Adhyaya 88

Verse 1

7 क्ा-्ण अ--जक्ाा $. धन्वदुर्गका दूसरा नाम मरुदुर्ग भी है। जिसके चारों ओर बालूका घेरा हो, उस किलेको धन्वदुर्ग कहते हैं। . समतल जमीनके अंदर बना हुआ किला या तहखाना महीदुर्ग कहलाता है। . पर्वतशिखरपर बना हुआ वह किला जो चारों ओरसे उत्तुंग पर्वतमालाओंद्वारा घिरा हुआ हो, गिरिदुर्ग कहलाता है। . फौजी किलेका ही नाम मनुष्यदुर्ग है। ५. जिसके चारों ओर जलका घेरा हो, वह जलदुर्ग कहलाता है। ६. जो स्थान कटवाँसी आदिके घने जंगलसे घिरा हुआ हो, उसे वनदुर्ग कहा गया है। ४ [०८ ० |[/० सप्ताशीतितमोब ध्याय: राष्ट्रकी रक्षा तथा वृद्धिके उपाय युधिछिर उवाच राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्‌ राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम्‌ । सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ नरेश्वर! अब मैं यह अच्छी तरह जानना चाहता हूँ कि राष्ट्रकी रक्षा तथा उसकी वृद्धि किस प्रकार हो सकती है, अतः आप इसी विषयका वर्णन करें

ယုဓိဋ္ဌိရက ပြော၏—“အို မင်းကြီး၊ နိုင်ငံတော်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် ထိုနိုင်ငံကို စုစည်းတည်တံ့စေ၍ ထိန်းသိမ်းတည်မြဲစေမည့် နည်းလမ်းတို့ကို မှန်ကန်စွာ သိလိုပါသည်။ ထို့ကြောင့် ဗာရတဝంశ၏ အထွဋ်အမြတ်သူရဲကောင်းတော်၊ နိုင်ငံကို မည်သို့ ကာကွယ်၍ အင်အားတိုးတက်စေသင့်သည်ကို ကျွန်ုပ်အား ရှင်းပြပါလော့”။

Verse 2

भीष्म उवाच राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्‌ राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम्‌ । हन्त सर्व प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमना: शृणु,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! अब मैं बड़े हर्षके साथ तुम्हें राष्ट्रकी रक्षा तथा वृद्धिका सारा रहस्य बता रहा हूँ। तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो

ဘီရှ္မက ပြော၏—“အို မင်းကြီး၊ နိုင်ငံတော်ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် ထိုနိုင်ငံကို မှန်ကန်စွာ စုစည်းထိန်းသိမ်းတည်မြဲစေခြင်းတို့ကို သင်အား တိတိကျကျ ရှင်းပြမည်။ လာလော့—အရာအားလုံးကို၊ အနှစ်သာရအမှန်တရားကို ငါပြောမည်။ စိတ်ကို တစ်ချက်တည်း စုစည်း၍ နားထောင်လော့”။

Verse 3

ग्रामस्थाधिपति: कार्यो दशग्राम्यास्तथा पर: । द्विगुणाया: शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत्‌,एक गाँवका, दस गाँवोंका, बीस गाँवोंका, सौ गाँवोंका तथा हजार गाँवोंका अलग- अलग एक-एक अधिपति बनाना चाहिये

ဘီရှ္မက ပြော၏—“ရွာတစ်ရွာအတွက် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးတစ်ဦးကို ခန့်အပ်ရမည်၊ ထို့အတူ ရွာဆယ်ရွာစုအတွက်လည်း အခြားတစ်ဦးကို ခန့်အပ်ရမည်။ ထိုနည်းတူပင် ပိုကြီးမားသော အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ်များ—ရွာနှစ်ဆယ်၊ ရွာတစ်ရာ၊ ထို့ပြင် ရွာတစ်ထောင်အထိ—အတွက်လည်း အရာရှိများကို ခန့်အပ်သင့်သည်၊ ထို့ကြောင့် အုပ်ချုပ်မှုသည် စနစ်တကျ၊ တာဝန်ခံမှုရှိ၍ အဆင့်တိုင်းတွင် လျင်မြန်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်မည်ဖြစ်သည်”။

Verse 4

ग्रामीयान्‌ ग्रामदोषांश्व ग्रामिकः प्रतिभावयेत्‌ । तान्‌ ब्रूयाद्‌ दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै,गाँवके स्वामीका यह कर्त्तव्य है कि वह गाँववालोंके मामलोंका तथा गाँवमें जो-जो अपराध होते हों, उन सबका वहीं रहकर पता लगावे और उनका पूरा विवरण दस गाँवके अधिपतिके पास भेजे। इसी तरह दस गाँवोंवाला बीस गाँववालेके पास और बीस गाँवोंवाला अपने अधीनस्थ जनपदके लोगोंका सारा वृत्तान्त सौ गाँवोंवाले अधिकारीको सूचित करे। (फिर सौ गाँवोंका अधिकारी हजार गाँवोंके अधिपतिको अपने अधिकृत क्षेत्रोंकी सूचना भेजे। इसके बाद हजार गाँवोंका अधिपति स्वयं राजाके पास जाकर अपने यहाँ आये हुए सभी विवरणोंको उसके सामने प्रस्तुत करे)

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ရွာအုပ်ချုပ်သူသည် ရွာသူရွာသားတို့၏ အရေးကိစ္စများနှင့် ရွာအတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော အပြစ်အမှုများကို သေချာစွာ စိစစ်သိရှိရမည်။ ထိုအကြောင်းအရာတို့ကို ရွာဆယ်ရွာကို ကြီးကြပ်သော အရာရှိထံ သတင်းပို့ရမည်။ ထိုအရာရှိသည်လည်း ရွာနှစ်ဆယ်ကို ကြီးကြပ်သော အရာရှိထံ ထပ်မံတင်ပြရမည်။ ထိုသို့ အဆင့်လိုက် ကြီးကြပ်မှုဖြင့် ဒေသတွင်း အကျင့်အကြံနှင့် အပြစ်အမှုတို့ကို ဖုံးကွယ်မထားဘဲ အထက်သို့ တင်ပြနိုင်သဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးသည် မသိမမြင်၍ လျစ်လျူရှုခြင်းမဟုတ်ဘဲ မှန်ကန်သော သိမြင်မှုနှင့် အချိန်မီ ပြုပြင်ခြင်းပေါ်တွင် တည်ရ၏။

Verse 5

सो<पि विंशत्यधिपतिर्वत्तं जानपदे जने । ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्‌,गाँवके स्वामीका यह कर्त्तव्य है कि वह गाँववालोंके मामलोंका तथा गाँवमें जो-जो अपराध होते हों, उन सबका वहीं रहकर पता लगावे और उनका पूरा विवरण दस गाँवके अधिपतिके पास भेजे। इसी तरह दस गाँवोंवाला बीस गाँववालेके पास और बीस गाँवोंवाला अपने अधीनस्थ जनपदके लोगोंका सारा वृत्तान्त सौ गाँवोंवाले अधिकारीको सूचित करे। (फिर सौ गाँवोंका अधिकारी हजार गाँवोंके अधिपतिको अपने अधिकृत क्षेत्रोंकी सूचना भेजे। इसके बाद हजार गाँवोंका अधिपति स्वयं राजाके पास जाकर अपने यहाँ आये हुए सभी विवरणोंको उसके सामने प्रस्तुत करे)

