Parabrahma

Verse 1

अथ हैनं महाशालः शौनकोऽङ्गिरसं भगवन्तं पिप्पलादं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ— दिव्ये ब्रह्मपुरे के सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति? कथं सृज्यन्ते? नित्यात्मन एष महिमा; विभज्य एष महिमा विभुः— क एषः? तस्मै स होवाच— एतत्...

मग अङ्गिरस-वंशातील धनवान गृहस्थ शौनक विधिपूर्वक भगवंत पिप्पलादांकडे जाऊन विचारू लागला— “दिव्य ब्रह्मपुरात कोण प्रतिष्ठित आहेत? ते कसे उत्पन्न होतात? ही नित्य आत्म्याची महिमा आहे; स्वतःला विभागून ही सर्वव्यापी महिमा— ती नेमकी काय?” ते म्हणाले— “मी जे सांगतो तेच सत्य— देवतुल्य प्राणांना दिलेली श्रेष्ठ ब्रह्मविद्या. परब्रह्मपुरात निर्मळ, निष्कल, शुभ, अक्षर तत्त्व निर्मळपणे प्रकाशते. ते मधुकरासारखे सर्वांना संयमित करते; कुत्र्यासारखे अनियमित कर्मात वावरते असेही दिसते. कर्मरहित होऊन स्वामीसारखे स्थित असते; पण कर्मबंधनात पडलेला जीव शेतकऱ्यासारखा फळ भोगतो. कर्माचा मर्म जाणणारा कर्म करतो; कर्माचा मर्म जाणूनच कर्म करावे. एक असून कोण जाळे पसरवील? ते जाळे दूर करत नाही— तरीही सर्वांना ओढून घेते।”

Verse 2

प्राणदेवाश्चत्वारः। ताः सर्वा नाड्यः सुषुप्तश्येनाकाशवत्। यथा श्येनः खमाश्रित्य याति स्वमालयं कुलायम्, एवं सुषुप्तं ब्रूत। अयं च परश्च स सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे। अमृता ह्येषा नाडी त्रयं सञ्चरति। तस्...

प्राणदेवता चार आहेत. सुषुप्तीत त्या सर्व नाड्या आकाशात उडणाऱ्या श्येनासारख्या (स्थित) असतात. जसा श्येन आकाशाचा आधार घेऊन आपल्या निवासस्थानी, घरट्यात परत जातो, तसे सुषुप्तीचे वर्णन करावे. हा (आत्मा) आणि तो पर (आत्मा) सर्वत्र सुवर्णमय परम कोशात आहेत. ही नाडी अमृतस्वरूप आहे; ती त्रयामध्ये संचार करते; त्याचे ब्रह्म त्रिपाद आहे. येथेच त्याचा शोध आहे; तेथूनच तो प्रवाह पुढे चालतो. अन्य प्रकारेही सांग— हा आणि पर, दोघेही सर्वत्र हिरण्मय कोशात आहेत. जसा देवदत्त काठीने मारला तरी (स्वरूपाने) जात नाही, तसा इष्ट-पूर्ताच्या शुभाशुभ कर्मांनी लिप्त होत नाही. जसा निष्काम बालक आनंदाकडे जातो, तसा हा देव स्वप्नात आनंद प्राप्त करतो. वेद हेच परम ज्योती; ज्योतींची ज्योती आनंद देते. तेच परम— ज्याने चित्त परमात्म्याला आनंदित करते. ईश्वरापासून श्वेत तेज उत्पन्न होते; त्याच मार्गाने तो पुन्हा स्वप्नस्थानाला नेतो. जळूच्या अवस्थेसारखी ईश्वरापासून कामना उठते; तोपर्यंत आत्म्याला आनंदित करते. ‘परसंधि’ सोडून ‘अपरसंधि’ स्वीकारत नाही. मग कपालाच्या अष्टक-संधानास जोडून जे स्तनासारखे लटकते— ते इंद्रयोनि, ते वेदयोनि— असे; येथे तो जागृत होतो. शुभाशुभाच्या पलीकडे राहून शुभाशुभ कर्मांनीही लिप्त होत नाही. हा देव— अन्य देवांहून भिन्न— प्रसादस्वरूप, अंतर्यामी, असंग, चित्स्वरूप पुरुष आहे. प्रणव-हंसच परब्रह्म; प्राण-हंस नव्हे. प्रणवच जीव; आद्य देवता हे निवेदित करते. जो असे जाणतो— तो जीवाला ब्रह्मत्वास पोहोचवितो.

