Paramahansa Upanishad 3 — Verse 3

Sanskrit (Devanagari)

सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥

काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ।

स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥

इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥

Padapatha (Word Split)

सर्वान् । कामान् । परित्यज्य । अद्वैते । परम-स्थितिः । ज्ञान-दण्डः । धृतः । येन । एक-दण्डी । सः । उच्यते ॥

काष्ठ-दण्डः । धृतः । येन । सर्व-आशी । ज्ञान-वर्जितः ।

सः । याति । नरकान् । घोरान् । महा-रौरव-संज्ञकान् ॥

इदम् । अन्तरम् । ज्ञात्वा । सः । परमहंसः ॥ ३॥

IAST Transliteration

sarvān kāmān parityajya advaitaṃ parama-sthitiḥ | jñāna-daṇḍo dhṛto yena eka-daṇḍī sa ucyate ||

kāṣṭha-daṇḍo dhṛto yena sarvāśī jñāna-varjitaḥ |

sa yāti narakān ghorān mahā-raurava-saṃjñakān ||

idam antaraṃ jñātvā sa paramahaṃsaḥ || 3 ||

Translation

सर्व कामना परित्यागून त्याची परम स्थिती अद्वैतात स्थिर होते. ज्याने ‘ज्ञानदंड’ धारण केला आहे तोच एकदंडी म्हणविला जातो. पण ज्याने केवळ काष्ठदंड धारण केला आहे—जो सर्व काही खातो आणि ज्ञानरहित आहे—तो ‘महाराौरव’ नावाच्या भयंकर नरकांना जातो. हा भेद सम्यक जाणून तोच परमहंस आहे।

Academic Translation

Having abandoned all desires, his supreme abiding is in non-duality. He by whom the ‘staff of knowledge’ is borne is called the one-staff bearer (ekadaṇḍin). He by whom a wooden staff is borne—one who eats indiscriminately and is devoid of knowledge—he goes to dreadful hells called Mahāraurava. Knowing this distinction, he is a Paramahaṃsa.

Verse Context

• Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)
• Mahavakya: Indirectly reinforces mahāvākya teaching by making Advaita-abidance the ‘supreme state’; aligns with ‘Aham Brahmāsmi’/‘Tat Tvam Asi’ as the knowledge that constitutes true ekadaṇḍa
• Atharva
• Chandas: Mixed: first pāda in anuṣṭubh-style śloka cadence; overall didactic śloka/metrical verse with an appended prose-like closing line