Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

Sūta berkata: Wahai para resi yang dua kali lahir, setelah mendengar kata-kata Sanandana yang bersandar pada dharma menuju mokṣa, Nārada—si mengetahui hakikat—sekali lagi bertanya tentang ajaran mulia mengenai diri batin (adhyātma).

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

Nārada berkata: “Wahai yang amat berbahagia, aku telah mendengar śāstra pembebasan yang engkau ucapkan; namun walau aku mendengarnya berulang-ulang, tiada rasa jemu atau puas timbul dalam diriku.”

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

Wahai muni, jelaskanlah bagaimana makhluk hidup dilepaskan daripada belenggu avidyā (kejahilan). Wahai Yang Maha Mengetahui, ajarkanlah dharma mokṣa yang sentiasa dapat dijadikan sandaran.

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

Sanandana berkata: “Di sini juga aku akan memetik sebuah kisah purba sebagai teladan—bagaimana Janaka, pemerintah Mithilā, mencapai mokṣa.”

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

Janaka—juga dikenali sebagai Janadeva, pemerintah Mithilā—sangat tekun merenung tentang dharma dan upacara yang wajib dilakukan selepas kematian (istiadat pengebumian dan amalan pasca-pengebumian).

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

Di istananya, para guru yang mengajarkan jalan ‘tanah pembakaran mayat’ (śmaśāna) tinggal berterusan; sementara para pendebat pelbagai mazhab—masing-masing menonjolkan ‘dharma’ yang berbeza—terus mengemukakan ajaran yang bercanggah.

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

Dan baginda, setelah memastikan keadaan mereka selepas mati dan kelahiran semula, tetap teguh bersemayam dalam Ātman; dan paling utama, baginda berpuas hati oleh kebenaran hakiki tentang diri (ātma-tattva).

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

Di sana, seorang mahāmuni bernama Pañcaśikha, pengikut Kapila; setelah mengembara mengelilingi seluruh bumi, beliau pun pergi ke Mithilā.

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

Beliau merangkum segala disiplin sanyāsa yang sempurna; teguh dalam penentuan pengetahuan hakikat (tattva-jñāna); maksudnya telah tercapai sepenuhnya; bebas daripada pasangan pertentangan, dan segala keraguannya telah lenyap.

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

Para resi menyatakan bahawa ada satu tujuan tertinggi yang, dalam kalangan manusia, ditetapkan setelah nafsu keinginan diteliti dan dilampaui. Sesiapa yang mencari kebahagiaan yang kekal dan paling luhur itu mendapati ia amat sukar untuk dicapai.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

Para resi Sāṅkhya memanggilnya Kapila—maharṣi yang tertinggi serta seorang Prajāpati. Pada hematku, dialah yang menzahirkan diri-Nya melalui rupa itu sendiri.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

Mereka menyebutnya murid pertama Āsuri, yang benar-benar panjang umur—dialah yang bersemadi di Pañcasrotas sambil melaksanakan satra (upacara korban berterusan) selama seribu tahun.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

Setibanya di pertemuan lima aliran, dia menyingkap “mandala Kapila” yang agung—lingkup Sāṅkhya—dengan menyatakan Avyakta (yang tidak termanifest) sebagai keadaan Puruṣa dan sebagai kebenaran tertinggi (paramārtha).

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

Dikurniai iṣṭi-mantra dan diperkukuh lagi oleh tapa, resi Āsuri memahami dengan jelas perbezaan antara Kṣetra (Medan) dan Kṣetrajña (Yang Mengetahui Medan), melalui penglihatan langsung akan hakikat tubuh.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

Brahman itu—walau satu suku kata yang tidak binasa—tetap terlihat dalam pelbagai rupa. Dalam maṇḍala itu juga, resi Āsuri menyedari Hakikat yang tidak berubah, yang kekal abadi.

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

Baginda mempunyai seorang murid bernama Pañcaśikha, yang dibesarkan dengan susu manusia. Ada pula seorang wanita Brahmin, seorang suri rumah, bernama Kapilī.

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

Setelah dianggap sebagai puteranya, dia menyusu pada dada Śrī (Lakṣmī). Lalu dia memperoleh keadaan sebagai Kāpileya serta meraih kebijaksanaan rohani yang teguh dan sempurna.

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

Inilah yang Tuhan Yang Terpuji beritahukan kepadaku tentang asal-usul Kāpileya. Daripadanya lahir sifat Kāpileya itu serta kemahatahuannya yang tiada bandingan.

