Sutra 19
Devanagari script
पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥
Transliteration
pañcarātrikaṃ tanurāgaṃ ṣaḍrātrikaṃ nīlaṃ puṣpalākṣāmañjiṣṭhāraktaṃ guruparikarma yatnopacāryaṃ jātyaṃ vāsaḥ saptarātrikam
Translation
ହାଲୁକା ରଙ୍ଗକାମ ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ; ନୀଳ (ଇଣ୍ଡିଗୋ) ରଙ୍ଗକାମ ଛଅ ରାତିରେ। ପୁଷ୍ପରଙ୍ଗ, ଲାଖ ଓ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା-ଲାଲ—ଏହା ଭାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ କରିବାକୁ ପଡ଼େ—ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀର ବସ୍ତ୍ର ସାତ ରାତିରେ (ସମ୍ପନ୍ନ) ହେବ।
Word by Word
पञ्चरात्रिकम्lasting for five nights (a five-night process/period)
पञ्चरात्रिकम्:
TypeAdjective
Rootपञ्च + रात्रि
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘पञ्चरात्र-सम्बन्धि/पञ्चरात्र-पर्यन्तम्’ इत्यर्थे विशेषणम्
तनुthin, light (in shade)
तनु:
TypeAdjective
Rootतनु
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘रागम्’ इति पदस्य विशेषणम्
रागम्dyeing; colour; dye
रागम्:
TypeNoun
Rootरञ्ज् (राग)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; कर्म/वस्तुनिर्देशः
षड्रात्रिकम्lasting for six nights
षड्रात्रिकम्:
TypeAdjective
Rootषट् + रात्रि
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘नीलम्’ इति पदस्य विशेषणम्
नीलम्indigo; blue dye
नीलम्:
TypeNoun/Adjective
Rootनील
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; रञ्जकद्रव्य/वर्णविशेषः
पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तम्red (produced) with flower-dye, lac, and madder
पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तम्:
TypeAdjective
Rootपुष्प + लाक्षा + मञ्जिष्ठा + रक्त
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘गुरुपरिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘पुष्प-लाक्षा-मञ्जिष्ठा-रक्त’ इति रञ्जनद्रव्यैः/वर्णैः रक्तम्
गुरुheavy; strong; deep (in effect)
गुरु:
TypeAdjective
Rootगुरु
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्
परिकर्मprocessing; finishing treatment
परिकर्म:
TypeNoun
Rootकृ (कर्मन्) उपसर्गः परि-
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; प्रक्रिया/संस्कारः
यत्नोपचार्यम्to be carried out with care and effort
यत्नोपचार्यम्:
TypeAdjective
Rootयत्न + उपचार्य (उप + चर्)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘यत्नेन उपचार्यं’ = प्रयत्नपूर्वकं सेवनीयम्/सम्पादनीयम्
जात्यम्fine; of superior kind
जात्यम्:
TypeAdjective
Rootजात्य
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम्
वासःcloth; garment
वासः:
TypeNoun
Rootवस् (वासस्)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; वस्त्रवाचकः
सप्तरात्रिकम्lasting for seven nights
सप्तरात्रिकम्:
TypeAdjective
Rootसप्त + रात्रि
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम् (कालमाननिर्देशः)
Entities Mentioned
D
dyeing artisansC
cloth (vāsaḥ)I
indigo (nīla)L
lac (lākṣā)M
madder (mañjiṣṭhā)FAQs
To create enforceable service standards—so delays, fraud, or under-processing can be detected and penalized, and wages/liability can be computed against a known benchmark.