Adhyaya 116

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ ६ श्लोक मिलाकर कुल ४२ ६ “लोक हैं।] भीसस्न्प्नास्े | नी नत्च्ज्स त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: कौरवपक्षके दस प्रमुख महारथियोंके साथ अकेले घोर युद्ध करते हुए भीमसेनका अद्भुत पराक्रम संजय उवाच भगदत्त: कृप: शल्य: कृतवर्मा तथैव च | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथ:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Bhagadatta, Kṛpa, Śalya dan Kṛtavarmā; juga Vindā dan Anuvindā, putera-putera raja Avanti; serta Jayadratha, penguasa Sindhu—para pahlawan terkemuka ini berbaris di pihak Kaurava, menekan pertempuran terhadap Bhīmasena. Adegan ini menonjolkan bagaimana, di tengah runtuhnya dharma dalam perang, ramai pejuang masyhur berkumpul menentang seorang lawan tunggal, menguji bukan sahaja kekuatan, tetapi juga keteguhan, tekad, dan tanggungjawab di medan laga.

Verse 2

चित्रसेनो विकर्णश्व तथा दुर्मर्षणादय: । दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्‌

Chitrasena, Vikarna serta Durmarṣaṇa dan yang lain-lain—sepuluh pahlawan pihak tuanku ini bertempur melawan Bhīmasena.

Verse 3

महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन्‌ प्रार्थयाना महद्‌ यश:,नरेश्वर! इनके साथ अनेक देशोंसे आयी हुई विशाल सेना मौजूद थी। ये समरभूमिमें भीष्मके महान्‌ यशकी रक्षा करना चाहते थे

Wahai Raja, bersama mereka ada pula bala tentera yang besar, dihimpunkan dari pelbagai negeri. Dalam pertempuran itu mereka berhasrat menegakkan dan memelihara kemasyhuran agung Bhīṣma, agar namanya tidak tercalar di tengah dentum senjata.

Verse 4

शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत्‌ । कृतवर्मा त्रिभिर्बाणै: कृपश्च नवशभि: शरै:,शल्यने नौ बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर कृतवर्मने तीन और कृपाचार्यने उन्हें नौ बाण मारे

Sañjaya berkata: Śalya memanah Bhīmasena dengan sembilan anak panah, menyebabkan luka yang parah. Kemudian Kṛtavarmā menikamnya dengan tiga anak panah, dan Kṛpa (Kṛpācārya) dengan sembilan batang lagi. Adegan ini menonjolkan keganasan yang berterusan dan tersusun di medan perang, apabila keperwiraan dan kewajipan kepada pihak sendiri mendorong para pahlawan menekan kelebihan tanpa henti.

Verse 5

चित्रसेनो विकर्णश्षु भगदत्तक्ष मारिष | दशभिर्दशभिर्बाणैरभीमसेनमताडयन्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja yang mulia, Chitrasena, Vikarna dan Bhagadatta masing-masing memanah Bhīmasena dengan sepuluh anak panah. Di tengah kancah perang, serangan yang tersusun ini menunjukkan bagaimana para pahlawan mengekang lawan yang dahsyat melalui kekuatan kolektif yang berdisiplin, bukan semata-mata keangkuhan seorang diri.

Verse 6

आर्य! फिर लगे हाथ चित्रसेन, विकर्ण और भगदत्तने भी दस-दस बाण मारकर भीमसेनको घायल कर दिया ।। सैन्धवश्न त्रिभि्बाणिर्भीमसेनमताडयत्‌ | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञठ्चभि: पठ्चभि: शरै:

Sanjaya berkata: Jayadratha, putera Sindhu, memanah Bhimasena dengan tiga anak panah. Dan para putera Avanti, Vinda dan Anuvinda, masing-masing menikam Bhima dengan lima anak panah. Demikianlah, dalam himpitan pertempuran, ramai pahlawan serentak berusaha menahan daya Bhima dengan hujan panah yang tertumpu.

Verse 7

स तान्‌ सर्वान्‌ महाराज राजमानान्‌ पृथक्‌ पृथक्‌

Sanjaya berkata: Wahai Maharaja, Bhimasena—wira putera Pandu, pemusnah pahlawan musuh—lalu memanah seorang demi seorang semua raja yang gemilang itu, para pejuang terkemuka, bahkan putera-putera tuanku yang bergelar maharathi. Ditembusi anak panahnya secara berasingan, mereka pun cedera di medan perang.

Verse 8

प्रवीरान्‌ सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रानू महारथान्‌ । जघान समरे वीर: पाण्डव: परवीरहा

Sanjaya berkata: Wahai Raja, Pandava yang gagah—Bhimasena, pembunuh pahlawan musuh—telah menyerang dalam pertempuran para wira terunggul seluruh bala tentera, termasuk maharathi Dhartarashtra milik tuanku, melukakan mereka seorang demi seorang dengan anak panahnya.

Verse 9

सप्तभि: शल्यमाविध्यत्‌ कृतवर्माणमष्टभि: । कृपस्य सशरं चाप॑ मध्ये चिच्छेद भारत,भारत! भीमसेनने शल्यको सात और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बींध डाला। फिर कृपाचार्यके बाणसहित धनुषको बीचसे ही काट दिया

Sanjaya berkata: Wahai Bharata, Bhimasena menikam Salya dengan tujuh anak panah dan Krtavarman dengan lapan. Kemudian, wahai Bharata, dia memutuskan busur Krpa—berserta anak panah yang sudah terpasang—tepat di bahagian tengah.

Verse 10

अथैनं छिन्नथन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभि: । विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्‌,धनुष कट जानेपर उन्होंने पुन: सात बाणोंसे कृपाचार्यको घायल किया। फिर विन्द और अनुविन्दको तीन-तीन बाण मारे

Sanjaya berkata: Kemudian, melihat dia sudah kehilangan busurnya yang terputus, Bhimasena menikamnya lagi dengan tujuh anak panah; dan demikian juga dia memukul Vinda dan Anuvinda dengan tiga anak panah setiap seorang.

Verse 11

दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञठचभि: । विकर्ण दशभिर्बाणै: पञ्चभिश्न जयद्रथम्‌

Sañjaya berkata: Dengan dua puluh anak panah dia memanah Durmarṣaṇa; dengan lima dia memanah Citrasena; dengan sepuluh anak panah dia memanah Vikarṇa; dan dengan lima dia memanah Jayadratha. Laporan ini menegaskan ketepatan yang tidak mengenal lelah dalam serangan sang pahlawan di tengah kekacauan moral peperangan, ketika keperkasaan dan tekad ditunjukkan melalui pukulan yang terukur dan tepat sasaran, bukan keganasan yang membabi buta.

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:

Sañjaya berkata: Kemudian Gautama, yang terunggul antara para pahlawan kereta perang, mengambil pula sebuah busur yang lain—tanda tekad yang diperbaharui untuk meneruskan pertempuran dengan sarana baharu dan keperkasaan yang tidak berkurang.

Verse 13

स विद्धों दशभिरणिस्तोत्रैरिव महाद्विप:

Sañjaya berkata: Dihunjam sepuluh anak panah, sang wira mengaum di medan perang bagaikan gajah besar yang diseksa oleh cucuk tajam; meski terluka, Bhīmasena menggelegar di barisan hadapan seperti singa—menukar sakit menjadi tekad tanpa gentar, menandakan dharma seorang kesatria belum patah di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 14

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेन: प्रतापवान्‌ । गौतमं ताडयामास शरैरबहुभिराहवे,महाराज! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने रणक्षेत्रमें कृपाचार्यको अनेक बाणोंद्वारा घायल किया

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Bhīmasena yang perkasa lagi gagah—dalam amarah di tengah himpitan perang—memanah Gautama (Kṛpācārya) di medan laga dengan banyak anak panah. Ayat ini menegaskan bahawa apabila amarah dilepaskan dalam perang, ia mendorong bahkan wira agung kepada serangan tanpa henti, menukar emosi peribadi menjadi pertempuran yang kian sengit.

Verse 15

सैन्धवस्य तथाश्रांश्व॒ सारथिं च त्रिभि: शरै: | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युति:

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīmasena—bersinar seperti Yama, Pengakhir Waktu pada saat pralaya—dengan tiga anak panah menghantar ke alam maut kuda-kuda dan sais kereta Jayadratha, raja Sindhu. Dalam suasana moral peperangan, ayat ini menegaskan keniscayaan maut di medan laga serta daya yang seumpama waktu, yang dijelmakan para kesatria apabila dharma runtuh menjadi pertikaian bersenjata.