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

Wahai muni, Raja Janaka—bersama para menterinya—setelah mengenali seorang bijaksana yang mengetahui Dharma, mendatangi seratus guru dan dengan hujah-hujah membuat mereka terpinga-pinga.

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

Namun Raja Janaka, yang amat terpaut hanya pada sekilas pandang terhadap gadis yang misteri itu, meninggalkan bahkan seratus orang guru lalu mengekori dia dari belakang.

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

Kepada baginda—yang tunduk sujud menurut dharma—dia menyampaikan kesejahteraan tertinggi: moksha yang paling luhur, sebagaimana diajarkan sebagai Sāṅkhya.

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

Sesudah menyatakan ketidaklekatan terhadap identiti kasta, dia menyatakan ketidaklekatan terhadap perbuatan (karma). Dan sesudah menyatakan ketidaklekatan terhadap perbuatan, dia menyatakan ketidaklekatan menyeluruh terhadap segala-galanya.

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

Apa yang kerananya seseorang bergaul dengan ‘dharma’ dan mengharap terbitnya buah perbuatan—ketahuilah itu sebagai khayalan (moha): tiada jaminan sejati, mudah binasa, berubah-ubah, dan tidak tetap.

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

Apabila kebinasaan terlihat nyata—secara langsung dan disaksikan oleh dunia—namun seseorang masih berhujah, “Yang Maha Tertinggi wujud hanya berdasarkan āgama (kitab suci),” maka dalam perdebatan itu dia ditewaskan hujahnya.

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

Bagi Ātman, yang bukan-Ātman itulah benar-benar kematian; penderitaan juga kematian, demikian pula tua dan penyakit. Kerana moha (kekeliruan), manusia menyangka yang bukan-Ātman sebagai Ātman—itulah salah faham yang paling tinggi.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

Sekalipun seseorang mendakwa “memang demikian”, ia tetap tidak munasabah dalam dunia—seperti raja itu menyangka dirinya tidak tua dan tidak mati.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

Pada prinsip yang tanda-tandanya tidak pasti itu, orang pun berkata “ada” dan “tiada”. Maka, berasaskan apa seseorang dapat menyatakan dengan pasti aturan perilaku duniawi dan perjalanan hidup?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

Persepsi langsung (pratyakṣa) ialah akar bagi kedua-duanya, dan “kṛtānta” (kesimpulan yang telah diputuskan) juga berkaitan dengan kedua-duanya. Kerana āgama (wahyu/kitab suci) berbeza daripada persepsi langsung; dan tanpa kesimpulan yang mantap, tiada apa pun dapat ditegakkan.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

Dalam pelbagai bentuk inferens (anumāna), mereka bahkan boleh membayangkan dan membina suatu doktrin; namun menurut pandangan nāstika (materialis), tiada jīva yang berbeza wujud terpisah daripada tubuh.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

Apabila bebola kecil (kaṇikā) yang dibuat daripada mani (retas) dan vata direndam dalam masakan ghee (ghṛta-pāka), maka timbul ingatan akan kelahiran lampau (jāti-smṛti). Demikian juga, penggunaan batu magnet (ayaskānta) dan batu matahari (sūryakānta) dikaitkan dengan “memakan air” — hidup dengan air semata-mata.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

Ini adalah kesimpulan yang pasti: tanda-tandanya ialah—suatu dewa yang gemar kepada preta dan bhūta, permintaan (oleh dewa itu) akan persembahan, serta dorongan terhadap upacara yang ditujukan bagi orang mati; semuanya diterima sebagai bukti.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

Sesungguhnya ada sebab-sebab tertentu yang ditegakkan dalam bentuk jasmani; namun bagi yang tidak berwujud (amūrta), tiada keserupaan yang dapat ditemukan dengan yang berwujud (mūrta).

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

Ada yang menyatakan bahawa kejahilan (avidyā), karma, dan keinginan (tṛṣṇā) ialah sebab kelahiran semula. Namun apabila minda—yang tertakluk kepada kematian—telah dihancurkan dan dibakar habis, maka kelahiran semula tidak lagi berlaku.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

Daripada salah tanggapan ini lahir pula kekeliruan yang lain; itulah yang disebut kemerosotan sattva (kejernihan dan kekuatan batin). Ia terjadi apabila seseorang menganggap sesuatu sebagai “lain”—berbeza pada rupa, berbeza pada kelahiran, berbeza pada apa yang didengar, dan berbeza pada makna.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

Bagaimanakah mungkin ada pertalian yang benar di sini—gagasan bahawa “Dia berada dalam ini”? Dan jika demikian, apakah kepuasan sejati yang dapat diperoleh melalui pengetahuan, pembelajaran, tapa, atau bahkan kekuatan?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

