Adhyaya 1
Book 4 operationalizes daṇḍa as an instrument for preserving internal order so that artha can be produced, collected, and stored without leakage. Chapter 4.1, in this segment, targets economic integrity: petty misrepresentation of value, counterfeit manufacture/acceptance/issuance, and theft or concealment of high-value items (ratna, nidhi). It also governs disclosure incentives for mines, gems, and treasure-troves, aligning private information with public revenue through graded shares and thresholds that shift ownership to the king beyond a high valuation. Parallelly, it regulates professional hazards (physicians) and public performers, showing that the state’s coercive capacity is not only punitive but also standard-setting for occupations that affect life, reputation, and social stability. In the Vijigīṣu’s architecture, these rules harden the Kośa-limb: credible money, safeguarded valuables, and disciplined professions generate predictable revenue and reduce transaction costs, enabling sustained campaigns and governance.
Sutras
Sutra 1
प्रदेष्टारस्त्रयस्त्रयोऽमात्याः कण्टकशोधनं कुर्युः ॥ कZ_०४.१.०१ ॥
ତିନିଜଣ ପ୍ରଦେଷ୍ଟାର ଓ ତିନିଜଣ ଅମାତ୍ୟ ‘କଣ୍ଟକଶୋଧନ’—ବିଘ୍ନସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଉପାଦାନଙ୍କ ଦମନ/ଶୋଧନ—କରିବେ।
Sutra 2
अर्थ्यप्रतीकाराः कारुशासितारः संनिक्षेप्तारः स्ववित्तकारवः श्रेणीप्रमाणा निक्षेपं गृह्णीयुः ॥ कZ_०४.१.०२ ॥
ଅର୍ଥ୍ୟପ୍ରତୀକାର, କାରୁଶାସିତାର, ସଂନିକ୍ଷେପ୍ତାର ଏବଂ ନିଜ ଧନରେ କାମ କରୁଥିବା ସମର୍ଥ କାରିଗରମାନେ—ଶ୍ରେଣୀକୁ ପ୍ରମାଣ/ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଧରି—ନିକ୍ଷେପ (ଜମା) ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ।
Sutra 3
विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत ॥ कZ_०४.१.०३ ॥
ବିପତ୍ତି ସମୟରେ ଶ୍ରେଣୀ ନିକ୍ଷେପର ଦାୟିତ୍ୱ/ଭାର ବହନ କରିବ।
Sutra 4
निर्दिष्टदेशकालकार्यं च कर्म कुर्युः अनिर्दिष्टदेशकालं कार्यापदेशम् ॥ कZ_०४.१.०४ ॥
କାମ କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ହେବ; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ ଥିଲେ ତାହା କେବଳ ‘କାର୍ଯ୍ୟାପଦେଶ’—କାମର ଅଜୁହାତ/ଦାବି ମାତ୍ର।
Sutra 5
कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०४.१.०५ ॥
ସମୟସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ ମଜୁରିର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେହି ପରିମାଣର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 6
अन्यत्र भ्रेषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेयुः ॥ कZ_०४.१.०६ ॥
ଭ୍ରେଷ (ଧସ/ଦୁର୍ଘଟଣା) କିମ୍ବା ଉପନିପାତ (ଆକସ୍ମିକ ବିପତ୍ତି/ଆକ୍ରମଣ) ଛଡ଼ା, କ୍ଷତି କିମ୍ବା ବିନାଶ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦାୟୀ ଧରାଯିବ।
Sutra 7
कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशस्तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०४.१.०७ ॥