Verse 16

हताश्चात्‌ तु रथात्‌ तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । शरांक्षिक्षेप निशितान्‌ भीमसेनस्य संयुगे,तब उस अश्वहीन रथसे तुरंत ही कूदकर महारथी जयद्रथने युद्धस्थलमें भीमसेनके ऊपर बहुत-से तीखे बाण चलाये

Sañjaya berkata: Kemudian, dalam keputusasaan, pahlawan kereta perang agung itu segera melompat turun dari ratanya dan, di tengah kancah pertempuran, melepaskan banyak anak panah tajam ke arah Bhīmasena.

Verse 17

तस्य भीमो भधर्नुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मन:,माननीय भरतश्रेष्ठ; उस समय भीमसेनने दो भल्ल मारकर महामना सिन्धुराजके धनुषको बीचसे ही काट दिया

Sañjaya berkata: Lalu Bhīma, wahai yang mulia, dengan dua anak panah tajam memutuskan busur Saindhava yang berhati agung tepat di bahagian tengah.

Verse 18

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथि: । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वित:,राजन! धनुषके कटने तथा घोड़ों और सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुआ जयद्रथ तुरंत ही चित्रसेनके रथपर जा बैठा

Sañjaya berkata: Wahai Raja, apabila busurnya telah terputus, ratanya lumpuh, kuda-kudanya terbunuh dan saisnya gugur, Jayadratha—kini tanpa kereta sendiri—segera naik ke atas rata Citrasena dengan tergesa-gesa.

Verse 19

अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डव: | महारथा>शरैरविंद्ध्वा वारयित्वा च मारिष

Sañjaya berkata: Di sana, sang Pāṇḍava melakukan suatu perbuatan yang menakjubkan di medan perang: setelah menembusi para maharathi dengan anak panahnya, dia juga menahan dan menghalang mereka, wahai yang dihormati.

Verse 20

तदा न ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्‌,उस समय राजा शल्य भीमसेनके उस पराक्रमको न सह सके। उन्होंने लोहारके माँजे हुए पैने बाणोंका संधान करके समरभूमिमें भीमसेनको बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”

Sañjaya berkata: Ketika itu Raja Śalya tidak lagi mampu menahan kegagahan Bhīmasena. Dengan anak panah setajam besi yang diasah tukang besi, dia membidik tepat lalu menikam Bhīma di medan perang sambil berseru, “Berdiri! Berdiri!”

Verse 21

स संधाय शरांस्तीक्ष्णान्‌ कर्मारपरिमार्जितान्‌ । भीम॑ विव्याध समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

Sañjaya berkata: Tidak mampu menahan kegagahan Bhīma, Raja Śalya memasang anak-anak panah tajam yang digilap oleh tukang besi, lalu di tengah pertempuran menikam Bhīma. Kemudian baginda melaung, “Berdiri! Berdiri!”—suatu ejekan untuk menahan maraannya dan menegakkan kuasa di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 22

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्न वीर्यवान्‌ विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्व॒ संयुगे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, Kṛpa dan Kṛtavarmā, serta Bhagadatta yang perkasa, bersama Vindā dan Anuvindā dari Avanti dan juga Citrasena, mara ke hadapan. Bersatu mengangkat senjata, para pahlawan termasyhur ini bertindak melindungi panglima mereka dan menahan kemaraan musuh.

Verse 23

दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ सिन्धुराजश्व वीर्यवान्‌ । भीम॑ ते विव्यधुस्तूर्ण शल्यहेतोररिंदमा:

Sañjaya berkata: Durmarṣaṇa, Vikarna, dan Sindhurāja (Jayadratha) yang gagah—para penunduk musuh—segera menyerang dan melukai Bhīma demi melindungi Śalya.

Verse 24

सच तान्‌ प्रतिविव्याध पठ्चभि: पज्चभि: शरै: । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्न दशभि: शरै:

Sañjaya berkata: Bhīma pula membalas, menikam setiap seorang daripada mereka dengan lima anak panah. Kemudian dia menghujani Śalya dengan tujuh puluh anak panah, dan sekali lagi dengan sepuluh—serangan balas yang pantas menurut hukum pembalasan di medan perang yang tidak mengenal belas.