Apa jua perbuatan baginda yang disimpulkan hanya daripada persamaan lahiriah, bahkan engkau—di dunia ini juga—boleh dibuat menderita oleh orang-orang biasa yang lain.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

Sama ada seseorang bahagia atau menderita, inilah pembezaan antara yang terlihat dan yang tidak terlihat: walaupun tubuh dipukul jatuh dengan belantan, tubuh itu juga terbentuk kembali melalui kelahiran semula.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

Segala ilmu yang lain adalah sia-sia—apa pun bentuknya—jika dengannya seseorang tidak menyedari “Ini” (kebenaran tertinggi). Jika tidak, dia tetap terperangkap dalam pasangan pertentangan: musim dan tahun, bintang Tiṣya, sejuk dan panas, yang disukai dan yang tidak disukai.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

Sebagaimana seseorang melihat para bapa-nenek moyangnya berlalu pergi, demikian juga daya hidupnya sendiri menyusut; tubuh yang ditundukkan oleh usia tua akhirnya dimusnahkan oleh kematian.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

Seperti pada sebuah rumah, bahagian yang lemah runtuh dahulu; demikian juga pada tubuh, yang rapuh binasa lebih awal—iaitu pancaindera, minda, angin hayat (prāṇa), darah, daging, dan juga tulang.

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

Semuanya binasa menurut tertibnya dan kembali kepada unsur asalnya; dan Pengatur perjalanan dunia menzahirkan hasil yang timbul daripada sedekah (dāna) dan amalan dharma yang benar.

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

Untuk tujuan itulah wujud kata-kata Veda dan juga kebiasaan penggunaan bahasa duniawi; maka apabila direnungi dengan tepat, banyaklah sebab yang menyokongnya ditemui.

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

Tiada seorang pun benar-benar terlihat yang boleh disebut secara tepat sama ada “ia ada” atau “ia tiada”. Hanya bagi mereka yang menimbang dengan mendalam dan menuturkannya dengan benar, hakikat itu difahami dengan sewajarnya.

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

Di mana sahaja budi menetap dan menjadikannya tempat tinggal, di situlah ia layu dan menua seperti pohon. Maka, melalui kedua-duanya—“keuntungan” dan “kemalangan”—segala makhluk hidup ditimpa dukacita.

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

Seperti gajah ditarik dan diarahkan oleh pawang gajah terlatih, demikian juga manusia dituntun dan dibimbing oleh Āgama (disiplin kitab suci).

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

Demikian juga benda-benda duniawi memusnahkan bahkan yang kelihatan membawa kebahagiaan. Ramai yang terus ‘menjilatnya’ berulang-ulang hingga kering dan letih; jatuh ke dalam dukacita yang lebih besar, mereka meninggalkan umpan lalu masuk di bawah kuasa Maut.

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

Bagi makhluk yang hidupnya tidak pasti dan pasti binasa, apa gunanya sanak saudara, dan apa gunanya harta serta segala perolehan? Sesiapa yang pergi, meninggalkan semuanya, pergi sekelip mata—dan setelah pergi, tidak kembali lagi.

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

Bahkan bumi, ruang, air, api dan angin sentiasa memelihara tubuh ini. Melihat demikian, bagaimana mungkin keterikatan padanya menjadi wajar? Namun walau ia binasa, tetap tiada ketenangan (pengendalian diri) terhadapnya.

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

Melihat ucapan ini—tanpa syarat tersembunyi, tanpa tipu daya, amat bebas dari derita, dan disaksikan oleh Ātman sendiri—raja pun terperanjat, lalu mulai bertanya lagi kepada sang resi.

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

Janaka berkata: “Wahai Yang Mulia, jika selepas mati tiada sesiapa pun lagi memiliki kesedaran, maka apakah bezanya—apakah yang dapat dicapai oleh kejahilan atau pengetahuan?”

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

Lihatlah ini, wahai yang terbaik antara yang dua kali lahir: apabila seseorang ditakdirkan kepada kebinasaan menyeluruh, apakah bezanya sama ada dia berjaga‑jaga atau lalai?

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

Sesungguhnya tiada pergaulan yang benar dengan makhluk—atau jika ada, ia hanyalah pergaulan dengan yang fana dan akan binasa. Maka demi siapa sesuatu harus dilakukan atau dirancang? Apakah kepastian yang ada di sini, menurut hakikat?

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

Sanandana berkata: Sesungguhnya, apabila kanopi pemahaman digelapkan oleh awidya, bahkan yang cerdik pun tampak seolah-olah bingung. Lalu sang resi, penyair Pañcaśikha, menenangkannya kembali dengan kata-kata dan pun bersabda.