କାମଟି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ନ କରି (ଭିନ୍ନଭାବେ/ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ) କଲେ ମଜୁରି ହରାଇବେ ଏବଂ ସେହିର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହେବ।
Sutra 8
तन्तुवाया दशैकादशिकं सूत्रं वर्धयेयुः ॥ कZ_०४.१.०८ ॥
ତନ୍ତୁବାୟମାନେ ସୂତାର ଗଣନା/ମାପକୁ ଦଶ କିମ୍ବା ଏଗାର ଏକକ ଯାଏଁ ବଢ଼ାଇବେ।
Sutra 9
वृद्धिच्छेदे छेदद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.०९ ॥
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୃଦ୍ଧି (ଅତିରିକ୍ତ ପରିମାଣ) କମାଇଦେବା/ନଦେବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ: ଘାଟତିର ଦୁଇଗୁଣ।
Sutra 10
सूत्रमूल्यं वानवेतनं क्षौमकौशेयानामध्यर्धगुणं पत्त्रोर्णाकम्बलदुकूलानां द्विगुणम् ॥ कZ_०४.१.१० ॥
ବୁଣାଇ ମଜୁରି ସୂତାର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। କ୍ଷୌମ (ଲିନେନ) ଓ କୌଶେୟ (ରେଶମ) ପାଇଁ ସୂତା-ମୂଲ୍ୟର ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ଗୁଣ; ପତ୍ର-ତନ୍ତୁ ବସ୍ତ୍ର, ଉଲ୍ଲ ବସ୍ତ୍ର/କମ୍ବଳ ଓ ଦୂକୂଳ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର) ପାଇଁ ସୂତା-ମୂଲ୍ୟର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 11
मानहीने हीनावहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः तुलाहीने हीनचतुर्गुणो दण्डः सूत्रपरिवर्तने मूल्यद्विगुणः ॥ कZ_०४.१.११ ॥
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାପ/ଆକାରରେ ଘାଟତି ଥିଲେ ମଜୁରି ଘାଟତି ଅନୁପାତରେ କମାଇବା ଉଚିତ ଏବଂ ଘାଟତିର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ହେବ। ଓଜନରେ ଘାଟତି ଥିଲେ ଘାଟତିର ଚତୁର୍ଗୁଣ ଦଣ୍ଡ। ସୂତା ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ (ସୂତାର) ମୂଲ୍ୟର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 12
तेन द्विपटवानं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.१२ ॥
ଏହି ଏକେ ମାନଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିପଟ (ଦୁଇ ପତ୍ର ବସ୍ତ୍ର) ବୁଣାଇର ନିୟମମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ/ଆବୃତ ହେଲା।
Sutra 13
ऊर्णातुलायाः पञ्चपलिको विहननच्छेदो रोमच्छेदश्च ॥ कZ_०४.१.१३ ॥
ଉଲ୍ଲ ତୁଳା କରିବାବେଳେ ପିଟିବା/ସଫା କରିବାରୁ ହେଉଥିବା କ୍ଷୟ ଏବଂ ତନ୍ତୁ/ରୋମ କଟିଯିବାରୁ ହେଉଥିବା କ୍ଷୟ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ପଲ ପରିମାଣର ଅନୁମୋଦିତ କମିବା ମାନ୍ୟ।
Sutra 14
रजकाः काष्ठफलकश्लक्ष्णशिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः ॥ कZ_०४.१.१४ ॥
ଧୋବୀମାନେ ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ କାଠ ଫଳକ କିମ୍ବା ମସୃଣ ପଥର ଉପରେ ଧୋଇବେ।
Sutra 15
अन्यत्र नेनिजतो वस्त्रोपघातं षट्पणं च दण्डं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१५ ॥
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନ/ପୃଷ୍ଠ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ଧୋଇବାରୁ ବସ୍ତ୍ର କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, କ୍ଷତିପୂରଣ ସହ ଛଅ ପଣ ଦଣ୍ଡ ଦେବେ।
Sutra 16
मुद्गराङ्कादन्यद्वासः परिदधानास्त्रिपणं दण्डं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१६ ॥
ଧୋବୀର ମୁଦ୍ରା/ଚିହ୍ନ ଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିବା/ଫେରାଇଦେଉଥିବା ଲୋକେ ତିନି ପଣ ଦଣ୍ଡ ଦେବେ।
Sutra 17
परवस्त्रविक्रयावक्रयाधानेषु च द्वादशपणो दण्डः परिवर्तने मूल्यद्विगुणो वस्त्रदानं च ॥ कZ_०४.१.१७ ॥
ଅନ୍ୟର ବସ୍ତ୍ର ବିକ୍ରୟ, କ୍ରୟ କିମ୍ବା ଗିରବ ରଖିବାରେ ବାର ପଣ ଦଣ୍ଡ। ପରିବର୍ତ୍ତନ (substitution) କଲେ ମୂଲ୍ୟର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡ ଏବଂ (ମୂଳ) ବସ୍ତ୍ର ଫେରାଇଦେବା।
Sutra 18
मुकुलावदातं शिलापट्टशुद्धं धौतसूत्रवर्णं प्रमृष्टश्वेतं चैकरात्रोत्तरं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१८ ॥
ସେମାନେ ଏକ ରାତି ପରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ପରଦିନ) ଫେରାଇଦେବେ—କଳି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପଥର ପଟିଆ ପରି ପରିଷ୍କାର, ସୂତାର ରଙ୍ଗ ଭଲଭାବେ ଧୋଆ, ଏବଂ ଭଲଭାବେ ଘସି ସ୍ୱେତ କରା।
Sutra 19
पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥
ହାଲୁକା ରଙ୍ଗକାମ ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ; ନୀଳ (ଇଣ୍ଡିଗୋ) ରଙ୍ଗକାମ ଛଅ ରାତିରେ। ପୁଷ୍ପରଙ୍ଗ, ଲାଖ ଓ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା-ଲାଲ—ଏହା ଭାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ କରିବାକୁ ପଡ଼େ—ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀର ବସ୍ତ୍ର ସାତ ରାତିରେ (ସମ୍ପନ୍ନ) ହେବ।
Sutra 20
ततः परं वेतनहानिं प्राप्नुयुः ॥ कZ_०४.१.२० ॥
ତାହା ପରେ (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ) ସେମାନେ ବେତନ ହାନି/କଟୋଟି ଭୋଗିବେ।
Sutra 21
श्रद्धेया रागविवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः ॥ कZ_०४.१.२१ ॥
ରଙ୍ଗ/ରଙ୍ଗକାମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦରେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ କୁଶଳମାନେ ବେତନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବେ।
Sutra 22
परार्ध्यानां पणो वेतनं मध्यमानामर्धपणः प्रत्यवराणां पादः स्थूलकानां माषकद्विमाषकं द्विगुणं रक्तकानाम् ॥ कZ_०४.१.२२ ॥
ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀ (ବସ୍ତ୍ର) ପାଇଁ ବେତନ ଗୋଟିଏ ପଣ; ମଧ୍ୟମ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ପଣ; ନିମ୍ନ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ (ପଣ)। ମୋଟା ବସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇ ମାଷକ; ଲାଲ ରଙ୍ଗା ଜିନିଷ ପାଇଁ (ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହାରର) ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 23
प्रथमनेजने चतुर्भागः क्षयः द्वितीये पञ्चभागः ॥ कZ_०४.१.२३ ॥
ପ୍ରଥମ ଧୋଇବା/ପରିଷ୍କାରରେ ଅନୁମୋଦିତ କ୍ଷୟ ଚତୁର୍ଥାଂଶ; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ପଞ୍ଚମାଂଶ।
Sutra 24
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.२४ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେଲା (ଅର୍ଥାତ ସେହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ)।
Sutra 25
रजकैस्तुन्नवाया व्याख्याताः ॥ कZ_०४.१.२५ ॥
ଏହିପରି ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଧୋବା, ଦର୍ଜି ଓ ବୁଣକାରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
Sutra 26
सुवर्णकाराणामशुचिहस्ताद् रूप्यं सुवर्णमनाख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः विरूपं चतुर्विंशतिपणः चोरहस्तादष्टचत्वारिंशत्पणः ॥ कZ_०४.१.२६ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣକାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ: ‘ଅଶୁଚି/ସନ୍ଦେହାସ୍ପଦ ହାତ’ ଠାରୁ ରୂପା କିମ୍ବା ସୁନା ଘୋଷଣା ନକରି କିଣିଲେ—ଧାତୁ ସାଧାରଣ/ମାନକ ରୂପରେ ଥିଲେ ୧୨ ପଣ ଦଣ୍ଡ; ବିକୃତ/ଅସାଧାରଣ ରୂପରେ ଥିଲେ ୨୪ ପଣ; ଚୋରର ହାତରୁ ହେଲେ ୪୮ ପଣ।
Sutra 27
प्रच्छन्नविरूपमूल्यहीनक्रयेषु स्तेयदण्डः कृतभाण्डोपधौ च ॥ कZ_०४.१.२७ ॥
ଗୋପନ ତ୍ରୁଟି/ବିକୃତି ସହିତ କ୍ରୟ କିମ୍ବା କମ୍ ଦାମରେ (ଅବମୂଲ୍ୟିତ) କ୍ରୟ ହେଲେ ଚୋରି ସମାନ ଦଣ୍ଡ ହେବ; ଏବଂ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀର ମିଥ୍ୟା/ରୋପିତ ଜମା (ଉପଧି) ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ।
Sutra 28
सुवर्णान्माषकमपहरतो द्विशतो दण्डः रूप्यधरणान्माषकमपहरतो द्वादशपणः ॥ कZ_०४.१.२८ ॥
ସୁନାରୁ ଗୋଟିଏ ମାଷକ ଚୋରି କଲେ ୨୦୦ (ପଣ) ଦଣ୍ଡ; ରୂପା/ଧରଣରୁ ଗୋଟିଏ ମାଷକ ଚୋରି କଲେ ୧୨ ପଣ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 29
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.२९ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେଲା (ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ନିୟମ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାମଲାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ)।
Sutra 30
वर्णोत्कर्षमपसारणं योगं वा साधयतः पञ्चशतो दण्डः ॥ कZ_०४.१.३० ॥
ଯେ (ଅବୈଧଭାବେ) ବର୍ଣ୍ଣୋତ୍କର୍ଷ, ଅପସାରଣ/ବହିଷ୍କାର, କିମ୍ବା (ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ) ଯୋଗ/ଗଠଜୋଡ଼ ସାଧନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତାହାର ଦଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚଶତ।
Sutra 31
तयोरपचरणे रागस्यापहारं विद्यात् ॥ कZ_०४.१.३१ ॥
ସେଇ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଯେକୌଣସି ପକ୍ଷ ଅପଚରଣ/ଅତିକ୍ରମ କଲେ ‘ରାଗ’ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅପରାଧରୁ ମିଳିଥିବା ଅବୈଧ ଲାଭ/ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥ) ଜବତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 32
माषको वेतनं रूप्यधरणस्य सुवर्णस्याष्टभागः ॥ कZ_०४.१.३२ ॥
ବେତନ ଗୋଟିଏ ମାଷକ; ରୂପ୍ୟ (ଚାନ୍ଦି) ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ (ସୁନା) ଧରଣ/ହାତଲିବା ପାଇଁ ବେତନ (ମାନକର) ଅଷ୍ଟମାଂଶ।
Sutra 33
शिक्षाविशेषेण द्विगुणो वेतनवृद्धिः ॥ कZ_०४.१.३३ ॥
ବିଶେଷ ଶିକ୍ଷା/ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଥିଲେ ବେତନବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 34
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.३४ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ (ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ପରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ)।
Sutra 35
ताम्रवृत्तकंसवैकृन्तकारकूटकानां पञ्चकं शतं वेतनम् ॥ कZ_०४.१.३५ ॥
ତାମ୍ର ଚକ୍ର/ପଟ, କାଂସା/ପିତଳ, କାଟିବା/ଖୋଦନ କରୁଥିବା କାରିଗର ଏବଂ କୂଟ/ନକଲି ବସ୍ତୁ ତିଆରିକାରୀଙ୍କ ମଜୁରି ପ୍ରତି ଶତରେ ପାଞ୍ଚ (ଏକକ) ।
Sutra 36
ताम्रपिण्डो दशभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.३६ ॥
ତାମ୍ର ପିଣ୍ଡର ଅନୁମତ କ୍ଷୟ/ଅପଚୟ ଦଶମାଂଶ (1/10) ।
Sutra 37
पलहीने हीनद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.३७ ॥
ଏକ ପଲ ଘାଟ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ ଘାଟର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 38
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.३८ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ (ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୀତି ଲାଗୁ)।
Sutra 39
सीसत्रपुपिण्डो विंशतिभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.३९ ॥
ସୀସା ଓ ଟିନ୍ (ତ୍ରପୁ) ପିଣ୍ଡର ମୂଲ୍ୟାୟନ/ବିନିମୟ ସମୟରେ ବିଶରେ ଏକ ଭାଗ (୫%) କ୍ଷୟ ଭାବେ କମାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 40
काकणी चास्य पलवेतनम् ॥ कZ_०४.१.४० ॥
ଏହାର ପଲ-ପରିମାଣ କାମର ମଜୁରି ଗୋଟିଏ କାକଣୀ।
Sutra 41
कालायसपिण्डः पञ्चभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.४१ ॥
କାଲାୟସ (ଲୋହ) ପିଣ୍ଡରେ ପଞ୍ଚମ ଭାଗ (20%) କ୍ଷୟ/କମି ଧରାଯିବ।
Sutra 42
काकणीद्वयं चास्य पलवेतनम् ॥ कZ_०४.१.४२ ॥
ଏହାର ପଲ-ପରିମାଣ କାମର ମଜୁରି ଦୁଇ କାକଣୀ।
Sutra 43
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.४३ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ (ଅର୍ଥାତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ)।
Sutra 44
रूपदर्शकस्य स्थितां पणयात्रामकोप्यां कोपयतः कोप्यामकोपयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.४४ ॥
ରୂପଦର୍ଶକ (ପରୀକ୍ଷକ/ମୁଦ୍ରା-ପରୀକ୍ଷକ) ଯେ ପଣୟାତ୍ରା (ସରକାରୀ ବିନିମୟ/ମୂଲ୍ୟ-ତାଲିକା) ସ୍ଥିର ହେବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ କରେ, କିମ୍ବା ଯାହା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ ତାହାକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ତେବେ ଦଣ୍ଡ ବାର ପଣ।
Sutra 45
व्याजीपरिशुद्धौ पणयात्रा ॥ कZ_०४.१.४५ ॥
ବ୍ୟାଜୀ (ମିଶ୍ରଣଦ୍ୱାରା ଭେଜାଳ) ବିରୋଧରେ ଶୁଦ୍ଧତା ପରୀକ୍ଷା ସହିତ ସରକାରୀ ମୂଲ୍ୟାୟନ/ବିନିମୟ-ତାଲିକା (ପଣଯାତ୍ରା) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 46
पणान्माषकमुपजीवतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.४६ ॥
ଏକ ପଣରୁ ଏକ ମାଷକ କମାଇ/କାଟି (ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ କରି) ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବାର ପଣ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 47
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.४७ ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଗଲା।
Sutra 48
कूटरूपं कारयतः प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्रं दण्डः कोशे प्रक्षिपतो वधः ॥ कZ_०४.१.४८ ॥
ଯେ କୂଟରୂପ (ଜାଲି ମୁଦ୍ରା/ଧାତୁ-ରୂପ) ତିଆରି କରାଏ, କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରଚଳନରେ ଛାଡ଼େ—ତାଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର (ପଣ) ଦଣ୍ଡ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଏହାକୁ ରାଜକୋଷରେ ଜମା କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଧ (ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ)।