Verse 25

तं॑ शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पठ्चभि: । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि

Sañjaya berkata: Śalya, setelah menikamnya dengan sembilan anak panah, menyerangnya lagi dengan lima. Dan dengan sebatang anak panah bhalla yang tajam, baginda mencederakan kusirnya dengan parah pada tempat yang vital—tanda betapa kejamnya perang, hingga orang yang sekadar berkhidmat pun menjadi sasaran.

Verse 26

विशोक प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेन: प्रतापवान्‌ । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्लोरुगसि चार्पयत्‌

Sañjaya berkata: Melihat sais keretanya, Viśoka, terluka parah, Bhīmasena yang perkasa bangkit dengan tekad pahlawan, lalu memanah raja Madra, Śalya, dengan tiga anak panah, menancapkannya pada kedua lengan dan dada—suatu pembalasan yang garang untuk melindungi pihaknya dan menjawab kecederaan dengan segera di medan perang.

Verse 27

(भगदत्तं तथा वीरं कृतवर्माणमाहवे ।) तथेतरान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्दागै: । ताडयामास समरे सिंहवद्‌ विननाद च

Kemudian di medan laga, dia juga memanah Bhagadatta, pahlawan Kṛtavarmā, serta para pemanah agung yang lain, masing-masing dengan tiga anak panah yang meluru tepat; lalu dia mengaum seperti singa dalam pertempuran.

Verse 28

ते हि यत्ता महेष्वासा: पाण्डवं युद्धकोविदम्‌ | त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्‌

Sañjaya berkata: Para pemanah agung itu, yang benar-benar menumpukan sasaran, menghentam Pāṇḍava yang mahir berperang dengan ganas pada titik-titik vitalnya, masing-masing menyerangnya dengan tiga anak panah bermata tajam.

Verse 29

तब उन सभी महाथनुर्धरोंने एक साथ प्रयत्न करके तीखे अग्रभागवाले तीन-तीन बाणोंद्वारा युद्धकुशल पाण्डुपुत्र भीमके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ।।

Ketika itu semua pemanah agung itu, dengan usaha serentak, menghujani Bhīma putera Pāṇḍu yang mahir berperang dengan anak panah bermata tajam—tiga demi tiga—menembus dalam ke titik-titik vitalnya. Namun, walau tertikam parah, Bhīmasena sang pemanah besar tidak goyah, teguh seperti gunung ketika awan menurunkan curahan hujan yang deras.

Verse 30

स तु क्रोधसमाविष्ट: पाण्डवानां महारथ: । मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणिर्भुशं विदूध्वा महायशा:

Sañjaya berkata: Dikuasai krodha (amarah), maharathi Pāṇḍava yang termasyhur, Bhīmasena, memanah penguasa Madra, Śalya, dengan tiga anak panah, menghentamnya dengan ganas dari segenap arah. Dalam gelora murka yang sama di medan perang, dia pun terus mencederakan musuh-musuh utama yang lain dengan hujan panah—gambaran bagaimana krodha yang tidak terkawal dapat menolak keperkasaan seorang pahlawan ke arah keganasan yang semakin memuncak dalam tuntutan dharma-yuddha.

Verse 31

कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्तत: । प्राग्ज्योतिषं शतैराजी राजन्‌ विव्याध सायकै:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Bhīmasena, dalam kemarahan yang membara, telah menikam Kṛpa dari segenap arah dengan sembilan anak panah hingga parah; kemudian, di tengah gelanggang perang, dia menghujani raja Prāgjyotiṣa, Bhagadatta, dengan ratusan batang panah.

Verse 32

ततस्तु सशरं चाप॑ सात्वतस्य महात्मन: । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्‌,तत्पश्चात्‌ सिद्धहस्त पुरुषकी भाँति भीमसेनने अत्यन्त तीखे क्षुरप्रके द्वारा महामना कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काट डाला

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīmasena, memperlihatkan kemahiran yang sempurna, memutuskan dengan anak panah bermata pisau yang amat tajam busur pahlawan Sātvata yang berhati besar, bersama anak panah yang sedang terpasang padanya.

Verse 33

तथान्यद्‌ धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम्‌ | आजयपघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर भीमसेनकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें नाराचके द्वारा प्रहार किया

Sañjaya berkata: Lalu Kṛtavarmā, si penyesak musuh, mengambil busur yang lain dan di medan laga memanah Vṛkodara (Bhīma) tepat di tengah antara kedua keningnya dengan anak panah nārāca.

Verse 34

भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसै: । भगदत्तं त्रिभिश्वैव कृतवर्माणमष्टभि:

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Bhīma memanah Raja Śalya dengan sembilan anak panah berbatang besi; kemudian dia menikam Bhagadatta dengan tiga dan Kṛtavarmā dengan lapan.

Verse 35

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन्‌ रथान्‌ । तेडपि तं समरे राजन विव्यधुर्निशितै: शरै:

Sañjaya berkata: Dengan sepasang-sepasang anak panah, Bhīmasena menikam para pahlawan kereta perang bermula dengan Gautama. Wahai Raja, mereka juga dalam pertempuran itu membalasnya dengan panah-panah tajam.

Verse 36

स तथा पीड्यमानोड<पि सर्वशस्त्रैर्महारथै: । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान्‌ विचचार गतव्यथ:

Sañjaya berkata: Walaupun diserang dan diseksa oleh segala jenis senjata yang dilontarkan para pahlawan kereta perang agung, Bhīmasena, menganggap mereka tidak lebih daripada helaian rumput, bergerak ke sana sini tanpa gundah dan tanpa derita.

Verse 37

ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताउ्छरान्‌ । प्रेषयामासुरव्यग्रा: शतशो5थ सहस्रश:,रथियोंमें श्रेष्ठ उन वीरोंने भी व्यग्रतारहित हो भीमसेनपर सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें तीखे बाण चलाये

Sañjaya berkata: Para terunggul dalam kalangan pahlawan kereta perang itu, tetap tenang tanpa gelisah, melepaskan ke arah Bhīmasena anak-anak panah tajam—beratus-ratus, lalu beribu-ribu.

Verse 38

तस्य शक्ति महावेगां भगदत्तो महारथ: । चिक्षेप समरे वीर: स्वर्णदण्डां महामते,महामते! उस समरभूमिमें वीर महारथी भगदत्तने भीमसेनपर स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एक महावेगशालिनी शक्ति चलायी

Sañjaya berkata: Kemudian, di tengah pertempuran, wira maharathi Bhagadatta melontar sebuah lembing (śakti) yang amat deras lajunya, berhias batang bersalut emas, menuju kepadanya.

Verse 39

तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुज: । शतघ्नीं च कृपो राजज्छरं शल्यश्व संयुगे

Sañjaya berkata: Raja Jayadratha dari Sindhu, yang berlengan gagah, melontar lembing (tomara) dan kapak perang (paṭṭiśa). Kṛpa menggunakan senjata śataghnī, dan Raja Śalya, di tengah pertempuran, melepaskan sebatang anak panah.

Verse 40

अथेतरे महेष्वासा: पठडच पञ्च शिलीमुखान्‌ | भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा,इनके सिवा दूसरे धनुर्धर वीरोंने भी भीमसेनको लक्ष्य करके बलपूर्वक पाँच-पाँच बाण चलाये

Sañjaya berkata: Kemudian para pemanah perkasa yang lain juga, menjadikan Bhīmasena sasaran, melepaskan lima batang anak panah setiap seorang dengan sekuat tenaga.

Verse 41

तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मज: । पट्टिशं च त्रिभि्णिश्विच्छेद तिलकाण्डवत्‌

Sañjaya berkata: Putera Dewa Angin (Bhīmasena) membelah tomara itu menjadi dua dengan sebatang anak panah bermata tajam seperti pisau cukur; dan dengan tiga batang anak panah, dia mengerat paṭṭiśa hingga berkecai, seperti memutus tangkai pokok tilaka. Adegan ini menonjolkan tekad Bhīma yang garang serta disiplin kepahlawanannya—menyambut senjata maut bukan dengan amarah semata-mata, tetapi dengan kemahiran yang terkawal dan tujuan yang tidak berganjak.