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

Pañcaśikha berkata: “Di sini tiada kesudahan pada pelenyapan mutlak, dan tiada pula kesudahan pada penegasan semata-mata. Kerana ini juga hanyalah himpunan gabungan tubuh, pancaindera, dan minda.”

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

Walaupun berbeza antara satu sama lain, lima unsur tetap berfungsi dalam tugas masing-masing dengan saling menyokong: air, angkasa (eter), angin, api (cahaya), dan bumi.

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

Dalam makhluk/tubuh itu, unsur-unsur ini berdiam menurut keadaan masing-masing; namun menurut tabiatnya, ia juga berpisah. Maka angkasa, angin, panas, lembapan, dan sifat kebumian (kekerasan) muncul dan lenyap menurut guna asalnya.

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

Tubuh ini ialah himpunan lima (unsur) dan pada hakikatnya bukanlah banyak. Himpunan yang berjasad itu tiga serangkai: kesedaran pengetahuan, panas, dan angin hayat.

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

Daripada prinsip/sumber ini, terbitlah pancaindera dan objeknya, tabiat semula jadi, kesedaran dan minda, dua nafas hayat prāṇa dan apāna, perubahan-perubahan, serta dhātu (unsur jasmani) dalam tubuh.

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

Pendengaran, sentuhan, lidah, penglihatan dan hidung—lima inilah dinamakan pancaindera; dan sifat-sifat ini berfungsi dengan minda mendahului sebagai pemimpin.

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

Dalam hal itu, kesedaran yang tidak terpisah daripada pengetahuan pembedaan (vijñāna) adalah tiga jenis dan tetap: disebut sebagai (1) sukha, (2) duḥkha, dan juga (3) keadaan yang bukan duka dan bukan suka.

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

Bunyi, sentuhan, dan rupa—tiga ini hanya berfungsi menegakkan hakikat kebendaan yang berjasad. Namun daripada prinsip “yang tidak mati” lahir lima sifat mulia, untuk mencapai pengetahuan sejati.

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

Dalam disiplin itu, tercapai kejayaan dalam perbuatan serta kepastian muktamad tentang makna segala tattva. Itulah yang disebut kesucian tertinggi—Buddhi (akal pembedaan), yang agung dan tidak binasa.

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

Sesiapa yang memandang himpunan guṇa ini dengan rasa “aku” dan “milikku”, penderitaan yang tiada bertepi tidak akan reda, kerana penglihatan demikian bukanlah pemahaman yang benar.

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

Walaupun seseorang telah melihat bahawa ini “bukan Diri (Ātman)”, dan walaupun telah berfikir “bukan aku, bukan milikku”, atas sandaran apakah rangkaian penderitaan yang berterusan itu masih berlanjut?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

Di sana, seseorang bernama Samyagjana hendaklah mendengar ajaran tertinggi tentang pelepasan (tyaga); dan ajaran itu, apabila dihuraikan, akan menjadi jalan menuju moksha, pembebasan.

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

Sesungguhnya, pelepasan (tyaga) sahaja ialah inti bagi segala amalan yang telah diajarkan. Bagi mereka yang sentiasa dididik dalam kepalsuan, timbullah klesha—kegelapan yang membawa dukacita.

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

Apabila seseorang melepaskan harta benda, hendaklah ia menunaikan kewajipan (karma) menurut dharma; apabila ia melepaskan kenikmatan indera, hendaklah ia memegang nazar dan disiplin (vrata). Daripada meninggalkan keselesaan lahirlah tapas dan yoga; dan dalam pelepasan menyeluruh terdapat penyempurnaan terakhir.

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

Inilah jalannya—tanpa dualitas (advaita)—yang ditunjukkan sebagai pelepasan sepenuhnya segala keterikatan. Dengan jalan ini, dukacita disingkirkan seluruhnya; jika tidak, seseorang benar-benar jatuh ke arah yang malang.

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

Setelah menyatakan lima indera pengetahuan dan minda sebagai yang keenam dalam kesedaran batin, kini aku akan menghuraikan pula lima indera tindakan (karma-indriya).

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

Ketahuilah bahawa kedua-dua tangan ialah indriya perbuatan (karmendriya); demikian juga kedua-dua kaki ialah indriya pergerakan. Untuk pembiakan, alat kelamin ialah instrumen; dan untuk pembuangan, dubur ialah indriya (perbuatan).