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ထိုနည်းတူပင် ရွာနှစ်ဆယ်ကို ကြီးကြပ်သော အရာရှိသည် မိမိခရိုင်အတွင်းရှိ ပြည်သူတို့၏ အခြေအနေအလုံးစုံကို စိစစ်သိရှိ၍ ရွာတစ်ရာကို တာဝန်ယူသော အုပ်ချုပ်ရေးမှူးထံ အရာအားလုံးကို တင်ပြရမည်။ ဤကဗျာသည် အဆင့်လိုက် တာဝန်ခံမှု၏ ချိတ်ဆက်ကွင်းဆက်ကို ပြသ၍ ဒေသတွင်း အခြေအနေများနှင့် အပြစ်အမှုများကို သိရှိ၊ မှတ်တမ်းတင်၊ အထက်သို့ မဖုံးကွယ်ဘဲ ပို့ဆောင်စေကာ အုပ်ချုပ်ရေးသည် အမိန့်အာဏာ၏ အလိုလိုက်မဟုတ်ဘဲ စည်းကမ်းနှင့် တရားမျှတမှုကို ထမ်းဆောင်စေသည်။

Verse 6

यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्रियात्‌ । दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिप:,गाँवोंमें जो आय अथवा उपज हो, वह सब गाँवका अधिपति अपने ही पास रखे (तथा उसमेंसे नियत अंशका वेतनके रूपमें उपभोग करे)। उसीमेंसे नियत वेतन देकर उसे दस गाँवोंके अधिपतिका भी भरण-पोषण करना चाहिये, इसी तरह दस गाँवके अधिपतिको भी बीस गाँवोंके पालकका भरण-पोषण करना उचित है

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ရွာအတွင်း ပေါ်ထွက်လာသော စားသုံးနိုင်သည့် အခွန်ဝင်ငွေများနှင့် ထွက်ကုန်များကို ရွာအုပ်ချုပ်သူက ထိန်းသိမ်းစီမံရမည်၊ ထိုထဲမှ သတ်မှတ်ထားသော အစိတ်အပိုင်းကို လစာအဖြစ် ခံစားရမည်။ ထိုဝင်ငွေထဲမှပင် သတ်မှတ်လစာပေး၍ ရွာဆယ်ရွာကို ကြီးကြပ်သော အရာရှိကို ထောက်ပံ့ရမည်။ ထိုနည်းတူ ရွာဆယ်ရွာ၏ အုပ်ချုပ်သူသည်လည်း သင့်တော်သော လစာဖြင့် ရွာနှစ်ဆယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကို ထောက်ပံ့ရမည်။

Verse 7

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमरहति सत्कृत: । महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्‌

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ရွာတစ်ရာကို အုပ်ချုပ်ရန် ခန့်အပ်ထားသော အုပ်ချုပ်ရေးမှူးသည် ဂုဏ်ပြုလက်ခံ၍ ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ခံထိုက်သည်။ အို ဘာရတမျိုးနွယ်တို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ သူ့အား ကြီးမားသော ရွာတစ်ရွာ—စည်းစိမ်ပြည့်စုံ၍ လူဦးရေထူထပ်သော ရွာ—ကို ပေးအပ်သင့်၏။

Verse 8

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तम:

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ထိုသူ၊ အထူးမြတ်သော တစ်ထောင်၏ အရှင်သည် “ရှာခါနဂရ” ဟု ခေါ်သော မြို့ကို ရထိုက်သူ အမှန်ပင် ဖြစ်၏။

Verse 9

तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्‌ ग्रामकृत्यं च तेषु यत्‌

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူတို့အတွက် စစ်ပွဲဆိုင်ရာ တာဝန်များလည်း ရှိရမည်၊ ရွာနှင့် သက်ဆိုင်သော တာဝန်များလည်း ရှိရမည်—အဲဒီကဏ္ဍနှစ်ရပ်တွင် သူတို့အပေါ် သင့်လျော်စွာ ကျရောက်သင့်သမျှ တာဝန်တို့ကို ထမ်းဆောင်ရမည်»။

Verse 10

नगरे नगरे वा स्यादेक: सर्वार्थचिन्तक:,अथवा प्रत्येक नगरमें एक ऐसा अधिकारी होना चाहिये, जो सभी कार्योंका चिन्तन और निरीक्षण कर सके। जैसे कोई भयंकर ग्रह आकाशमें नक्षत्रोंक ऊपर स्थित हो परिभ्रमण करता है, उसी प्रकार वह अधिकारी उच्चतम स्थानपर प्रतिष्ठित होकर उन सभी सभासद्‌ आदिके निकट परिभ्रमण करे और उनके कार्योकी जाँच-पड़ताल करता रहे

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မြို့တိုင်းမြို့တိုင်းတွင် အရာရာကို စဉ်းစားသုံးသပ်၍ အမှုအရာအားလုံးကို စောင့်ကြည့်နိုင်သော အုပ်ချုပ်ရေးမှူးတစ်ဦးတည်း ရှိသင့်သည်။ အမြင့်ဆုံးနေရာ၌ တည်နေပြီး၊ အမတ်အဖွဲ့ဝင်များနှင့် အခြားအရာရှိများအကြား လှည့်လည်ကာ သူတို့၏ အကျင့်အကြံနှင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်မှုကို အစဉ်မပြတ် စိစစ်ရမည်—ကြယ်စုများအထက်၌ တင်မြှောက်ထားသကဲ့သို့ ကောင်းကင်၌ လှည့်ပတ်သွားလာသော ကြောက်မက်ဖွယ် ဂြိုဟ်တစ်လုံးကဲ့သို့ပင်။ အဓိပ္ပါယ်မှာ ပြည်သူ့စည်းကမ်းတည်ငြိမ်မှုသည် မလျော့မတင်း စောင့်ကြည့်မှု၊ မ偏မလွဲ စိစစ်မှုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအတွင်း အမြဲတမ်း တာဝန်ခံမှုတို့ပေါ် မူတည်သည်ဟူသော သင်ခန်းစာဖြစ်သည်»။

Verse 11

उच्चै: स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रह: । भवेत्‌ स तान्‌ परिक्रामेत्‌ सर्वानेव सभासद:,अथवा प्रत्येक नगरमें एक ऐसा अधिकारी होना चाहिये, जो सभी कार्योंका चिन्तन और निरीक्षण कर सके। जैसे कोई भयंकर ग्रह आकाशमें नक्षत्रोंक ऊपर स्थित हो परिभ्रमण करता है, उसी प्रकार वह अधिकारी उच्चतम स्थानपर प्रतिष्ठित होकर उन सभी सभासद्‌ आदिके निकट परिभ्रमण करे और उनके कार्योकी जाँच-पड़ताल करता रहे

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကြယ်တို့အထက်၌ တင်မြှောက်ထားသော ကြောက်မက်ဖွယ် ဂြိုဟ်တစ်လုံးကဲ့သို့၊ အမြင့်ဆုံးနေရာ၌ တည်နေသော အာဏာပြင်းထန်သည့် အရာရှိတစ်ဦး ရှိစေ။ ထိုသူသည် အမတ်အဖွဲ့ဝင်အားလုံးအကြား လှည့်လည်ကာ သူတို့၏ အကျင့်အကြံနှင့် အလုပ်တာဝန်ကို အစဉ်မပြတ် စိစစ်ရမည်»။

Verse 12

तेषां वृत्ति परिणयेत्‌ कक्रिद्‌ राष्ट्रेषु तच्चर: । जिघांसव: पापकामा: परस्वादायिन: शठा:

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «နိုင်ငံများအတွင်း လှည့်လည်သွားလာသော လျှို့ဝှက်သူတစ်ဦးက သူတို့၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပုံစံနှင့် အကျင့်အကြံကို စုံစမ်းသိရှိစေ—သတ်လိုစိတ်ပြင်းသူများ၊ အပြစ်ကာမကို လိုလားသူများ၊ သူတစ်ပါးပစ္စည်းကို ယူစား၍ အသက်မွေးသူများ၊ လိမ်လည်ကောက်ကျစ်သူများကိုပါ»။

Verse 13

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्त च सपरिच्छदम्‌

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ရောင်းခြင်း၊ ဝယ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခရီးသွားခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိပစ္စည်းအထုပ်အပိုးနှင့်အတူ လာရောက်အမှီအခိုသူကိုပင်လည်းကောင်း စျေးကွက်ကုန်ပစ္စည်းကဲ့သို့ မပြုမူရ»။

Verse 14

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं सम्प्रेक्ष्य चासकृत्‌

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လူတစ်ဦး၏ မူလဇာတိ၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းရာ၌ အကျင့်အကြံ၊ နှင့် လက်တွေ့ကျွမ်းကျင်မှု (အနုပညာလက်ရာ/စွမ်းရည်) ကို အကြိမ်ကြိမ် စိစစ်ကြည့်ရှုပြီးနောက်…»

Verse 15

शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिन: प्रति कारयेत्‌ । इसी तरह मालकी तैयारी, उसकी खपत तथा शिल्पकी उत्तम-मध्यम आदि श्रेणियोंका बार-बार निरीक्षण करके शिल्प एवं शिल्पकारोंपर कर लगावे ।। १४ $ ।। उच्चावचकरा दाप्या महाराज्ञा युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! महाराजको चाहिये कि वह लोगोंकी हैसियतके अनुसार भारी और हलका कर लगावे। भूपालको उतना ही कर लेना चाहिये, जितनेसे प्रजा संकटमें न पड़ जाय। उनका कार्य और लाभ देखकर ही सब कुछ करना चाहिये

ဘီရှ္မက ယုဓိဋ္ဌိရအား တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်ရေးကို ညွှန်ကြားသည်– ဘုရင်သည် လက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် လက်မှုသမားတို့ကို ထုတ်လုပ်မှုနှင့် လက်ရာအရည်အသွေးအပေါ် မူတည်၍ စိစစ်ထိန်းညှိရမည်။ ကုန်ပစ္စည်း၏ အရည်အသွေးအဆင့် (ကောင်း/အလယ်/နိမ့်) နှင့် စျေးကွက်လှုပ်ရှားမှုကို အကြိမ်ကြိမ် စစ်ဆေးပြီးမှ သင့်တော်သလို အခွန်ကောက်ရမည်။ အခွန်သည် လူထု၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုအတိုင်း မြင့်နိမ့် အချိုးကျ ဖြစ်ရမည်၊ ပြည်သူတို့ကို ဒုက္ခအတွင်း မကျရောက်စေရန် ဖြစ်သည်။ အခွန်ဝင်ငွေမူဝါဒသည် အလုပ်နှင့် အမြတ်အစစ်ကို ကြည့်၍ ဆုံးဖြတ်ရမည်၊ မတရားစွာ အလိုအလျောက် တောင်းဆိုခြင်းမဟုတ်။

Verse 16

यथा यथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपति: । फलं कर्म च सम्प्रेक्ष्य ततः सर्व प्रकल्पयेत्‌,युधिष्ठिर! महाराजको चाहिये कि वह लोगोंकी हैसियतके अनुसार भारी और हलका कर लगावे। भूपालको उतना ही कर लेना चाहिये, जितनेसे प्रजा संकटमें न पड़ जाय। उनका कार्य और लाभ देखकर ही सब कुछ करना चाहिये

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဘုရင်သည် ပြည်သူတို့ မဒုက္ခထဲသို့ မနစ်မြုပ်စေရန် မိမိ၏ အစီအမံများကို ထိုသို့ စီမံရမည်။ ရရှိမည့် အကျိုးနှင့် လိုအပ်သော အလုပ်ကို သေချာစွာ စိစစ်ကြည့်ရှုပြီးမှ အရာအားလုံးကို စနစ်တကျ ချမှတ်ရမည်၊ ယုဓိဋ္ဌိရ!»

Verse 17

फलं कर्म च निर्लहेतु न कश्चित्‌ सम्प्रवर्तते । यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အကျိုးရလဒ်အတွက်ဖြစ်စေ၊ လုပ်ဆောင်ခြင်းကိုယ်တိုင်အတွက်ဖြစ်စေ၊ အကြောင်းမရှိဘဲ မည်သူမျှ အလုပ်ကို မစတင်ကြ။ ထိုနည်းတူ မည်သည့်လုပ်ငန်းမဆို၊ အမိန့်ပေးသော ဘုရင်နှင့် အကောင်အထည်ဖော်သော လုပ်သူတို့သည် ထိုကမ္မနှင့် ၎င်း၏ အကျိုးဆက်တွင် အတူတကွ ဝေစုခံသူများ ဖြစ်ကြသည်။»

Verse 18

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया,अधिक तृष्णाके कारण अपने जीवनके मूल आधार प्रजाओंके जीवनभूत खेती-बारी आदिका उच्छेद न कर डाले। राजा लोभके दरवाजोंको बंद करके ऐसा बने कि उसका दर्शन प्रजामात्रको प्रिय लगे। यदि राजा अधिक शोषण करनेवाला विख्यात हो जाय तो सारी प्रजा उससे द्वेष करने लगती है

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လိုချင်တပ်မက်မှုကြောင့် ဘုရင်သည် မိမိ၏ ကောင်းကျိုး၏ အမြစ်ကိုလည်း မဖြတ်တောက်ရ၊ အခြားသူတို့၏ အမြစ်ကိုလည်း မဖြတ်တောက်ရ။ အလွန်အကျွံ လောဘကြောင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကဲ့သို့ ပြည်သူတို့၏ အသက်ရှင်ရာ အထောက်အကူများကို မဖျက်ဆီးရ။ လောဘ၏ တံခါးများကို ပိတ်ကာ၊ မိမိကို မြင်ရုံဖြင့်ပင် ပြည်သူအားလုံး ချစ်ခင်နှစ်သက်စေမည့် အုပ်စိုးသူ ဖြစ်ရမည်။ အကယ်၍ ဘုရင်သည် အလွန်အကျွံ ကောက်ခံနှိပ်စက်သူဟု နာမည်ဆိုးထွက်သွားလျှင် ပြည်သူတစ်ရပ်လုံးက သူ့ကို မုန်းတီးလာကြမည်။»

Verse 19

ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा सम्प्रीतदर्शन: । प्रद्धिषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम्‌,अधिक तृष्णाके कारण अपने जीवनके मूल आधार प्रजाओंके जीवनभूत खेती-बारी आदिका उच्छेद न कर डाले। राजा लोभके दरवाजोंको बंद करके ऐसा बने कि उसका दर्शन प्रजामात्रको प्रिय लगे। यदि राजा अधिक शोषण करनेवाला विख्यात हो जाय तो सारी प्रजा उससे द्वेष करने लगती है

ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ဘုရင်သည် လောဘနှင့် ကိုယ်ကျိုးရှာမှု၏ တံခါးများကို ပိတ်ဆို့ထား၍၊ မျက်နှာမြင်ရုံနဲ့ပင် ပြည်သူတို့နှစ်သက်စေသော အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ရမည်။ အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးသည် အလွန်အကျွံ စုပ်ယူစားသုံးသူဟု နာမည်ဆိုးထွက်လာလျှင်—ပြည်သူတို့၏ ဥစ္စာနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို အလွန်အကျွံ ဆုတ်ယူသုံးစွဲလျှင်—ပြည်သူအပေါင်းတို့သည် သူ့ကို မုန်းတီး၍ ပြန်လှန်ကြလိမ့်မည်»။