Verse 42

स बिभेद शतघ्नीं च नवभि: कड्कपत्रिभि: | मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथ:

Sañjaya berkata: Pahlawan kereta agung itu turut menghancurkan śataghnī dengan sembilan anak panah yang berbulu burung bangau; dan setelah mematahkan anak panah yang dilepaskan oleh raja Madra, dia terus menguasai pertukaran serangan. Adegan ini menegaskan kemahiran berdisiplin seorang kṣatriya di medan perang—menyambut daya maut dengan tindak balas yang terukur, ketika penguasaan dan kewaspadaan menjadi jalan untuk terus hidup di bawah beban moral perang.

Verse 43

तथेतराउछरान्‌ घोरान्‌ शरै: संनतपर्वभि:

Sañjaya berkata: “Kemudian pahlawan yang satu lagi membalas, melontarkan anak-anak panah yang menggerunkan—batang-batangnya beruas rapi—membalas kekerasan dengan kekerasan di tengah momentum perang yang muram.”

Verse 44

भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत्‌ । तांश्व सर्वान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्‌

Sañjaya berkata: Bhīmasena, yang bermegah dengan keperwiraannya di medan perang, membelah setiap anak panah itu menjadi tiga bahagian. Kemudian, dengan hentaman tiga serangkai berulang-ulang, dia memukul para pemanah perkasa itu hingga rebah—gambaran kekuatan yang melimpah dilepaskan di tengah kekacauan moral perang.

Verse 45

तदनन्तर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंद्वारा अन्यान्य योद्धाओंके चलाये हुए भयंकर शरसमूहोंको भी युद्धकी श्लाघा रखनेवाले भीमसेनने काटकर एक-एकके तीन- तीन टुकड़े कर दिये। इस प्रकार शत्रुओंके अस्त्र-शस्त्रोंका निवारण करके भीमसेनने उन सभी महाधनुर्धर वीरोंको तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīmasena—yang menjunjung kemuliaan perang—turut menebas gugusan anak panah yang mengerikan, dilepaskan oleh para pahlawan lain, dengan banyak anak panah beruas melengkung, lalu membelah setiap satunya menjadi tiga. Setelah menangkis senjata musuh demikian, Bhīmasena melukai semua wira pemanah agung itu dengan tiga anak panah setiap seorang. Sesudah itu, ketika pertempuran besar sedang berkecamuk di sana, Dhanañjaya (Arjuna) tiba di medan laga dengan keretanya. Melihat Bhīma—pahlawan kereta yang perkasa—dia mara ke hadapan, menegaskan tekad berpadu para Pāṇḍava untuk menahan serbuan musuh dan menegakkan dharma yang mereka pilih dalam perang.

Verse 46

तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवी

Sañjaya berkata: Di sana, Pāṇḍavī (Draupadī), melihat dua wira berjiwa agung itu berhimpun, memerhati mereka dengan penuh tumpuan—saat yang membawa firasat dalam perjalanan dharma dan perang, apabila pertemuan para perkasa menandai putaran baharu takdir di medan laga.

Verse 47

अथार्जुनो रणे भीम॑ योधयन्तं महारथान्‌,भरतनन्दन! उस रणक्षेत्रमें भीम जिनके साथ युद्ध कर रहे थे, आपके पक्षके उन दस महारथी वीरोंके सामने भीष्मके वधकी इच्छा रखनेवाले अर्जुन भी शिखण्डीको आगे किये आ पहुँचे

Sañjaya berkata: Kemudian Arjuna, wahai kebanggaan keturunan Bharata, dengan hasrat menumbangkan Bhīṣma, mara di medan perang dengan Śikhaṇḍī diletakkan di hadapannya, lalu berhadapan dengan sepuluh maharathi pihak tuanku—para pahlawan yang sedang ditentang Bhīma. Langkah itu menandai pilihan yang sengaja, dari segi etika dan taktik: Arjuna berusaha mengatasi Bhīṣma dengan memanfaatkan kehadiran yang Bhīṣma tidak akan serang, menjadikan kekangan moral dalam perang sebagai strategi penentu.

