Paingala

Verse 1

अथ ह पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्य द्वादशवर्षशुश्रूषापूर्वकं परमरहस्यकैवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ ॥१॥

मग पैङ्गल बारा वर्षे शुश्रूषा व श्रद्धायुक्त शिष्यभावाने याज्ञवल्क्यांजवळ जाऊन विचारू लागला—“भगवन्, परम रहस्य—कैवल्य (परम मोक्ष) मला उपदेश करा।”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥२॥

याज्ञवल्क्य म्हणाले—“हे सौम्य, आरंभी हे सर्व केवळ ‘सत्’च होते. ते नित्यमुक्त, अविक्रिय, सत्य‑ज्ञान‑आनंदस्वरूप, परिपूर्ण, सनातन—एकमेव अद्वितीय ब्रह्म आहे.”

Verse 3

तस्मिन् मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ जलरौप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णगुणमयी गुणसाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तत्साक्षिचैतन्यमासीत् ॥३॥

त्याच ब्रह्मात—जसे मृगजळ, शुक्ती, खांब, स्फटिक इत्यादींमध्ये जल, रौप्य, पुरुषाकृती, रेषा वगैरेचा भास होतो—तसेच लाल, श्वेत व कृष्ण गुणांनी युक्त, गुणसम्यामुळे अवर्णनीय अशी मूलप्रकृती होती. तिच्यात जे प्रतिबिंबित झाले तेच साक्षी-चैतन्य होते.

Verse 4

सा पुनर्विकृतिं प्राप्य सत्त्वोद्रिक्ता अव्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत्। स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङ्कुररूपो भवति। स्वस्मिन्विलीनं सकलं ज...

ती शक्ति पुन्हा विकार पावून सत्त्वप्रधान ‘अव्यक्त’ नावाची आवरण-शक्ती झाली. तिच्यात प्रतिबिंबित झालेले चैतन्य ते ईश्वर-चैतन्य होय. तो स्वाधीन-माया, सर्वज्ञ, सृष्टी-स्थिती-लय यांचा आदिकर्ता, जगताचा अंकुररूप होऊन प्रकटतो. स्वतःमध्ये लीन झालेले सर्व जग तोच प्रकट करतो. जसा प्राण्यांच्या कर्मबलाने हा पट पसरतो, तसा कर्मक्षय झाल्यावर तो पुन्हा त्याचा तिरोभाव करतो. त्याच्यामध्येच हे अखिल विश्व संकुचित पटाप्रमाणे स्थित असते॥४॥

Verse 5

ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो रजोद्रिक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीत्। स महत्तत्त्वाभिमानी स्पष्टास्पष्टवपुर्भवति॥५॥

ईश्वराधिष्ठित आवरण-शक्तीतून रजःप्रधान ‘महत्’ नावाची विक्षेप-शक्ती उत्पन्न झाली. तिच्यात प्रतिबिंबित झालेले चैतन्य ते हिरण्यगर्भ-चैतन्य होय. तो महत्तत्त्वाचा अभिमानी होऊन काहीसे स्पष्ट व काहीसे अस्पष्ट असे रूप धारण करतो॥५॥

Verse 6

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः ...

हिरण्यगर्भाधिष्ठित विक्षेप-शक्तीतून तमःप्रधान ‘अहंकार’ नावाची स्थूल-शक्ती उत्पन्न झाली. तिच्यात प्रतिबिंबित झालेले चैतन्य ते विराट्-चैतन्य होय. तो तिचा अभिमानी होऊन स्पष्ट रूप धारण करतो—सर्व स्थूल जगाचा पालक विष्णु, प्रधान पुरुष होतो. त्या आत्म्यापासून आकाश उत्पन्न झाले; आकाशापासून वायु; वायूपासून अग्नी; अग्नीपासून आपः (जल); जलापासून पृथ्वी. ही पाच तन्मात्रे त्रिगुणात्मक असतात॥६॥

Verse 7

स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयत। सृष्टेः परिमितानि भूतान्येकैकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पञ्चीकृतभूतैर...

सृष्टी करावयाची इच्छा धरून जगद्योनिने तमोगुणाचा आश्रय घेऊन सूक्ष्म तन्मात्र-भूतांना स्थूल करण्याचा संकल्प केला. सृष्टीतील परिमित पंचभूतांना त्याने एकेक करून प्रथम दोन भाग केले, नंतर चार भाग केले; आणि परस्परांच्या दुसऱ्या अंशांचे पाच प्रकारे संयोग करून पञ्चीकरण केले. त्या पञ्चीकृत स्थूल भूतांद्वारे त्याने अनंत कोटी ब्रह्माण्डे व प्रत्येक अंडास योग्य अशा गोलकांत स्थित स्थूल शरीरांची निर्मिती केली॥

Verse 8

स पञ्चभूतानां रजोंशांश्चतुर्धा कृत्वा भागत्रयात्पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत्। स तेषां तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत्॥८॥

त्याने पंचभूतांच्या रजोगुण-अंशांना चार भाग केले. त्या चारांपैकी तीन भागांपासून पाच वृत्तींचा प्राण निर्माण केला; आणि उरलेल्या चौथ्या भागापासून कर्मेंद्रियांची उत्पत्ती केली॥

Verse 9

स तेषां सत्त्वांशं चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः पञ्चक्रियावृत्त्यात्मकमन्तःकरणमसृजत्। स तेषां सत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्यसृजत्॥९॥

त्याने त्यांच्या सत्त्वगुण-अंशांना चार भाग केले. तीन भागांच्या समष्टीतून पाच क्रियावृत्तींचे अंतःकरण निर्माण केले; आणि उरलेल्या सत्त्व-चतुर्थ भागापासून ज्ञानेंद्रियांची निर्मिती केली॥

Verse 10

सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकान् असृजत्। तानि सृष्टानि अण्डे प्राचिक्षिपत्। तदाज्ञया समष्ट्यण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठन्। तदाज्ञया अहङ्कारसमन्वितो विराट् स्थूलान्यरक्षत्। हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूक्ष्माण्यपाल...

सत्त्वाच्या समष्टीतून त्याने इंद्रियांचे पालक देव निर्माण केले. त्यांना निर्माण करून ब्रह्मांडरूप अंडात स्थापित केले. त्याच्या आज्ञेने ते समष्टी-अंडात व्यापून आपापल्या स्थानांवर स्थिर झाले. त्याच आज्ञेने अहंकारयुक्त विराटाने स्थूल जगताचे रक्षण केले आणि हिरण्यगर्भाने सूक्ष्म जगताचे पालन केले॥१०॥

Verse 11

अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः। तानि चेतनीकर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टिमस्तकान् विदार्य तदेवानुप्राविशत्। तदा जडान्यपि तानि चेतनवत् स्वकर्माणि चक्रि...

अंडात स्थित ते, त्याच्याविना ना स्पंदू शकले ना क्रिया करू शकले. त्यांना चेतन करण्याची इच्छा करून त्याने ब्रह्मांडाचे व सर्व व्यष्टि-मस्तकांचे ब्रह्मरंध्र विदीर्ण करून त्यांच्यातच प्रवेश केला. तेव्हा जड असूनही ते चेतनवत् आपापली कर्मे करू लागले॥११॥

Verse 12

सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेहं प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत्। शरीरत्रयतादात्म्यात् कर्तृत्वभोक्तृत्वतामगमत्। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव कुलाल...

सर्वज्ञ ईश्वर मायेच्या अल्पांशासह व्यष्टि देहात प्रवेश करून तिच्यामुळे मोहित झाला आणि जीवत्वाला प्राप्त झाला. तीन शरीरांशी तादात्म्य झाल्याने तो कर्तेपणा व भोक्तेपणा या अवस्थेत आला. जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती, मूर्च्छा व मरण या धर्मांनी युक्त होऊन, घटीयंत्रासारखा उद्विग्न, कुलालचक्राच्या न्यायाने तो जणू मृतासारखा परिभ्रमण करीत राहतो॥१२॥

Verse 1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच— सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति ॥१॥

तेव्हा पैङ्गल याज्ञवल्क्यांना म्हणाला— “सर्व लोकांची सृष्टी, स्थिती व लय करणारा सर्वव्यापी ईश्वर जीवत्व, म्हणजे व्यक्तिभावाची अवस्था कशी प्राप्त झाला?” ॥१॥

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः— स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति; सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम्। ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत्। कपालचर्म...