Verse 20

प्रद्धिष्टस्य कुत: श्रेयो नाप्रियो लभते फलम्‌ | वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना,जिससे सब लोग द्वेष करते हों, उसका कल्याण कैसे हो सकता है? जो प्रजावर्गका प्रिय नहीं होता, उसे कोई लाभ नहीं मिलता। जिसकी बुद्धि नष्ट नहीं हुई है, उस राजाको चाहिये कि वह गायसे बछड़ेकी तरह राष्ट्रसे धीरे-धीरे अपने उदरकी पूर्ति करे

ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «လူအများက မုန်းတီးနေသူအတွက် ကောင်းကျိုးက ဘယ်လိုရှိနိုင်မလဲ။ ပြည်သူတို့ချစ်ခင်မထားသော အုပ်ချုပ်သူသည် အမှန်တကယ် အကျိုးမရနိုင်။ ထို့ကြောင့် အမြင်အာရုံမပျက်သေးသော ဘုရင်သည် နိုင်ငံမှ မိမိစားဝတ်နေရေးကို နူးညံ့စွာ၊ တဖြည်းဖြည်း ဆွဲယူရမည်—နွားမမှ နို့စို့သည့် နွားကလေးကဲ့သို့—နိုင်ငံမထိခိုက်စေဘဲ ပြည်သူနှင့် သံယောဇဉ်ကို ထိန်းသိမ်းရန်»။

Verse 21

भृतो वत्सो जातबल: पीडां सहति भारत | न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर,भरतनन्दन युधिष्ठिर! जिस गायका दूध अधिक नहीं दुह्ा जाता, उसका बछड़ा अधिक कालतक उसके दूधसे पुष्ट एवं बलवान्‌ हो भारी भार ढोनेका कष्ट सहन कर लेता है; परंतु जिसका दूध अधिक दुह लिया गया हो, उसका बछड़ा कमजोर होनेके कारण वैसा काम नहीं कर पाता

ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ဘာရတမျိုးနွယ် ယုဓိဿဌိရရေ၊ ကောင်းစွာ အာဟာရရသော နွားကလေးသည် အားကောင်းလာ၍ ဒုက္ခနှင့် လေးလံသော ဝန်ကို ခံနိုင်သည်။ သို့သော် မိခင်နွားကို အလွန်အကျွံ နို့ညှစ်ထားလျှင် ထိုနွားကလေးသည် အားနည်းသွားပြီး ထိုကဲ့သို့သော အလုပ်ကို မလုပ်နိုင်တော့။ ထို့ကြောင့် ချက်ချင်းအကျိုးအမြတ်အတွက် အလွန်အကျွံ ဆုတ်ယူခြင်းသည် နောင်အင်အားနှင့် စွမ်းရည်ကို ချိုးဖောက်သည်»။

Verse 22

राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत्‌ । यो राष्ट्रमनुगृह्नाति परिरक्षन्‌ स्वयं नूप:

အလွန်အကျွံ “နို့ညှစ်” ခံထားရသော—အခွန်အကောက်နှင့် စုပ်ယူမှုကြောင့် ခြောက်သွေ့သွားသော—နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် ကြီးမားသော လုပ်ငန်းများကို မဆောင်ရွက်နိုင်။ သို့သော် နိုင်ငံကို မိမိတာဝန်အဖြစ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ကျေးဇူးပြုသော ဘုရင်သည် နိုင်ငံကို ဖွံ့ဖြိုးစေပြီး ကြီးမားသော အမှုအရာများကို ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းရှိစေသည်။

Verse 23

संजातमुपजीवन्‌ स लभते सुमहत्‌ फलम्‌ | इसी प्रकार राष्ट्रका भी अधिक दोहन करनेसे वह दरिद्र हो जाता है; इस कारण वह कोई महान्‌ कर्म नहीं कर पाता। जो राजा स्वयं रक्षामें तत्पर होकर समूचे राष्ट्रपर अनुग्रह करता है और उसकी प्राप्त हुई आयसे अपनी जीविका चलाता है, वह महान्‌ फलका भागी होता है ।। आपदर्थ च निर्यात धनं त्विह विवर्धयेत्‌

ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «တရားသဖြင့် ရရှိသောအရာပေါ်တွင်သာ အခြေခံ၍၊ ဖိနှိပ်စုပ်ယူမှုမရှိဘဲ မိမိအသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို ထိန်းသိမ်းသော ဘုရင်သည် အလွန်ကြီးမားသော အကျိုးကို ရမည်။ သို့သော် နိုင်ငံကို အလွန်အကျွံ “နို့ညှစ်” လျှင် နိုင်ငံသည် ဆင်းရဲသွားပြီး ထို့ကြောင့် ကြီးမားသော အမှုအရာကို မဆောင်ရွက်နိုင်တော့။ မိမိကိုယ်တိုင် ကာကွယ်ရေး၌ တက်ကြွ၍ နိုင်ငံတစ်ဝှမ်းလုံးကို ကျေးဇူးပြုကာ၊ တရားသဖြင့် ရောက်လာသော ဝင်ငွေဖြင့်သာ မိမိအသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို ဆောင်ရွက်သော ဘုရင်သည် ကြီးမားသော ကုသိုလ်၏ အစိတ်အပိုင်းကို ရရှိမည်။ ထို့ပြင် ဘေးအန္တရာယ်ကာလအတွက်လည်း ဤနေရာတွင် ငွေကြေးကို သိုလှောင်၍ တိုးပွားစေသင့်သည်»။

Verse 24

पौरजानपदान सर्वान्‌ संश्रितोपश्ितांस्तथा | यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्‌ स्‍्वल्पधनानपि,नगर और ग्रामके लोग यदि साक्षात्‌ शरणमें आये हों या किसीको मध्यस्थ बनाकर उसके द्वारा शरणागत हुए हों, राजा उन सब स्वल्प धनवालोंपर भी अपनी शक्तिके अनुसार कृपा करे

ဘိဿမက ပြောသည်။ မင်းသည် မိမိတတ်နိုင်သမျှ အားဖြင့် မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးရွာသူကျေးရွာသား အားလုံးကို ကရုဏာပြရမည်။ သူတို့သည် ကိုယ်တိုင် လာရောက် အကာအကွယ်တောင်းခံသူဖြစ်စေ၊ အလယ်အလတ်သူတစ်ဦးမှတစ်ဆင့် ခိုလှုံလာသူဖြစ်စေ—ပိုင်ဆိုင်မှုနည်းပါးသူများပင်ဖြစ်စေ—တူညီစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်။ အုပ်ချုပ်သူ၏ တာဝန်မှာ အားနည်းသူကို ခိုလှုံစေခြင်းနှင့် အကာအကွယ်တောင်းဆိုမှုကို အဆင့်အတန်း၊ ငွေကြေးအပေါ် မလိုက်ဘဲ တရားမျှတစွာ တုံ့ပြန်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

Verse 25

बाहां जन॑ भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यम: सुखम्‌ । एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जना: सुखितदु:खिता:,जंगली लुटेरोंको बाह्मजन कहते हैं, उनमें भेद डालकर राजा मध्यमवर्गके ग्रामीण मनुष्योंका सुखपूर्वक उपभोग करे--उनसे राष्ट्रके हितके लिये धन ले, ऐसा करनेसे सुखी और दु:खी दोनों प्रकारके मनुष्य उसपर क्रोध नहीं करते