Verse 48

भीष्मस्य निधनाकाडुश्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌ । आससाद रणे वीरांस्तावकान्‌ दश भारत

Sañjaya berkata: Arjuna, dengan niat melihat Bhīṣma gugur, meletakkan Śikhaṇḍin di hadapan lalu mara dalam pertempuran. Di situ dia berhadapan dengan sepuluh wira pihak tuanku—para juara yang sama yang sedang ditentang Bhīma di medan itu. Adegan ini menegaskan strategi perang yang dibentuk oleh kekangan moral: Arjuna mahu menjatuhkan Bhīṣma dengan menggunakan Śikhaṇḍin untuk mengatasi sumpah Bhīṣma yang enggan menyerang sesiapa yang dianggapnya perempuan.

Verse 49

ये सम भीम॑ रणे राजन्‌ योधयन्तो व्यवस्थिता: । बीभत्सुस्तानथाविध्यद्‌ भीमस्य प्रियकाम्यया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, para pahlawan yang teguh berdiri di medan, sedang bertempur melawan Bhīma—Arjuna (Bībhatsu), demi melakukan sesuatu yang menyenangkan hati Bhīma, memanah mereka dengan tepat dan melukakan mereka dengan teruk.

Verse 50

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत््‌ | अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चो भयो:,तब राजा दुर्योधनने अर्जुन और भीमसेन दोनोंके वधके लिये सुशर्माको भेजा

Kemudian Raja Duryodhana mendesak Suśarmā, menugaskannya untuk membawa maut kepada Arjuna—dan juga kepada Bhīmasena. Dalam suasana etika perang, baris ini menonjolkan kebergantungan Duryodhana pada helah dan keganasan yang diwakilkan, mengarahkan sekutu kepada pembunuhan yang disasar, bukan kepada pengekangan atau perdamaian.

Verse 51

सुशर्मन्‌ गच्छ शीघ्र त्वं बलौचै: परिवारित: । जहि पाण्डुसुतावेतोी धनंजयवृकोदरी,भेजते समय उसने कहा--'सुशर्मन्‌! तुम विशाल सेनाके साथ शीघ्र जाओ और अर्जुन तथा भीमसेन इन दोनों पाण्डुकुमारोंको मार डालो”

Sañjaya berkata: “Wahai Suśarman, pergilah segera, dikelilingi oleh bala tentera gagahmu. Tumpaskan dua putera Pāṇḍu itu—Dhanañjaya (Arjuna) dan Vṛkodara (Bhīma).”

Verse 52

तच्छुत्वा वचन तस्य त्रैगर्त: प्रस्थलाधिप: । अभिद्र॒ुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ

Sañjaya berkata: Mendengar kata-katanya, pemimpin Trigarta—tuan Prasthala—meluru ke medan perang dan mengepung dua pahlawan pemanah, Bhīma dan Arjuna, dari segala arah dengan beribu-ribu kereta perang. Maka Arjuna pun terlibat dalam pertempuran yang sengit dan berbahaya melawan bala musuh.

Verse 53

रथैरनेकसाहसै: समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌ | ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परै: सह

Sañjaya berkata: Dengan beribu-ribu kereta perang, mereka mengepungnya dari segala arah. Maka bermulalah pertempuran yang dahsyat bagi Arjuna melawan para musuhnya.

Verse 66

दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितै: शरै: । फिर सिन्धुराज जयद्रथने तीन, अवन्तीके विन्द और अनुविन्दने पाँच-पाँच तथा दुर्मर्षणने बीस तीखे बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन भीमसेनको चोट पहुँचायी

Sañjaya berkata: Durmarṣaṇa menimpa Bhīmasena, putera Pāṇḍu, dengan dua puluh anak panah yang tajam, hingga melukakannya.

Verse 112

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्रोण और अश्वत्थामाका संवादविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ

Sañjaya berkata: Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Bhīṣma Parva—khususnya bahagian mengenai gugurnya Bhīṣma—bab yang ke-seratus dua belas, yang memperihalkan dialog antara Droṇa dan Aśvatthāmā, pun berakhir/ditamatkan.