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

Ucapan (vāk) diketahui berunsur lima—bunyi, sebutan yang khusus, dan makna (berserta aspek-aspek lain). Demikian juga, hendaklah minda, dengan bantuan buddhi (akal budi), menarik diri daripada sebelas (fakulti) itu.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

Telinga, bunyi, dan minda—tiga ini bersama-sama membentuk perbuatan mendengar. Demikian juga bagi sentuhan dan rupa, dan demikian pula bagi rasa serta bau.

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

Demikianlah, guṇa-guṇa ini sesungguhnya tersusun sebagai lima triad demi memahami hakikat itu. Melalui ragamnya yang silih berganti, keadaan wujud yang tiga serangkai ini menjadi nyata.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

Ketiga-tiganya itu berjenis tiga—sāttvika, rājasa, dan tāmasa. Di dalamnya, ajaran Veda juga tersebar dalam tiga cara, sebagai upāya yang menyempurnakan segala tujuan bagi makhluk berjasad.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

Kegembiraan yang meluap, kepuasan penuh kasih, ananda batin, kebahagiaan, serta ketenangan minda yang benar-benar damai—sama ada timbul tanpa sebab luaran atau kerana suatu sebab—pada hakikatnya ialah sifat-sifat sattva dalam minda.

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

Ketidakpuasan, kepanasan batin, dukacita, ketamakan dan tidak tahan sabar—itulah tanda-tanda rajas; ia terlihat timbul kadang-kadang dengan sebab dan kadang-kadang tanpa sebab.

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

Ketiadaan pertimbangan, khayalan yang menyesatkan, kelalaian, serta rasa mengantuk yang hanyut ke dalam tidur—semua ini dan pelbagai kecenderungan tamas (tamasika) tetap juga berlarutan dalam minda.

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

Sesiapa yang memahami wawasan pembebasan ini, dan dengan tekun tanpa lalai mencari Ātman (Diri Sejati), tidak akan ternoda oleh buah karma yang tidak diingini—bagaikan sehelai daun beracun yang dibasahi air namun tidak tersapu olehnya.

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

Apabila seseorang dibebaskan daripada pelbagai ikatan yang kukuh—yang timbul kerana zuriat dan juga yang terkait dengan para dewa penguasa—lalu ketika dia melepaskan kedua-duanya, duka dan suka, maka dia menjadi bebas; dan tanpa tanda jasmani, dia mencapai keadaan yang paling luhur.

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

Dengan bersandar pada kewibawaan suci dan membawa berkat dari Veda serta ajaran-ajaran agama yang telah ditegakkan, dia melampaui ketakutan akan tua dan mati. Apabila pahala telah habis dan dosa telah lenyap, dan apabila sebab tubuh serta buah akibatnya musnah, dia bersemayam melampaui segala keadaan itu.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

Bahkan yang sangat berdaya pun hanya dapat memandang “Hakikat Itu” dengan bersandar pada prinsip laksana angkasa: tanpa tanda dan tanpa noda. Seperti labah-labah yang bergerak ketika memintal benangnya; apabila benang itu habis, ia pun berhenti—walau tampak seakan-akan sedang bergerak.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

Demikianlah orang yang terbebas meninggalkan dukacita dan menghancurkannya—seperti ketulan tanah yang dipijak hingga remuk. Seperti rusa ruru menanggalkan tanduk lamanya, dan seperti ular meninggalkan kulitnya yang usang.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

Demikian juga, orang yang terbebas pergi tanpa menoleh dan dengan itu melepaskan dukacita—seperti burung yang menjatuhkan ikan ke dalam air kolam, lalu menyambar turun lagi dengan seluruh kekuatan kerana sudah tidak terbeban.

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

Sesungguhnya demikian: setelah meninggalkan duka dan suka, orang yang terbebas—tanpa tanda dan tanpa keterikatan—mencapai keadaan tertinggi yang melampaui segala-galanya.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

Setelah mendengar “keadaan tanpa mati” dihuraikan di sini oleh Pañcaśikha sendiri, raja menelitinya dari segala segi, meneguhkan maknanya, lalu—bebas daripada dukacita—hidup dalam kebahagiaan tertinggi.

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

Selain itu, dikisahkan dalam nyanyian tentang raja Mithilā: ketika melihat kotanya dilalap api, sang pemerintah sendiri dikatakan berseru, “Sesungguhnya, tiada sesuatu pun milikku yang terbakar di sini.”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

Wahai maha muni, sesiapa yang membaca “kepastian pembebasan” ini dan sentiasa merenungkannya, tidak akan mengalami gangguan derita; tanpa dukacita, dia dibebaskan—sebagaimana raja Maithila mencapai Kapila.