ဘိဿမက ပြောသည်။ “ဘားဟာ” ဟုခေါ်သော တောရိုင်းလုယက်အုပ်စုများအတွင်း ခွဲခြားမှုများကို ဖန်တီး၍ မင်းသည် ကျေးလက်အလယ်တန်းပြည်သူတို့ထံမှ အလွန်မဖိစီးဘဲ သင့်တင့်မျှတစွာ အခွန်အကောက်ကို ရယူကာ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆောင်ရွက်ရမည်။ နိုင်ငံအကျိုးအတွက် အတိုင်းအတာရှိသော မူဝါဒဖြင့် ကောက်ခံလျှင် သက်သာနေသူလည်း၊ ဒုက္ခရောက်နေသူလည်း မင်းအပေါ် အမျက်မထွက်ကြ။

Verse 26

प्रागेव तु धनादानमनुभाष्य तत: पुन: । संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत्‌,राजा पहले ही धन लेनेकी आवश्यकता बताकर फिर अपने राज्यमें सर्वत्र दौरा करे और राष्ट्रपर आनेवाले भयकी ओर सबका ध्यान आकर्षित करे

ဘိဿမက ပြောသည်။ မင်းသည် ငွေကြေးကောက်ခံရခြင်း၏ လိုအပ်ချက်ကို အရင်ဆုံး ကြိုတင်ရှင်းလင်းပြောကြားရမည်။ ထို့နောက် မိမိနိုင်ငံအတွင်း နေရာအနှံ့ လှည့်လည်၍ ပြည်သူတို့ကို စုဝေးစေကာ နိုင်ငံကို ခြိမ်းခြောက်လာသော အန္တရာယ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသရမည်။ ထိုသို့ပြုလျှင် ပြည်သူ့ထောက်ခံမှုနှင့် ပြင်ဆင်သင့်မှုသည် အတင်းအကျပ်မဟုတ်ဘဲ နားလည်မှုမှ ပေါ်ထွန်းလာမည်။

Verse 27

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत्‌ | अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमा:

ဘိဿမက ပြောသည်။ “ဤအပတ်ကာလတွင် အလွန်ကြီးမားသော အန္တရာယ်—ရန်သူတပ်ဖွဲ့ကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့မှု—ပေါ်ပေါက်လာပြီ။ သို့သော် ထိုကဲ့သို့ ခြိမ်းခြောက်သည့် ဖြစ်ပေါ်မှုများပင် နောက်ဆုံးတွင် အကျိုးရှိရာသို့ လှည့်နိုင်သည်။ ဗေဏု (ဝါး) သည် အသီးထွက်လာခြင်းကဲ့သို့၊ အဆုံးသတ်၏ အကျိုးဆက်သို့ ရောက်စေတတ်သည်။”

Verse 28

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभि: सह । इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्‌

ဘိဿမက ပြောသည်။ “ငါ့ရန်သူတို့သည် များစွာသော ဓားပြဆန်သည့် လူများနှင့်အတူ ထလာကြပြီ။ ဤနိုင်ငံကို နှောင့်ယှက်နှိပ်စက်လိုကြသည်—အမှန်တကယ်တော့ ငါ့ကိုပင် ဖျက်ဆီးသတ်ဖြတ်လိုသကဲ့သို့ပင်။”

Verse 29

वह लोगोंसे कहे--'सज्जनो! अपने देशपर यह बहुत बड़ी आपत्ति आ पहुँची है। शत्रुदलके आक्रमणका महान्‌ भय उपस्थित है। जैसे बाँसमें फलका लगना बाँसके विनाशका ही कारण होता है, उसी प्रकार मेरे शत्रु बहुत-से लुटेरोंको साथ लेकर अपने ही विनाशके लिये उठकर मेरे इस राष्ट्रको सताना चाहते हैं ।। अस्यामापदि घोरायां सम्प्राप्ते दारुणे भये | परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः,“इस घोर आपत्ति और दारुण भयके समय मैं आप लोगोंकी रक्षाके लिये (ऋणके रूपमें) धन माँग रहा हूँ

ဘိဿမက ပြောသည်— «ယခု ဤကြောက်မက်ဖွယ် အပတ်အတန်ကြီးသည် ငါတို့အပေါ် ကျရောက်လာပြီး ကြမ်းတမ်းသော ကြောက်ရွံ့မှုလည်း ပေါ်ပေါက်လာပြီ။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သင်တို့ထံမှ ဥစ္စာကို တောင်းခံသည်—ငါ့အပျော်အပါးအတွက် မဟုတ်၊ သင်တို့အားလုံးကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော အရေးပေါ်ကာလတွင် အများပြည်သူကာကွယ်ရေးအတွက် အရင်းအမြစ်များကို စုပေါင်းပေးခြင်းသည် ဓမ္မတရားအရ တာဝန်တစ်ရပ်ဖြစ်၏။ ပြည်သူတို့၏ လုံခြုံရေးနှင့် နိုင်ငံတော်၏ တည်တံ့မှုသည် အချိန်မီ စုပေါင်းထောက်ပံ့မှုအပေါ် မူတည်နေသည်။»

Verse 30

प्रतिदास्ये च भवतां सर्व चाहं भयक्षये | नारय: प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादित:,“जब यह भय दूर हो जायगा, उस समय सारा धन मैं आपलोगोंको लौटा दूँगा। शत्रु आकर यहाँसे बलपूर्वक जो धन लूट ले जायँगे, उसे वे कभी वापस नहीं करेंगे

ဘိဿမက ပြောသည်— «ဤအန္တရာယ် ကင်းလွတ်သွားသောအခါ ငါသည် ယုံကြည်အပ်နှံထားသကဲ့သို့ သင်တို့ထံသို့ ယူထားသမျှ ဥစ္စာအားလုံးကို ပြန်ပေးမည်။ သို့သော် ရန်သူတို့က အင်အားဖြင့် ဒီနေရာမှ လုယူသွားသော ဥစ္စာကိုတော့ သူတို့သည် မည်သည့်အခါမျှ ပြန်မပေးကြ။»

Verse 31

कलत्रमादित: कृत्वा सर्व वो विनशेदिति । अपि चेत्‌ पुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते,'शत्रुओंका आक्रमण होनेपर आपकी स्त्रियोंपर पहले संकट आयगा। उनके साथ ही आपका सारा धन नष्ट हो जायगा। स्त्री और पुत्रोंकी रक्षाके लिये ही धनसंग्रहकी आवश्यकता होती है

ဘိဿမက ပြောသည်— «ရန်သူတို့ တိုက်ခိုက်လာသောအခါ သင်တို့၏ ဇနီးနှင့် အိမ်ထောင်အရင်ဆုံး အန္တရာယ်ကျရောက်မည်။ ထိုသူတို့နှင့်အတူ သင်တို့၏ ဥစ္စာအားလုံးလည်း ပျက်စီးနိုင်သည်။ သားသမီးနှင့် ဇနီးကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ဥစ္စာစုဆောင်းခြင်းကို ခွင့်ပြုထားသည်ဆိုသော်လည်း၊ အပတ်အတန်ကာလတွင် ဥစ္စာကို စုဆောင်းခဲ့သည့် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မိသားစုဝင်တို့ပင် အန္တရာယ်၏ ပထမဆုံး ထိပ်တန်းနေရာဖြစ်လာတတ်သည်ကို သတိရလော့။ ထို့ကြောင့် ချစ်ခင်တွယ်တာမှု၊ ကာကွယ်မှုနှင့် သတိပညာကို ခွဲခြားစဉ်းစားရမည်။»