Verse 113

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे त्रयोदशाधिकशततमो<्ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Bhīṣma Parva—khususnya pada bahagian tentang pembunuhan Bhīṣma—berakhirlah bab yang ke-seratus tiga belas, yang menghuraikan keberanian dan keperkasaan Bhīma. (Kolofon penutup bab)

Verse 116

विद्ध्वा भीमो$नदद्धृष्ट: सैन्धवं च पुनस्त्रिभि: । तत्पश्चात्‌ दुर्मर्षणको बीस

Sañjaya berkata: Setelah Jayadratha, putera Sindhu, memanah Bhīma yang tetap tidak tergoyahkan, Bhīma membalas dengan menembusnya dengan tiga anak panah. Kemudian Bhīmasena, dengan hati meluap gembira, menembus Durmarṣaṇa dengan dua puluh panah, Citraseṇa dengan lima, Vikarṇa dengan sepuluh, dan Jayadratha dengan lima. Sambil mengaum seperti singa dalam kegirangan besar, dia sekali lagi memancang Jayadratha dengan tiga panah lagi.

Verse 126

भीम॑ विव्याध संरब्धो दशभिरनर्निशितै: शरै: । तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष लेकर क्रोधपूर्वक चलाये हुए दस तीखे बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला

Sañjaya berkata: Dalam kemarahan, dia menembus Bhīma dengan sepuluh anak panah yang amat tajam. Sejurus kemudian, Kripācārya—yang terunggul antara para pahlawan kereta perangnya—mengambil busur yang kedua dan, dengan amarah, memanah Bhīmasena sekali lagi dengan sepuluh batang panah yang tajam.

Verse 196

विरथ॑ सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यत: । आर्य! वहाँ पाण्डुनन्दन भीमसेनने रणक्षेत्रमें यह अद्भुत कर्म किया कि सब महारथियोंको बाणोंसे घायल करके रोक दिया और सब लोगोंके देखते-देखते सिन्धुराजको रथहीन कर दिया

Sañjaya berkata: Di hadapan mata sekalian orang, Bhīmasena—putera Pāṇḍu—melakukan suatu perbuatan menakjubkan di medan perang: dia menahan para maharathi dengan melukakan mereka dengan anak panahnya, dan di hadapan semua yang menyaksikan, dia menjadikan raja Sindhu (Jayadratha) kehilangan keretanya.

Verse 426

शक्ति चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे । तत्पश्चात्‌ कंकपत्रयुक्त नौ बाणोंद्वारा शतघ्नीको छिन्न-भिन्न कर दिया। इसके बाद महारथी भीमसेनने मद्रराज शल्यके चलाये हुए बाणको काटकर रणक्षेत्रमें भगदत्तकी चलायी हुई शक्तिके भी सहसा टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, dia segera memotong senjata śakti (lembing) yang dilemparkan oleh Bhagadatta. Kemudian, dengan sembilan anak panah bersayap kanka, dia mengoyak sataghnī hingga hancur berkeping-keping. Sesudah itu, maharathi Bhīmasena menetak putus anak panah yang dilepaskan oleh Śalya, raja Madra, dan juga dengan pantas memecah-pecahkan śakti yang dilontar Bhagadatta menjadi serpihan-serpihan.

Verse 456

निध्नन्तं समरे शत्रून्‌ योधयानं च सायकै: । तब उस महासमरमें महारथी भीमसेनको, जो समरभूमिमें सायकोंद्वारा शत्रुओंका संहार करते हुए उनके साथ युद्ध कर रहे थे, देखकर रथके द्वारा अर्जुन भी वहीं आ पहुँचे

Sañjaya berkata: Melihat Bhīmasena, maharathi itu, dalam pertempuran yang maha luas—membinasakan musuh di tengah gelanggang dan bertempur dengan hujan anak panah—Arjuna pun tiba di sana dengan keretanya, sampai ke tempat yang sama.

Verse 463

न शशंसुर्जयं तत्र तावका: पुरुषर्षभा: । उन दोनों महामनस्वी पाण्डव बन्धुओंको एकत्र हुआ देख आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने वहाँ अपनी विजयकी आशा त्याग दी

Sañjaya berkata: Di sana, para lelaki terbaik dalam bala tentera tuanku tidak lagi melaungkan kemenangan bagi pihak Kaurava. Melihat dua bersaudara Pāṇḍava yang berhati besar berdiri bersatu, mereka pun melepaskan harapan untuk menang.