Verse 3

सत्त्वमथास्य पुरुषस्यान्तः शिखोपवीतत्वं ब्राह्मणस्य। मुमुक्षोरन्तः शिखोपवीतधारणम्। बहिर्लक्ष्यमाणशिखायज्ञोपवीतधारणं कर्मिणो गृहस्थस्य। अन्तरुपवीतलक्षणं तु बहिस्तन्तुवदव्यक्तमन्तस्तत्त्वमेलनम्॥३॥

आता या पुरुषाचे सत्त्व असे की ‘अंतःशिखा’ आणि ‘अंतःयज्ञोपवीत’ हीच खऱ्या अर्थाने ब्राह्मणाची खूण आहे. मुमुक्षूसाठी अंतःशिखा व अंतःउपवीत धारण करणे (म्हणजे अंतर्मुख साधना) सांगितले आहे. कर्मकांडात प्रवृत्त गृहस्थासाठी बाहेर दिसणारी शिखा व यज्ञोपवीत धारण करणे ही पद्धत आहे. परंतु ‘अंतरुपवीत’चे लक्षण असे— ते बाह्य धाग्यासारखे प्रत्यक्ष दिसत नाही, अव्यक्त असते; अंतरी तत्त्वाशी एकरूप होणे हेच त्याचे मेलन आहे.

Verse 4

न सन्नासन्न सदसद्भिन्नाभिन्नं न चोभयम् । न सभागं न निर्भागं न चाप्युभयरूपकम् ॥ ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं हेयं मिथ्यत्वकारणादिति ॥४॥

ते न सत् आहे न असत्; न सत्‑असत् मिश्र; न भिन्न न अभिन्न, आणि न दोन्हीही। ते न अवयवयुक्त न निरवयव, न द्विरूपही। ब्रह्म‑आत्मा एकत्वाचे ज्ञान मिथ्यात्वनिवृत्तीचे कारण असल्याने ग्राह्य आहे॥

Verse 5

पञ्चपाद्ब्रह्मणो न किंचन । चतुष्पादन्तर्वर्तिनोऽन्तर्जीवब्रह्मणश्चत्वारि स्थानानि । नाभिहृदयकण्ठमूर्धसु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाः । आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणसभ्याग्निषु । जागरिते ब्रह्मा स्वप्ने व...

पंचपाद ब्रह्माला काहीही अधिक नाही। चतुष्पादाच्या अंतर्गत असलेल्या अंतर्जीव‑ब्रह्माची चार स्थाने—नाभी, हृदय, कंठ व मस्तक—येथे अनुक्रमे जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ती व तुरीय अवस्था; तसेच आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिण व सभ्य अग्नी. जाग्रती ब्रह्मा, स्वप्नी विष्णू, सुषुप्तीत रुद्र; तुरीय अक्षर, चिन्मय आहे. शहाण्णव तत्त्वे तंतूसारखी विभागून, गुणांनुसार त्रिविध करून, बत्तीस तत्त्वांचा निष्कर्ष काढून, त्रिगुण‑स्वरूप व त्रिमूर्ती‑भाव वेगळा जाणून, नवगुणयुक्त नव‑ब्रह्म ओळखून, सूर्य‑चंद्र‑अग्नीच्या कलारूपाने एकत्व साधावे. आद्य‑अंत एक करून, मध्यभागी त्रिवार आवरण देऊन ब्रह्म‑विष्णु‑महेश्वरत्वाचे अनुसंधान करावे; चैतन्य‑ग्रंथीसारखी अद्वैत‑ग्रंथी बांधून, नाभीपासून ‘ब्रह्म‑बिल’चे प्रमाण व सत्तावीस तत्त्वसंबंध—त्रिगुणयुक्त व त्रिमूर्तिलक्षणांनी चिन्हित असूनही—एकत्वात स्थापावे. डाव्या खांद्यापासून उजव्या कंठापर्यंत विचार करून आद्य‑अंत‑ग्रहाचा एकच संमेलन जाणून, ‘वाणीपासून आरंभलेला विकार फक्त नाव; सत्य तर मृत्तिकाच’ असे मूल‑एक सत्य जाणावे. ‘हंस’ या दोन वर्णांनी अंतःशिखा व अंतःयज्ञोपवीत निश्चित केल्यास ब्राह्मणत्व, ब्रह्मध्यान‑योग्यता व यतित्व सिद्ध होते; गृहस्थासाठी बाह्य कर्मशिखा व ज्ञान‑उपवीताच्या तुलनेत केशशिखा व कापसाच्या तंतूचे उपवीत हे केवळ आभास. परब्रह्म सुलभ असल्याने लोक अनेक मार्ग कल्पितात; देव‑ऋषी‑मनुष्य सर्वांची मूर्ती एक—ब्रह्म एकच, ब्राह्मणत्वही एकच। मोक्षार्थ यतीसाठी शिखा‑उपवीताचे मूळ एकच प्रणव—‘हंस’ शिखा, प्रणव उपवीत, नाद संधान; हाच धर्म, दुसरा नाही. प्रणव‑हंस‑नादाचे त्रिवृत् सूत्र स्वहृदयातील चैतन्यात स्थित आहे—हेच त्रिविध ब्रह्म; ते जाणून लौकिक शिखा‑उपवीत त्यागावे॥