Verse 32

नन्दामि व: प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये । यथाशक्त्युपगृह्नामि राष्ट्स्यापीडया च व:,जैसे पुत्रोंके अभ्युदयसे पिताको प्रसन्नता होती है, उसी प्रकार मैं आपके प्रभावसे-- आप लोगोंकी बढ़ती हुई समृद्धिशक्तिसे आनन्दित होता हूँ। इस समय राष्ट्रपर आये हुए संकटको टालनेके लिये मैं आप लोगोंसे आपकी शक्तिके अनुसार ही धन ग्रहण करूँगा, जिससे राष्ट्रवासियोंको किसी प्रकारका कष्ट न हो

ဘိဿမက ပြောသည်— «သားတို့၏ တိုးတက်မှုကြောင့် ဖခင် ပျော်ရွှင်သကဲ့သို့၊ သင်တို့၏ အာဏာသက်ရောက်မှုနှင့် တိုးပွားလာသော စွမ်းအားကြောင့် ငါလည်း ဝမ်းမြောက်သည်။ သို့သော် နိုင်ငံတော်အပေါ် ကျရောက်လာသော ဖိစီးမှုကြောင့် ယခုအခါ ငါသည် သင်တို့ထံမှ သင်တို့၏ စွမ်းဆောင်နိုင်သမျှအတိုင်းသာ အလှူအတန်းကို လက်ခံမည်—ပြည်သူတို့ မည်သို့မျှ မနာကျင်စေရန်။»

Verse 33

आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्धि: पुड़वैरिव । न च प्रियतरं कार्य धनं कस्याज्चिदापदि,'जैसे बलवान बैल दुर्गम स्थानोंमें भी बोझ ढोकर पहुँचाते हैं, उसी प्रकार आप लोगोंको भी देशपर आयी हुई इस आपत्तिके समय कुछ भार उठाना ही चाहिये। किसी विपत्तिके समय धनको अधिक प्रिय मानकर छिपाये रखना आपके लिये उचित न होगा”

ဘိဿမက ပြောသည်— «အပတ်အတန်ကာလတွင် သင်တို့လည်း ဝန်ကို ထမ်းရမည်—ခက်ခဲသော လမ်းကြောင်းများကိုတောင် အလေးအပင်ကို သယ်ဆောင်သွားနိုင်သော အားကြီးနွားများကဲ့သို့ပင်။ အန္တရာယ်ကာလတွင် ဥစ္စာကို အချစ်ဆုံးဟု ထင်ကာ ဖုံးကွယ်ထားခြင်းသည် မည်သူ့အတွက်မျှ မသင့်တော်။ အများအကျိုးအတွက် လုပ်ရမည့်အရာကို ဝန်ခံထမ်းဆောင်ရမည်။»

Verse 34

इति वाचा मधुरया शलक्ष्णया सोपचारया । स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्‌ योगमाधाय कालवित्‌,समयकी गतिविधिको पहचाननेवाले राजाको चाहिये कि वह इसी प्रकार स्नेहयुक्त और अनुनयपूर्ण मधुर वचनोंद्वारा समझा-बुझाकर उपयुक्त उपायका आश्रय ले अपने पैदल सैनिकों या सेवकोंको प्रजाजनोंके घरपर धनसंग्रहके लिये भेजे

ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤသို့ပင် ချိုမြိန်၍ နူးညံ့သိမ်မွေ့ကာ ယဉ်ကျေးသော စကားဖြင့် အချိန်အခါနှင့် အခြေအနေကို သိမြင်သူသည် တိုင်းတာထားသော နည်းဗျူဟာဖြင့် ရှေ့ဆက်ရမည်။ နိုင်ငံ၏လိုအပ်ချက်အတွက် အိမ်ထောင်စုများမှ ငွေကြေးစုဆောင်းရာတွင် ကြမ်းတမ်းမှုမပြုဘဲ နူးညံ့သော ဆွဲဆောင်ပြောဆိုမှုနှင့် သင့်လျော်သော နည်းလမ်းများဖြင့် ကိုယ်စားလှယ်များကို စေလွှတ်ရမည်»။

Verse 35

प्राकारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम्‌ । योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य गोमिन: कारयेत्‌ करम्‌,नगरकी रक्षाके लिये चहारदिवारी बनवानी है, सेवकों और सैनिकोंका भरण-पोषण करना है, अन्य आवश्यक व्यय करने हैं, युद्धके भयको टालना है तथा सबके योग-क्षेमकी चिन्ता करनी है, इन सब बातोंकी आवश्यकता दिखाकर राजा धनवान वैश्योंसे कर वसूल करे

ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ကာကွယ်ရေးတံတိုင်းများ တည်ဆောက်ရန်လိုအပ်မှု၊ အမှုထမ်းနှင့် စစ်သည်တို့၏ စားဝတ်နေရေး ထောက်ပံ့ရန်၊ အခြားလိုအပ်သော အသုံးစရိတ်များ ဖြည့်ဆည်းရန်၊ စစ်ပွဲမှ ပေါ်ပေါက်လာသော အန္တရာယ်ကို တားဆီးရန်နှင့် လူအားလုံး၏ ယောဂ-ခ္ရှေမ (ကောင်းကျိုးနှင့် လုံခြုံရေး) ကို ထိန်းသိမ်းရန်တို့ကို စိစစ်ပြီးနောက်၊ နွားနှင့် အရင်းအမြစ်များ ပိုင်ဆိုင်သော ချမ်းသာသည့် ဝိုင်ရှျယများထံမှ အခွန်ကို ဘုရင်သည် ကောက်ခံရမည်။ အခွန်ကောက်ခြင်းသည် ပြည်သူကာကွယ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အများအကျိုးအတွက် သက်ဆိုင်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ ချိတ်ဆက်ပြသနိုင်သည့်အခါ သမာသမတ်ဖြစ်သည်»။

Verse 36

उपेक्षिता हि नश्येयुगोंमिनो5रण्यवासिन: । तस्मात्‌ तेषु विशेषेण मृदुपूर्व समाचरेत्‌,यदि राजा वैश्योंके हानि-लाभकी परवा न करके उन्हें करभारसे विशेष कष्ट पहुँचाता है तो वे राज्य छोड़कर भाग जाते और वनमें जाकर रहने लगते हैं; अतः उनके प्रति विशेष कोमलताका बर्ताव करना चाहिये

ဘီရှ္မက ပြောသည်– «လျစ်လျူရှုခံရလျှင် ကျေးလက်ပြည်သူတို့သည် တောနေသူများကဲ့သို့ ဖြစ်သွားကာ ပျက်စီးသွားမည် သို့မဟုတ် အခြေချဘဝကို စွန့်ခွာသွားမည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရင်သည် သူတို့ကို အထူးဂရုစိုက်၍ ပထမဦးစွာ နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာ ချဉ်းကပ်ရမည်»။

Verse 37

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्षणश: । गोमिनां पार्थ कर्तव्य: संविभाग: प्रियाणि च,कुन्तीनन्दन! वैश्योंको सान्त्वना दे, उनकी रक्षा करे, उन्हें धनकी सहायता दे, उनकी स्थितिको सुदृढ़ रखनेका बारंबार प्रयत्न करे, उन्हें आवश्यक वस्तुएँ अर्पित करे और सदा उनके प्रिय कार्य करता रहे

ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ပါර්ထ၊ နွားပိုင်ရှင်များ (ဝိုင်ရှျယအသိုင်းအဝိုင်း) အပေါ်တွင် မကြာခဏ စိတ်သက်သာစေခြင်း၊ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ ပစ္စည်းဥစ္စာဖြင့် ထောက်ပံ့ခြင်းတို့ကို ပြုရမည်။ ထို့ပြင် သူတို့၏ အခြေအနေ တည်ငြိမ်ခိုင်မာစေရန် အမြဲတမ်း ကြိုးပမ်းရမည်။ လိုအပ်သောအရာများကို မျှဝေပေးကာ သူတို့နှစ်သက်ရာကို အစဉ်ပြုလုပ်ပေးရမည်»။

