଁ, ତୁମେ ଜୀବନର ପୋଷଣ, ଏବଂ ଆଉ ହରିତ ଭେଷଜ—ସବୁଜ ଚିକିତ୍ସାଔଷଧ।
Mantra 4
यस्या॑ञ्जन प्र॒सर्प॒स्यङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः । ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धस उ॒ग्रो मध्यम॒शीरि॑व
ହେ ଆଞ୍ଜନ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସରୁଥିବା ରୋଗ ଅଙ୍ଗରୁ ଅଙ୍ଗକୁ, ସନ୍ଧିରୁ ସନ୍ଧିକୁ ପସରିଯାଏ, ସେଠାରୁ ତୁମେ ଯକ୍ଷ୍ମକୁ ଦୂରେ ହଂକାଇ ଦେଉଛ; ଉଗ୍ର ହୋଇ, କୁହାଡ଼ିରେ ଯେପରି ମଧ୍ୟଭାଗ ଚିରାଯାଏ, ସେପରି ତାହାର ମଧ୍ୟକୁ ଚିରି ଦେଉଛ।
Mantra 5
नैनं॒ प्राप्नो॑ति श॒पथो॒ न कृ॒त्या नाभि॒शोच॑नम्। नैनं॒ विष्क॑न्धमश्नुते॒ यस्त्वा॒ बिभ॑र्त्याञ्जन
ହେ ଆଞ୍ଜନ, ଯେ ତୁମକୁ ଧାରଣ କରେ ତାକୁ ଶପଥ (ଶାପ) ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ; ନ କୃତ୍ୟା-ଅଭିଚାର, ନ ଶତ୍ରୁତାପଜନକ ଦହନ। ବିଷ୍କନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଧରିପାରେ ନାହିଁ—ଯେ ତୁମକୁ ବହନ କରେ, ହେ ଆଞ୍ଜନ।
Mantra 6
अ॒स॒न्म॒न्त्रा॑द् दु॒ष्वप्न्याद् दुष्कृ॒ताच्छम॑लादु॒त। दु॒र्हार्द॒श्चक्षु॑षो घो॒रात् तस्मा॑न्नः पाह्याञ्जन
ଅସତ୍ ମନ୍ତ୍ରରୁ, ଦୁଷ୍ୱପ୍ନରୁ, ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟରୁ ଏବଂ କଲ୍ମଷରୁ ମଧ୍ୟ; ଆଉ ଚକ୍ଷୁ ମାର୍ଗେ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ହାର୍ଦ (ଦୁଷ୍ଟହୃଦୟ) ବାଧାରୁ—ଏ ସବୁଠାରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ଅଞ୍ଜନ (କାଜଳ/କଲିରିୟମ୍)।
Mantra 7
इ॒दं वि॒द्वाना॑ञ्जन स॒त्यं व॑क्ष्यामि॒ नानृ॑तम्। स॒नेय॒मश्वं॒ गाम॒हमा॒त्मानं॒ तव॒ पूरुष
ହେ ଅଞ୍ଜନ, ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ଭାବେ ମୁଁ ଏହା କହୁଛି—ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଘୋଡ଼ା ଓ ଗାଈ ପାଉ; ମୁଁ ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ପାଉ—ହେ ପୁରୁଷ, ଯେ ତୋର (ତବ ପୂରୁଷ)।
Mantra 8
त्रयो॑ दा॒सा आञ्ज॑नस्य त॒क्मा ब॒लास॒ आदहिः॑ । वर्षि॑ष्ठः॒ पर्व॑तानां त्रिक॒कुन्नाम॑ ते पि॒ता
ଅଞ୍ଜନର ଦାସ-ଶତ୍ରୁ ତିନି—ତକ୍ମା (ଜ୍ୱର), ବଲାସ (କଫ) ଏବଂ ଆଦହି (ଦାହକ)। ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରବଳ; ‘ତ୍ରିକକୁଦ’ ନାମରେ, ସେ ତୋର ପିତା।
Mantra 9
यदाञ्ज॑नं त्रैककु॒दं जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । या॒तूंश्च॒ सर्वा॑ञ्ज॒म्भय॒त् सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ଯେତେବେଳେ ହିମବନ୍ତର ଚାରିପାଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତ୍ରିକକୁଦ-ଜାତ ଅଞ୍ଜନ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଯାତୁମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯାତୁଧାନୀ ଦୈତ୍ୟସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା।
Mantra 10
यदि॒ वासि॑ त्रैककु॒दं यदि॑ यामु॒नमु॒च्यसे॑ । उ॒भे ते॑ भ॒द्रे॑ नाम्नी॒ ताभ्यां॒ नः पाह्याञ्जन
ତୁ ଯଦି ‘ତ୍ରିକକୁଦ’ ନାମରେ ଅଛୁ, କିମ୍ବା ‘ୟାମୁନ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଅ—ତୋର ଉଭୟ ନାମ ମଙ୍ଗଳମୟ। ସେଇ ଦୁଇ ନାମରେ, ହେ ଅଞ୍ଜନ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
Frequently Asked Questions
Āñjana is collyrium/eye-salve, treated here as a personified protective remedy—both a medicine for the eyes and a spiritual guard against harmful influences.
No. Along with eye-healing, it is strongly apotropaic: it asks protection from hostile spells, nightmares, taint, and the feared harm that comes ‘through the eye’ (evil-eye type affliction).
It uses nāmabala (the power of names): even if the collyrium is known by different regional names or varieties, invoking its auspicious names ensures the protection remains effective.
Ask anything about Sukta 9 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.