Adhyaya 103: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Sugar-Cow’ (Śarkarā-Dhenu)

Verse 1

होतोवाच तद्वच्च शर्कराधेनुं शृणु राजन् यथार्थतः । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०३-१ ॥ धेनुं शर्करया राजन् कृत्वा भारचतुष्टयम् । उत्तमा कथ्यते सद्भिश्चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥

होता म्हणाला—हे राजन्, तसेच शर्करा-धेनू (साखरेची गाय) यथार्थपणे ऐक. लेपलेल्या भूमीवर, वर कृष्णाजिन व कुश पसरून, हे राजन्, साखरेपासून चार भार वजनाची धेनू करावी; सद्भिजनांच्या मते वत्स चतुर्थांश असेल तर ती ‘उत्तमा’ म्हणतात।

Verse 2

तदर्धं मध्यमा प्रोक्ता कनिष्ठा भारकेण तु । तद्वद्वत्सं प्रकुर्वीत चतुर्थांशेन तत्त्वतः ॥

त्याच्या अर्ध्या प्रमाणाची ‘मध्यमा’ म्हणतात, आणि ‘कनिष्ठा’ तर एक भाराने (होते). तसेच वत्सही तत्त्वतः चतुर्थांश प्रमाणाने करावा।

Verse 3

अथ कुर्यादष्टशतैरूर्ध्वं नृपतिसत्तम । स्वशक्त्या कारयेद् धेनुं तथात्मानं पीडयेत् ॥

मग, हे नृपतिश्रेष्ठ, आठशे किंवा त्याहून अधिक (प्रमाणाने)ही करावे; आपल्या शक्तीनुसार धेनू करवावी, आणि अशा रीतीने स्वतःला पीडा देऊ नये।

Verse 4

सर्वबीजानि संस्थाप्य चतुर्दिक्षु समन्ततः । सुवर्णस्य मुखं शृङ्गे मौक्तिकैर्नयने तथा ॥

चारही दिशांना सर्व बाजूंनी सर्व प्रकारची बीजे स्थापून, (प्रतिमेचे) मुख सुवर्णाचे करावे; तसेच शिंगे व नेत्र मोत्यांनी सजवावेत।

Verse 5

गुडेन तु मुखं काये जिह्वा पिष्टमयी तथा । कम्बलं पट्टसूत्रेण कण्ठाभरणभूषिताम् ॥

आणि गुडाने देहावर मुख घडवावे; तसेच जिभ पिठाची करावी। रेशमी धाग्याने कंबळ देऊन, कंठाभरणांनी अलंकृत करावे।

Verse 6

इक्षुपादां रौप्यखुरां तवनीतस्तनीं तथा । प्रशस्तपत्रश्रवणां सितचामरपभूषिताम् ॥

तिचे पाय ऊसाचे करावेत, खुर चांदीचे, आणि थन लोण्याचे करावेत। उत्तम पानांसारखे कान करून, शुभ्र चामरांनी अलंकृत करावे।

Verse 7

पञ्चरत्नसमायुक्तां वस्त्रेणाच्छादितां तथा । गन्धपुष्पैरलङ्कृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥

पंचरत्नांनी युक्त करून, तसेच वस्त्राने आच्छादित करून, गंध-पुष्पांनी अलंकृत करून ब्राह्मणास निवेदन करावे।

Verse 8

श्रोत्रियाय दरिद्राय साधुवृत्ताय धीमते । वेदवेदाङ्गविदुषे साग्निकाय कुटुम्बिने । अदुष्टाय प्रदातव्या न तु मत्सरिणे द्विजे ॥

हे दान श्रोत्रिय, दरिद्री, सद्वृत्त व बुद्धिमान—वेद व वेदांगांचा जाणकार, अग्निहोत्रधारी व कुटुंबपालक—अशा अदुष्ट ब्राह्मणास द्यावे; मत्सरी द्विजास नाही।

Verse 9

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । एषु पुण्येषु कालेषु तथाविभवशक्तितः ॥

अयन, विषुव, पुण्य व्यतीपात व दिवसक्षय—अशा पुण्यकाळी आपल्या वैभव व शक्तीनुसार दान करावे।

Verse 10

सत्पात्रञ्च द्विजं दृष्ट्वा आगतं श्रोत्रियं गृहे । तादृशाय प्रदातव्या पुच्छदेशे विमृश्य च ॥

घरी आलेला सत्पात्र द्विज श्रोत्रिय पाहून, विधीनुसार गायीच्या शेपटीच्या प्रदेशाचा स्पर्श/विचार करून, त्यालाच दान द्यावे।

Verse 11

पूर्वाभिमुखमास्थाय अथवा स उदङ्मुखः । गां पूर्वाभिमुखीं कृत्वा वत्समुत्तरतो न्यसेत् ॥

पूर्वाभिमुख किंवा उत्तराभिमुख होऊन, गाय पूर्वेकडे तोंड करून ठेवावी आणि वासरू तिच्या उत्तरेकडे ठेवावे।

Verse 12

दानकाले तु ये मन्त्रास्तान्पठित्वा समर्पयेत् । सम्पूज्य विधिवद्विप्रं मुद्रिकाकर्णभूषणैः ॥

दानकाळी नियत मंत्र पठण करून दान अर्पण करावे; आणि विधिपूर्वक विप्राचे पूजन करून, मुद्रिका व कर्णभूषणेही द्यावीत।

Verse 13

स्वशक्त्या दक्षिणा देया वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः । हस्ते तु दक्षिणां दत्त्वा गन्धपुष्पसचन्दनाम् । धेनुं समर्पयेत्तस्य मुखञ्च च विलोकयेत् ॥

स्वशक्तीनुसार, धनाची कंजूषी टाळून, दक्षिणा द्यावी. त्याच्या हातात गंध, पुष्प व चंदनासह दक्षिणा देऊन, धेनू अर्पण करावी आणि मग त्याचे मुख पाहावे।

Verse 14

एकाहं शर्कराहारो ब्राह्मणस्त्रिदिनं वसेत् । सर्वपापहरा धेनुः सर्वकामप्रदायिनी ॥

ब्राह्मणाने एक दिवस शर्करेचा आहार करून तीन दिवस व्रतपालनात राहावे। गाय सर्व पापांचे हरण करणारी व सर्व कामना देणारी आहे असे सांगितले आहे.

Verse 15

सर्वकामसमृद्धस्तु जायते नात्र संशयः । दीयमानं प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥

मनुष्य सर्व कामनांनी समृद्ध होतो—यात संशय नाही. जे हे दान होताना पाहतात, ते परम गतीला प्राप्त होतात.

Verse 16

य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठते वापि मानवः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

जो मनुष्य हे भक्तीने ऐकतो किंवा पठण/जप करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो.