Adhyaya 102: The Merit and Ritual Procedure of Donating a Jaggery Cow (Guḍadhenu)
Guḍadhenu-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादातून गुडधेनु-दानाची (गूळप्रधान गोरूप दान) विधी सांगितली आहे. भूमिशुद्धी व आसनविन्यास करून गूळ इत्यादी द्रव्यांनी धेनुरूप घडवणे—शिंगे, मुख, दात, ग्रीवा, शेपूट, खुर, आवरणे व अलंकार यांचे सविस्तर विधान; तसेच नवनीत-स्तन व फळांचे अलंकरण अशी मंगळलक्षणे जोडण्याचा निर्देश आहे. दान सामर्थ्य/वजनानुसार श्रेष्ठ, मध्यम व अधम असे विभागून गृहस्थाच्या संपत्तीप्रमाणे प्रमाणदानावर भर दिला आहे. गंध-पुष्पांनी पूजन करून श्रोत्रिय ब्राह्मणास दान, विशेष मंत्रजप, आणि छत्र-पादुका इत्यादी उपदान देण्यास सांगितले आहे. फलश्रुतीत अनिष्टनाश, समृद्धी व विष्णुलोकप्राप्ती वर्णिली असून अयन, विषुव, व्यतीपात तसेच दिवसअखेरीचा काळ दानास शुभ म्हटला आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 102
Verse 1
गुडधेनुमाहात्म्यम् होतॊवाच— गुडधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वकामार्थसाधिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशास्तृते ॥ १०२-१ ॥ तस्योपरिकृतं वस्त्रं गुडमानिय पुष्कलम् । कृत्वा गुडमयीं धेनुं सवसाङ्कास्यदेहिनीम् ॥
होता म्हणाला—मी ‘गुडधेनु’ सांगतो, जी सर्व कामना व अर्थ साधणारी आहे। लेपलेल्या भूमीवर कृष्णाजिन व कुश पसरून, त्यावर वस्त्र ठेवावे; मग पुष्कळ गूळ आणून, अंगोपांगांसह देहरूप असलेली गुळमयी धेनू तयार करावी.
Verse 2
सौवर्णे मुखशृङ्गे च दन्ताश्च मणिमौक्तिकैः । ग्रीवा रत्नमयी त्वस्या घ्राणं गन्धमयं तथा ॥
तिचे मुख व शिंगे सुवर्णाची असावीत; दात मणी व मोत्यांचे असावेत. तिची ग्रीवा रत्नमयी असावी, तसेच तिचे घ्राण सुगंधी द्रव्यांनी बनवावे.
Verse 3
शृङ्गे त्वगुरुकाष्ठेन पृष्ठं ताम्रमयं तथा । पुच्छं क्षौममयं तस्याः सर्वाभरणभूषिताम् ॥
तिची शिंगे अगुरु-काष्ठाची करावीत आणि पाठ ताम्राची असावी. तिची शेपटी क्षौम (लिनन) वस्त्राची असावी; आणि तिला सर्व आभूषणांनी अलंकृत करावे.
Verse 4
इक्षुपादां रौप्यखुरां कम्बलं पट्टसूत्रकम् । आच्छाद्य पट्टवस्त्रेण घण्टाचामरभूषिताम् ॥
तिचे पाय इक्षु (ऊस)चे असावेत आणि खुर रौप्याचे असावेत; कंबळ व पट्ट-सूत्र (रेशमी दोरी)ची सजावट असावी. पट्टवस्त्राने झाकून, घंटा व चामरांनी अलंकृत करावे.
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणां नवनीतस्तनीं बुधः । फलैर्नानाविधैस्तस्या उपशोभाम्प्रकल्पयेत् ॥
बुद्धिमानाने तिचे कान प्रशस्त पानांसारखे करावेत आणि तिचे स्तन नवनीत (ताजे लोणी)चे करावेत. तसेच नानाविध फळांनी तिची अधिक शोभा करावी.
Verse 6
उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा धाराचतुष्टयम् । भागार्धेन तु तौल्येन चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
‘उत्तमा’ गुडधेनूमध्ये सदैव गुडाच्या चार धारा (अखंड प्रवाह) असतात असे सांगितले आहे. तौल्यानुसार मुख्य देह अर्धभागाने आणि वासरू चतुर्थांशाने करावे.
Verse 7
मध्यमाच तदर्धेन भारेणैकेन चाधमा । वित्तहीनो यथाशक्त्या शतैरष्टाभिरेव च ॥
मध्यम दात्याने त्या मापाच्या अर्ध्याने करावे आणि अधम दात्याने एक भाऱ्याने करावे. आणि जो वित्तहीन असेल त्याने यथाशक्ती आठशे (परिमाण) इतकेही अर्पण करावे.
Verse 8
अत ऊर्ध्वन्तु कर्तव्या गृहीवित्तानुसारतः । गन्धपुष्पादिभिः पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ श्रोत्रियाय प्रदातव्या सहस्रकनकेन तु । तदर्धेन महाराज तस्याप्यर्धेन वा पुनः ॥
यानंतर गृहस्थाने आपल्या संपत्तीप्रमाणे हे कर्म करावे. गंध, पुष्प इत्यादींनी पूजन करून ते ब्राह्मणास निवेदावे. श्रोत्रिय ब्राह्मणास सहस्र सुवर्ण देऊन दान द्यावे; किंवा, हे महाराज, त्याचे अर्धे, अथवा पुन्हा त्याच्याही अर्धे.
Verse 9
शतेन वा शतार्धेन यथाशक्त्या निवेदयेत् । गन्धपुष्पादिभिः पूज्य मुद्रिकाकर्णपत्रकैः ॥
किंवा शंभराने, किंवा पन्नासाने—यथाशक्ती—निवेदन करावे. गंध, पुष्प इत्यादींनी तसेच मुद्रिका व कर्णपत्रक (कानातील अलंकार) यांनी पूजन करून (अर्पण करावे).