Verse 38

अजस्मुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत । प्रभावयन्ति राष्ट्र च व्यवहारं कृषिं तथा,भारत! व्यापारियोंको उनके परिश्रमका फल सदा देते रहना चाहिये; क्योंकि वे ही राष्ट्रके वाणिज्य, व्यवसाय तथा खेतीकी उन्नति करते हैं

ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ လူတို့၏ အလုပ်ကြိုးစားမှုအတွက် ထိုက်တန်သော အကျိုးကို မလွဲမသွေ ပေးရမည်—အထူးသဖြင့် ကုန်သွယ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွင် ပါဝင်သူများအား။ အကြောင်းမှာ သူတို့သည် ကုန်ပစ္စည်းနှင့် ဝန်ဆောင်မှု လဲလှယ်မှု၊ အလုပ်အကိုင်နှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းများကို ထိန်းသိမ်းကာ တိုင်းပြည်ကို ခိုင်မာစေသကဲ့သို့ စိုက်ပျိုးရေးကိုပါ တိုးတက်စေသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် တရားမျှတသော လစာနှင့် အကျိုးပေးခြင်းသည် စည်းစိမ်နှင့် လူမှုစနစ်ကို ထိန်းသိမ်းသော ဘုရင်၏ တာဝန်ဖြစ်သည်»။

Verse 39

तस्माद्‌ गोमिषु यत्नेन प्रीति कुर्याद्‌ विचक्षण: । दयावानप्रमत्तश्न करान्‌ सम्प्रणयन्‌ मृदून्‌

ထို့ကြောင့် ပညာရှိသူသည် နွားတို့အပေါ် သေချာစွာ ကြိုးစား၍ ချစ်ခင်မေတ္တာနှင့် ကောင်းမြတ်သောစိတ်ကို မွေးမြူသင့်သည်။ ကရုဏာရှိ၍ မပေါ့ဆသူဖြစ်ကာ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော လက်ဖြင့် သတိထား၍ ထိန်းသိမ်းဆက်ဆံသင့်သည်။

Verse 40

अतः बुद्धिमान्‌ राजा सदा उन वैश्योंपर यत्नपूर्वक प्रेमभाव बनाये रखे। सावधानी रखकर उनके साथ दयालुताका बर्ताव करे और उनपर हलके कर लगावे ।। सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु | न हात: सदृशं किंचिद्‌ वरमस्ति युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! राजाको वैश्योंके लिये ऐसा प्रबन्ध करना चाहिये, जिससे वे देशमें सब ओर कुशलपूर्वक विचरण कर सकें। राजाके लिये इससे बढ़कर हितकर काम दूसरा नहीं है

ဘိရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ထို့ကြောင့် ပညာရှိသော မင်းသည် ဝိုင်ရှျယတို့အပေါ် အမြဲတမ်း ကြိုးစား၍ ကောင်းမြတ်သောစိတ်နှင့် မေတ္တာထားရမည်။ သတိထားကာ ကရုဏာဖြင့် ဆက်ဆံ၍ အခွန်ကိုလည်း ပေါ့ပါးစွာသာ ချမှတ်ရမည်။ နွားပိုင်ရှင်တို့အတွက် နေရာအနှံ့ လုံခြုံစွာ သွားလာ၍ စီးပွားလုပ်ငန်း ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းသည် လွယ်ကူစွာ စီမံပေးနိုင်သည်။ အို ယုဓိဋ္ဌိရ! မင်းအတွက် ဝိုင်ရှျယတို့ကို နိုင်ငံတော်အနှံ့ လုံခြုံချမ်းသာစွာ သွားလာလုပ်ကိုင်နိုင်အောင် စီမံပေးခြင်းထက် ပိုအကျိုးရှိသော အမှု မရှိ။

Verse 76

तत्र हानेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत । जो सत्कारप्राप्त व्यक्ति सौ गाँवोंका अध्यक्ष हो, वह एक गाँवकी आमदनीको उपभोगमें ला सकता है। भरतश्रेष्ठ! वह गाँव बहुत बड़ी बस्तीवाला, मनुष्योंसे भरपूर और धन-धान्यसे सम्पन्न हो। भरतनन्दन! उसका प्रबन्ध राजाके अधीनस्थ अनेक अधिपतियोंके अधिकारमें रहना चाहिये

ဘိရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ဤကိစ္စ၌၊ အို ဘာရတဝంశသား၊ မင်း၏အုပ်ချုပ်ရေးသည် တာဝန်ယူနိုင်သော အရာရှိများစွာအပေါ် အခြေခံရမည်။ လူထု၏လေးစားမှုကို ရရှိထားသူတစ်ဦးကို ရွာတစ်ရာ၏ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်လျှင်၊ သူ၏ထိန်းသိမ်းစရိတ်အတွက် ရွာတစ်ရွာ၏ အခွန်ဝင်ငွေကို ခံစားခွင့်ပေးနိုင်သည်။ ထိုရွာသည် အိမ်ထောင်စုကြီးမား၍ လူဦးရေများကာ ငွေကြေးနှင့် စပါးသီးနှံ ပေါများရမည်။ အို ဘာရတ၏ဆက်နွယ်သူ၊ ထိုရွာ၏စီမံခန့်ခွဲမှုသည် မင်းအောက်ခံ အကြီးအကဲများစွာ၏ အာဏာအောက်၌ ရှိရမည်—အုပ်ချုပ်ရေးတည်ငြိမ်၍ တာဝန်ခံမှုရှိစေရန်၊ အာဏာကို တစ်လက်တည်း မစုစည်းစေရန် ဖြစ်သည်။

Verse 83

धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिससज्भत: । सहस्र गाँवका श्रेष्ठ अधिपति एक शाखानगर (कस्बे)-की आय पानेका अधिकारी है। उस कस्बेमें जो अन्न और सुवर्णकी आय हो, उसके द्वारा वह इच्छानुसार उपभोग कर सकता है। उसे राष्ट्रवासियोंक साथ मिलकर रहना चहिये

ဘိရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ရွာတစ်ထောင်အပေါ် တာဝန်ယူထားသော ဒေသအုပ်ချုပ်ရေးမှူးကြီးတစ်ဦးသည် မြို့ငယ်တစ်မြို့၏ အခွန်ဝင်ငွေကို ခံစားခွင့်ရှိသင့်သည်။ ထိုမြို့ငယ်မှ စပါးနှင့် ရွှေတို့၏ ဝင်ငွေဖြင့် သူသည် မိမိအဆင့်အတန်းနှင့် ကိုက်ညီသလို ထိန်းသိမ်းနေထိုင်၍ သင့်တော်သမျှ ခံစားနိုင်သည်။ သို့သော် သူသည် နိုင်ငံသားတို့နှင့် သဟဇာတဖြင့် အတူနေထိုင်ရမည်၊ လူထုမှ ခွဲထွက်၍ မနေသင့်။

Verse 86

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधरमानुशासनपर्वमें दुर्गपरीक्षाविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ဤသို့ဖြင့် သြရီမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော ရာဇဓမ္မာနုသာသန အပိုင်းအတွင်းရှိ “ခံတပ်စစ်ဆေးခြင်း” ဆိုင်ရာ အခန်း (၈၆) ပြီးဆုံး၏။

Verse 87

इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि राष्ट्रगुप्त्पादिकथ ने सप्ताशीतितमो<ध्याय:

ဤသို့ဖြင့် မြတ်နိုးအပ်သော မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မအနုသာသန အခန်းကဏ္ဍ၌—နိုင်ငံကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အဖြစ်အပျက်အတွင်း၊ အခန်း (အဓ್ಯಾಯ) ၈၇ ပြီးဆုံး၏။

Verse 96

धर्मज्ञ: सचिव: कश्चित्‌ तत्‌ तत्पश्येदतन्द्रित: । इन अधिपतियोंके अधिकारमें जो युद्धसम्बन्धी तथा गाँवोंके प्रबन्धसम्बन्धी कार्य सौंपे गये हों, उनकी देखभाल कोई आलस्यरहित धर्मज्ञ मन्‍्त्री किया करे

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «ပျင်းရိခြင်းကင်း၍ ဓမ္မကိုသိမြင်တတ်သော အကြံပေးဝန်ကြီးတစ်ဦးကို ထား၍ အမှုအရာတစ်ခုချင်းစီကို အမြဲမပြတ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးစေရာ၏။ အထူးသဖြင့် အာဏာပိုင်တို့၏ လက်အောက်၌ အပ်နှံထားသော စစ်ရေးကိစ္စများနှင့် ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးကိစ္စများကို ထိုဝန်ကြီးက မလျော့မလျှော့ ကြီးကြပ်စေရာ၏»။

Verse 123

रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमा: प्रजा: । उस निरीक्षकका कोई गुप्तचर राष्ट्रमें घूमता रहे और सभासद्‌ आदिके कार्य एवं मनोभावको जानकर उसके पास सारा समाचार पहुँचाता रहे। रक्षाके कार्यमें नियुक्त हुए अधिकारी लोग प्राय: हिंसक स्वभावके हो जाते हैं। वे दूसरोंकी बुराई चाहने लगते हैं और शठतापूर्वक पराये धनका अपहरण कर लेते हैं। ऐसे लोगोंसे वह सर्वार्थचिन्तक अधिकारी इस सारी प्रजाकी रक्षा करे

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «ကာကွယ်ရေးအမှုအရာအတွက် ခန့်ထားသူတို့သည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် ဤပြည်သူတို့ကို—သူတို့အပေါ် ထားရှိထားသော ထိုသူတို့ထံမှပင်—ကာကွယ်ရမည်။ သတိပညာရှိသော စစ်ဆေးရေးမှူးတစ်ဦးကို ထား၍ လျှို့ဝှက်သူလျှိုများကို နိုင်ငံအနှံ့ လှည့်လည်စေကာ အမတ်များနှင့် အရာရှိတို့၏ လုပ်ရပ်နှင့် စိတ်ရည်ကို သိမြင်ပြီး သတင်းအားလုံးကို ပြန်လည်တင်ပြစေရာ၏။ အကြောင်းမူကား လုံခြုံရေးအလုပ်၌ ခန့်ထားသော အရာရှိတို့သည် မကြာခဏ အကြမ်းဖက်သဘောသို့ လှည့်သွားတတ်ကြ၏။ သူတစ်ပါး၏ အကျိုးပျက်စေလိုကြပြီး လှည့်ကွက်ဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာကို လုယူတတ်ကြ၏။ ထိုသို့သောသူတို့ထံမှ အရာရာကို စဉ်းစားတတ်သော အုပ်ချုပ်ရေးမှူးသည် ပြည်သူအပေါင်းကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်»။

Verse 133

योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्‌ करान्‌ | राजाको मालकी खरीद--बिक्री, उसके मँगानेका खर्च, उसमें काम करनेवाले नौकरोंके वेतन, बचत और योग-क्षेमके निर्वाहकी ओर दृष्टि रखकर ही व्यापारियोंपर कर लगाना चाहिये

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «ကုန်သည်တို့၏ ယောဂ-ခေမ (အကျိုးစီးပွားနှင့် လုံခြုံရေး) ကို သေချာစွာ စိစစ်ကြည့်ရှုပြီးမှသာ ဘုရင်သည် သူတို့အပေါ် အခွန်ကို ချမှတ်စေရာ၏။ ကုန်ပစ္စည်း၏ ဝယ်ရောင်းမှု၊ သယ်ယူလာရာတွင် ကုန်ကျစရိတ်၊ ထိုလုပ်ငန်း၌ အလုပ်လုပ်သော အမှုထမ်းတို့၏ လစာ၊ စုဆောင်းနိုင်မှုနှင့် လုပ်ငန်းတည်တံ့ရေးတို့ကို ထောက်ရှုကာ အခွန်ကို သတိပညာဖြင့် သတ်မှတ်ရမည်—ဝင်ငွေတိုးစေသော်လည်း ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ထိုအပေါ် မူတည်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို မထိခိုက်စေရန်»။

Verse 176

संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेया: सततं करा: । लाभ और कर्म दोनों ही यदि निष्प्रयोजन हुए तो कोई भी काम करमेमें प्रवृत्त नहीं होगा। अतः जिस उपायसे राजा और कार्यकर्ता दोनोंको कृषि, वाणिज्य आदि कर्मके लाभका भाग प्राप्त हो, उसपर विचार करके राजाको सदैव करोंका निर्णय करना चाहिये

ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူ၏— «ဘုရင်သည် အခြေအနေကို အမြဲတမ်း စိစစ်ကြည့်ရှုပြီး ထိုအတိုင်း အခွန်ကို သတ်မှတ်ရမည်။ အကျိုးအမြတ်နှင့် အလုပ်အားထုတ်မှု နှစ်ခုလုံး အဓိပ္ပါယ်မဲ့သွားလျှင် မည်သူမျှ အလုပ်၌ မပါဝင်တော့။ ထို့ကြောင့် စိုက်ပျိုးရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး စသည့် လုပ်ငန်းများ၏ အကျိုးအမြတ်မှ ဘုရင်နှင့် လုပ်ကိုင်သူ နှစ်ဖက်စလုံး အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ် ရရှိနိုင်မည့် နည်းလမ်းကို စဉ်းစားကာ ဘုရင်သည် အခွန်ကို အမြဲတမ်း ထိုသဘောတရားအတိုင်း ဆုံးဖြတ်ရမည်»။

Verse 236

राष्ट्र च कोशभूतं स्यात्‌ कोशो वेश्मगतस्तथा । राजाको चाहिये कि वह अपने देशमें लोगोंके पास इकट्ठे हुए धनको आपत्तिके समय काम आनेके लिये बढ़ावे और अपने राष्ट्रको घरमें रखा हुआ खजाना समझे

ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— «နိုင်ငံတော်ကိုယ်တိုင်ကို ဘဏ္ဍာတိုက်တစ်ခုကဲ့သို့ သဘောထားရမည်၊ ဘဏ္ဍာတိုက်ကိုလည်း အိမ်တွင်း၌ လုံခြုံစွာ သိမ်းဆည်းထားသော ဥစ္စာကဲ့သို့ သဘောထားရမည်။ ထို့ကြောင့် မင်းသည် မိမိနိုင်ငံအတွင်း ပြည်သူတို့ထံ စုဆောင်းတည်ငြိမ်နေသော ဥစ္စာကို ဘေးအန္တရာယ်ကာလတွင် အသုံးချနိုင်ရန် တိုးပွားစေသင့်ပြီး မိမိအုပ်ချုပ်ရာ နယ်မြေကို အိမ်တွင်းသိုလှောင်ထားသော အရန်ဘဏ္ဍာကဲ့သို့ မြင်ရမည်»။