Verse 6

सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेद्बुधः । यदक्षरं परंब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥६॥

शिखेसह वपन करून ज्ञानी पुरुषाने बाह्य उपवीत त्यागावे। जे अक्षर परब्रह्म आहे तेच खरे ‘सूत्र’ आहे—असा निश्चय धरावा॥

Verse 7

पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थं मोक्षस्याहर्निशं स्मरेत् । सूचनात् सूत्रमित्युक्तं सूत्रं नाम परं पदम् ॥७॥

पुनर्जन्माची निवृत्ती व्हावी म्हणून मोक्षाचे अहोरात्र स्मरण करावे। जे सूचित करते ते ‘सूत्र’ म्हणतात; आणि तेच ‘सूत्र’ परम पद आहे॥७॥

Verse 8

तत्सूत्रं विदितं येन स मुमुक्षुः स भिक्षुकः । स वेदवित्सदाचारः स विप्रः पङ्क्तिपावनः ॥८॥

ज्याने ते सूत्र जाणले, तोच मुमुक्षु, तोच भिक्षुक. तोच वेदवित् व सदाचारी; तोच विप्र, पंक्तिपावन करणारा॥८॥

Verse 9

येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगविद्ब्राह्मणो यतिः ॥९॥

ज्यामुळे हे सर्व सूत्रात मण्यांच्या समूहाप्रमाणे गुंफलेले आहे, ते सूत्र योगीने धारण करावे। तोच योगविद्, ब्राह्मण आणि यति॥९॥

Verse 10

बहिःसूत्रं त्यजेद्विप्रो योगविज्ञानतत्परः । ब्रह्मभावमिदं सूत्रं धारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥ नाशुचित्वं न चोच्छिष्टं तस्य सूत्रस्य धारणात् ॥१०॥

योगविज्ञानात तत्पर असलेल्या विप्राने बाह्य यज्ञोपवीत-सूत्राचा त्याग करावा. जो ब्रह्मभावालाच सूत्र मानून धारण करतो तो मुक्तिभागी होतो. त्या सूत्रधारणाने न अशुचित्व राहते, न उच्छिष्टदोष।

Verse 11

सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ॥ ये तु सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥११॥

ज्यांचे यज्ञोपवीत ज्ञानरूप आहे आणि ज्यांचे सूत्र अंतर्गत आहे, तेच खरे यज्ञोपवीती. तसेच जगात जे ‘सूत्र’ तत्त्व जाणतात, तेही निश्चयाने यज्ञोपवीतधारी आहेत.

Verse 12

ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमीरितम् ॥१२॥

ज्यांची शिखा ज्ञान आहे, जे ज्ञाननिष्ठ आहेत आणि ज्यांचे यज्ञोपवीत ज्ञानरूप आहे—त्यांच्यासाठी ज्ञानच परम पवित्र असे सांगितले आहे.

Verse 13

अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा । स शिखीत्युच्यते विद्वान् नेतरे केशधारिणः ॥१३॥

जशी अग्नीची शिखा सोडून दुसरी शिखा नसते, तशी ज्याची शिखा ज्ञानमयी आहे—तोच विद्वान ‘शिखी’ म्हणविला जातो; केवळ केस धारण करणारे इतर नव्हेत.

Verse 14

कर्मण्यधिकृताः ये तु वैदिके लौकिकेऽपि वा । ब्राह्मणाभासमात्रेण जीवन्ते कुक्षिपूरकाः । व्रजन्ते निरयं ते तु पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥१४॥

जे वैदिक किंवा लौकिक कर्मांत अधिकार असूनही केवळ ब्राह्मणाभासाने पोट भरण्यासाठी जगतात, ते जन्मोजन्मी निश्चयच नरकास जातात.

Verse 15

वामांसदक्षकण्ठ्यन्तं ब्रह्मसूत्रं तु सव्यतः । अन्तर्बहिरिवात्यर्थं तत्त्वतन्तुसमन्वितम् ॥ नाभ्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रमाणं धारयेत्सुधीः ॥१५॥

ब्रह्मसूत्र डाव्या खांद्यापासून उजव्या कंठप्रदेशापर्यंत, डाव्या बाजूने धारण करावे; ते जणू अंतर्बाह्य स्वरूपाने, अत्यंत तत्त्वतंतूने युक्त आहे. सुज्ञाने ते नाभीपासून ब्रह्मरंध्रापर्यंतच्या प्रमाणात धारण करावे.

Verse 16

तेभिर्धार्यमिदं सूत्रं क्रियाङ्गं तन्तुनिर्मितम् ॥ शिखा ज्ञानमयी यस्योपवीतं च तन्मयम् । ब्राह्मण्यं सकलं तस्य नेतरेषां तु किंचन ॥१६॥

त्यांनी हे सूत्र धारण करावे—तंतूंनी निर्मिलेले व क्रियाकर्माचे अंगभूत सहाय्यक. परंतु ज्याची शिखा ज्ञानमयी आहे आणि ज्याचे उपवीतही त्या ज्ञानस्वरूपच आहे, त्याचेच संपूर्ण ब्राह्मण्य; इतरांचे मात्र ते खरेच काहीच नाही।

Verse 17

इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् । विद्वान् यज्ञोपवीती संधारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥१७॥

हे यज्ञोपवीत परम आहे—ज्याचे परम आश्रय तो (ब्रह्म) आहे. जो विद्वान यज्ञोपवीत धारण करतो, तो मुक्तीचा भागी होतो।

Verse 18

बहिरन्तश्चोपवीती विप्रः संन्यस्तुमर्हति । एकयज्ञोपवीती तु नैव संन्यस्तुमर्हति ॥१८॥

जो विप्र बाह्य आणि अंतः—दोन्ही प्रकारे उपवीती आहे, तो संन्यासास योग्य आहे. परंतु जो केवळ एकच यज्ञोपवीत धारण करतो, तो संन्यासास मुळीच योग्य नाही।

Verse 19

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मोक्षापेक्षी भवेद् यतिः । बहिःसूत्रं परित्यज्य स्वान्तःसूत्रं तु धारयेत् ॥१९॥

म्हणून यतीने सर्व प्रयत्नांनी मोक्षाची आकांक्षा ठेवावी. बाह्य यज्ञोपवीत त्यागून अंतःकरणातील ‘अंतःसूत्र’च धारण करावे.

Verse 20

बहिःप्रपञ्चशिखोपवीतित्वमनादृत्य प्रणवहंसशिखोपवीतित्वमवलम्ब्य मोक्षसाधनं कुर्यादित्याह भगवाञ्छौनक इत्युपनिषत् ॥२०॥

बाह्य प्रपंचाशी संबंधित शिखा व यज्ञोपवीतत्व यास अनादर करून, प्रणव व हंसाशी संबंधित शिखा-यज्ञोपवीतत्वाचा आधार घेऊन मोक्षसाधन करावे—असे भगवन् शौनक म्हणाले; इति उपनिषद्।