Verse 10
छत्रिकापादुके दत्त्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत् । गुडधेनो महावीर्ये सर्वसम्पत्प्रदे शुभे ॥
छत्री व पादुका देऊन हा मंत्र उच्चारावा: “हे गुडधेनु! महावीर्ये, शुभे, सर्वसम्पत्ती प्रदान करणारी।”
Verse 11
दानादस्माच्च भो देवि भक्ष्यभोज्यं प्रयच्छ मे । प्राङ्मुखोऽपि दाता च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
“हे देवि! या दानापासून मला भक्ष्य व भोज्य प्रदान कर.” दाता पूर्वेकडे तोंड करून ब्राह्मणास निवेदन करावे.
Verse 12
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम् । मानकूटं तुलाकूटं कन्यागोऽर्थे उदाहृतम् ॥
वाणीने केलेले, कृतीने केलेले आणि मनाने विचारलेले—मापात फसवणूक व तराजूत फसवणूक, हे येथे लाभासाठी केलेल्या दुष्कर्माची उदाहरणे म्हणून सांगितले आहेत.
Verse 13
अनृतं नाशमायाति गुडधेनो द्विजार्पिता । दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ यत्र क्षोरवहा नद्यः घृतपायसकर्दमाः । ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
गुडधेनू द्विजाला (ब्राह्मणाला) अर्पण केली असता असत्याचा नाश होतो. ती दान होताना जे पाहतात ते परम गतीला पोहोचतात. जिथे दुधाच्या नद्या वाहतात आणि घी व पायसाचा चिखल आहे—तेथे ऋषी, मुनी व सिद्ध जातात; त्या लोकाला गोदान करणारेही जातात.
Verse 14
दश पूर्वान्दश परानात्भानञ्चैकविंशतिम् । विष्णुलोकं नयत्याशु गुडधेनोः प्रसादतः ॥
गुडधेनूच्या प्रसादाने दहा पूर्वज, दहा वंशज आणि स्वतः—एकविसाव्यासह—त्वरित विष्णुलोकाला नेले जातात.
Verse 15
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । सर्वदैव प्रदातव्या पात्रं दृष्ट्वा महामते ॥
अयन, विषुव, पुण्य व्यतीपात आणि दिवसाच्या क्षयी—खरे तर सर्वकाळ—हे महामते, योग्य पात्र पाहून हे दान करावे.
Verse 16
श्रद्धान्वितेन दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सर्वकामप्रदा नित्यं सर्वपापहरास्मृता ॥
हे श्रद्धायुक्त होऊन द्यावे; हे भोग व मोक्ष यांची फळे देते. हे नित्य सर्वकामप्रद आणि सर्वपापहर असे स्मरणात आहे.
Verse 17
गुडधेनोः प्रसादात्तु सौभाग्यमखिल भवेत् । वैष्णवं पदमाप्नोति दौर्गत्यन्तस्य नश्यति ॥
गुडधेनूच्या प्रसादाने अखिल सौभाग्य प्राप्त होते. तो वैष्णव पदाला पोहोचतो आणि त्याचे दौर्भाग्य नष्ट होते.
Verse 18
दशद्वादशसाहस्रा दश चाष्टौ च जन्मनि । न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य सञ्जायते क्वचित् ॥
दहा किंवा बारा हजार वर्षे, तसेच दहा व आठ जन्मांपर्यंतही, त्या व्यक्तीस कधीही शोक, दुःख व दुर्गती होत नाही।
Verse 19
इति पठति शृणोति चेह सम्यक् मतिमपि ददाति योजनानाम् । स इह विभवैश्चिरं वसित्वा वसति चिरं दिवि देवतादिपूज्यः ॥
अशा प्रकारे जो येथे सम्यक् पठण करतो व श्रवण करतो, आणि योजनेपर्यंत पसरलेली समजही देतो, तो या लोकी दीर्घकाळ वैभवात राहून, स्वर्गातही दीर्घकाळ देवतादि पूज्य होऊन वास करतो।
Frequently Asked Questions
The text frames prosperity and social stability as outcomes of disciplined redistribution: household resources are converted into a structured donation (guḍadhenu) and transferred to a qualified recipient (śrotriya brāhmaṇa). The internal logic emphasizes proportional giving (yathā-śakti), ritual accountability (warnings about deceit in measures), and the conversion of private wealth into public merit through regulated generosity—an ethic that can be read as sustaining communal welfare and reducing hardship.
The chapter recommends giving at ayana (solstitial transition points), viṣuva (equinox), vyatīpāta (a calendrical/astronomical conjunction regarded as potent), and dina-kṣaya (the close of the day). It also states that the gift may be offered “always,” provided a worthy recipient (pātra) is identified.
Although the passage is primarily a donation-ritual manual, its earth-centered implication lies in regulating consumption and converting agricultural/food-value goods (guḍa, dairy symbolism, fruits, textiles) into a socially redistributed offering. The repeated emphasis on measured, means-based giving (gṛha-vitta-anusāra) and avoidance of fraudulent weighing (tulā-kūṭa) can be interpreted as an early normative framework for sustainable household economy that indirectly supports terrestrial well-being—consistent with the Varāha–Pṛthivī discourse tradition.
No dynastic lineages are specified in the provided passage. Cultural roles invoked include the donor (dātā), the qualified Vedic recipient (śrotriya brāhmaṇa), and generalized sacred communities (ṛṣayaḥ, munayaḥ, siddhāḥ) in the phalaśruti’s otherworldly landscape. A royal addressee is implied by the vocative “mahārāja,” but without identification.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.