Sutra 49
चरकपांसुधावकाः सारत्रिभागं द्वौ राजा रत्नं च ॥ कZ_०४.१.४९ ॥
ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଖୋଜିବାଳା ଓ ଧୂଳି/ମାଟି ଧୋଇବାଳାମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତୋଳିତ ‘ସାର’ର ତିନି ଭାଗରୁ ଦୁଇ ଭାଗ ଦିଆଯିବ; ଶେଷ ଭାଗ ରାଜା ନେବେ, ଏବଂ ରତ୍ନ (ମୂଳ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତୁ) ରାଜସ୍ୱ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ ଧରାହେବ।
Sutra 50
रत्नापहार उत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१.५० ॥
ରତ୍ନ ଚୋରି/ଅପହରଣ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
Sutra 51
खनिरत्ननिधिनिवेदनेषु षष्ठमंशं निवेत्ता लभेत द्वादशमंशं भृतकः ॥ कZ_०४.१.५१ ॥
ଖଣି, ରତ୍ନ କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ନିଧି ବିଷୟରେ ଖବର ଦେଲେ ସୂଚକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ପାଇବ; ଏବଂ ସଂପୃକ୍ତ ଭୃତକ (ମଜୁର) ଦ୍ୱାଦଶାଂଶ ପାଇବ।
Sutra 52
शतसहस्रादूर्ध्वं राजगामी निधिः ॥ कZ_०४.१.५२ ॥
ଏକ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟର ନିଧି ରାଜାଙ୍କୁ ଯିବ (ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି ହେବ)।
Sutra 53
ऊने षष्ठमंशं दद्यात् ॥ कZ_०४.१.५३ ॥
ଯଦି ତାହା (ସେହି ସୀମାଠାରୁ) କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।
Sutra 54
पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्वकरणेन समग्रं लभेत ॥ कZ_०४.१.५४ ॥
ସୁଚରିତ୍ର ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦା ଯଦି ନିଜ ସାଧନ/ଉପକରଣରେ ପୌର୍ବିକ କିମ୍ବା ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଜମା/ନିଧି ଉଦ୍ଧାର କରେ, ତେବେ ସେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଇପାରିବ।
Sutra 55
स्वकरणाभावे पञ्चशतो दण्डः प्रच्छन्नादाने सहस्रम् ॥ कZ_०४.१.५५ ॥
ଯଦି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜସ୍ୱ ଉପାୟ/ଉପକରଣ ନଥାଏ (ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ସାବିତ କରିପାରେନି), ତେବେ ଦଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚଶତ; ଗୁପ୍ତରେ ନେଲେ ଦଣ୍ଡ ଏକହଜାର।
Sutra 56
भिषजः प्राणाबाधिकमनाख्यायोपक्रममाणस्य विपत्तौ पूर्वः साहसदण्डः कर्मापराधेन विपत्तौ मध्यमः ॥ कZ_०४.१.५६ ॥
ପ୍ରାଣକୁ ବାଧା/ବିପଦ ହେବ ବୋଲି କହିନଥାଇ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାନି ହେଲେ ପ୍ରଥମ (ନ୍ୟୁନତମ) ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହେବ; କର୍ମ/ପ୍ରକ୍ରିୟା-ଦୋଷ (ବୃତ୍ତିଗତ ତ୍ରୁଟି) ଦ୍ୱାରା ହାନି ହେଲେ ମଧ୍ୟମ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହେବ।
Sutra 57
मर्मवधवैगुण्यकरणे दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥ कZ_०४.१.५७ ॥
ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ପ୍ରହାର କରି ହତ୍ୟା କରିବା କିମ୍ବା ସ୍ଥାୟୀ ଅକ୍ଷମତା/ବିକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା—ଏହାକୁ ଦଣ୍ଡ-ପାରୁଷ୍ୟ (ଶାରୀରିକ ହିଂସା) ଦଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 58
कुशीलवा वर्षारात्रमेकस्था वसेयुः ॥ कZ_०४.१.५८ ॥
କୁଶୀଳବ (ନଟ/କଳାକାର) ବର୍ଷାକାଳର ରାତିଗୁଡ଼ିକରେ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ବସବାସ କରିବେ (ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଅବଧିରେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ/ନିବନ୍ଧିତ ରହିବେ)।
Sutra 59
कामदानमतिमात्रमेकस्यातिवादं च वर्जयेयुः ॥ कZ_०४.१.५९ ॥
ସେମାନେ (i) ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଠାରୁ ଭୋଗସୁଖ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଯାଚନା, ଏବଂ (ii) ଅତିବାଦ/ଅପମାନଜନକ ଅତିଶୟ କଥା—ଏହାକୁ ବର୍ଜନ କରିବେ।
Sutra 60
तस्यातिक्रमे द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.६० ॥
ସେହି (ନିୟମ) ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ ବାରୋ ପଣ ଦଣ୍ଡ (ଜରିମାନା) ହେବ।
Sutra 61
कामं देशजातिगोत्रचरणमैथुनावहासेन नर्मयेयुः ॥ कZ_०४.१.६१ ॥
ଅଧିକତମ, ଦେଶ/ଅଞ୍ଚଳ, ଜାତି, ଗୋତ୍ର, ଆଚରଣ କିମ୍ବା ମୈଥୁନ ବିଷୟକୁ ହାସ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ମାତ୍ର ହାଲୁକା ଠଟା କରିପାରିବେ (ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ)।
Sutra 62
कुशीलवैश्चारणा भिक्षुकाश्च व्याख्याताः ॥ कZ_०४.१.६२ ॥
କୁଶୀଳବ, ଚାରଣ ଏବଂ ଭିକ୍ଷୁକ—ଏମାନେ (ଏଠାରେ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା/ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
Sutra 63
तेषामयःशूलेन यावतः पणानभिवदेयुस्तावन्तः शिफाप्रहारा दण्डाः ॥ कZ_०४.१.६३ ॥
ଲୋହ ଶୂଳ/ଭାଲା ଦେଖାଇ ଭୟ ଦେଇ ସେମାନେ ଯେତେ ପଣ ଦାବି କରିବେ, ସେତେ ସଂଖ୍ୟକ ନିତମ୍ବରେ (ଶିଫାରେ) ପ୍ରହାର ଦଣ୍ଡ ହେବ।
Sutra 64
शेषाणां कर्मणां निष्पत्तिवेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् ॥ कZ_०४.१.६४ ॥
ଅବଶିଷ୍ଟ କାମଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ମଜୁରି କାମର ନିଷ୍ପତ୍ତି/ଉତ୍ପାଦନ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 65
एवं चोरानचोराख्यान्वणिक्कारुकुशीलवान् ॥ कZ_०४.१.६५अब् ॥
ଏହିପରି ‘ଚୋର ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ଚୋରମାନଙ୍କୁ—ଯଥା ବଣିକ, କାରିଗର ଓ ନଟ/କଳାକାର—ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କଲେ ରାଜ୍ୟ ରୋକିବା ଉଚିତ।
Sutra 66
भिक्षुकान् कुहकांश्चान्यान्वारयेद्देशपीडनात् ॥ कZ_०४.१.६६च्द् ॥
ଭିକ୍ଷୁକ, ଠକ/ଛଳକ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଶ/ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳକୁ ପୀଡ଼ନ କରିବାରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Stable money and secure valuables reduce fraud, protect livelihoods, and lower the costs of trade and adjudication; disclosure rewards convert private knowledge of mines/treasure into public revenue, strengthening state capacity for protection and public works.
Graded fines (e.g., 12 paṇas for minor value-misrepresentation), 1000 paṇas for making/accepting/issuing counterfeit (kūṭarūpa), and death if counterfeit is deposited into the royal treasury; ratna-theft draws the highest punishment; concealment and improper claiming of treasure-trove attracts specified fines and forfeiture rules.