याज्ञवल्क्य म्हणाले— “स्थूल, सूक्ष्म व कारण देह यांच्या उत्पत्तीपासून आरंभ करून जीव व ईश्वर यांचे स्वरूप विवेकाने सांगतो; सावध व एकाग्र होऊन ऐका. ईशाने पञ्चीकृत महाभूतांचे अंश घेऊन क्रमाने व्यष्टि व समष्टि अशा स्थूल शरीरांची निर्मिती केली. कवटी, त्वचा, आतडी, हाडे, मांस व नखे हे पृथ्वी-अंश; रक्त, मूत्र, लाळ, घाम इत्यादी जल-अंश; भूक, तहान, उष्णता, मोह, मैथुन-प्रवृत्ती इत्यादी अग्नि-अंश; चालणे, उचलणे/विसर्जन, श्वास इत्यादी वायु-अंश; काम, क्रोध इत्यादी आकाश-अंश. कर्माने संचित हा संघात, त्वचादि अवयवांनी युक्त, बाल्यादि अवस्थांच्या अभिमानाचा आधार व अनेक दोषांचे आश्रयस्थान— हाच स्थूल देह होय.” ॥२॥

Verse 3

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत्। प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि। आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रिय...

नंतर अपञ्चीकृत महाभूतांच्या रजः-अंशाच्या तीन भागांच्या समष्टितून त्याने प्राण उत्पन्न केला. प्राण, अपान, व्यान, उदान व समान— या प्राणाच्या वृत्ती; नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त व धनञ्जय— हे उपप्राण. हृदय, आसन, नाभी, कंठ व सर्व अवयव ही त्यांची स्थाने. आकाशादि रजोगुणाच्या चतुर्थ भागातून कर्मेन्द्रिये निर्माण झाली— वाणी, हात, पाय, पायु व उपस्थ; त्यांचे विषय— बोलणे, ग्रहण करणे, चालणे, विसर्जन व आनंद-भोग. तसेच भूतांच्या सत्त्व-अंशाच्या तीन भागांच्या समष्टितून अंतःकरण निर्माण झाले— मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार; त्यांचे विषय— संकल्प, निश्चय, स्मरण, अभिमान व अनुसंधान; त्यांची स्थाने— गळा, मुख, नाभी, हृदय व भ्रूमध्य. सत्त्व-अंशाच्या चतुर्थ भागातून ज्ञानेन्द्रिये निर्माण झाली— श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्वा व घ्राण; त्यांचे विषय— शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध. दिशा, वायु, सूर्य, प्रचेतस् (वरुण), अश्विनीकुमार, अग्नि, इन्द्र, उपेन्द्र व मृत्यु— हे अधिष्ठातृ देव; आणि चंद्र, विष्णु, चतुर्मुख ब्रह्मा व शंभु हे कारण-व्यवस्थेचे अधिपती आहेत.” ॥३॥

Verse 4

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्च कोशाः। अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः। तदेव स्थूलशरीरम्। कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोशः। ...

आता पाच कोश आहेत—अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय। जो अन्नरसापासूनच उत्पन्न होतो, अन्नरसानेच वाढतो आणि शेवटी अन्नरस-रूप पृथ्वीमध्ये विलीन होतो तो अन्नमय कोश; तेच स्थूल शरीर. कर्मेंद्रियांबरोबर प्राणादी पाचांचा समूह हा प्राणमय कोश. ज्ञानेंद्रियांबरोबर बुद्धी हा विज्ञानमय कोश. या तीन कोशांचा समूह लिंगशरीर (सूक्ष्म शरीर) होय. आपल्या स्वरूपाचे अज्ञान हेच आनंदमय कोश; तेच कारण शरीर होय॥

Verse 5

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कामकर्मतमांस्यष्टपुरम्॥५॥

आता—ज्ञानेंद्रियांचा पंचक, कर्मेंद्रियांचा पंचक, प्राणादी पंचक, आकाशादी (पंचमहाभूत) पंचक, अंतःकरणाचे चतुष्टय (मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार), तसेच काम, कर्म आणि तमस्—या सर्वांचा समूह ‘अष्टपुर’ (आठ पुरांचे नगर) म्हणून सांगितला आहे॥

Verse 6

ईशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत्। विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम भवति॥६॥

ईश्वराच्या आज्ञेने विराज व्यष्टि-देहात प्रवेश करून बुद्धीचे अधिष्ठान होऊन ‘विश्व’पदास प्राप्त झाला. विज्ञानात्मा, चैतन्याचा प्रतिबिंब (चिदाभास) हाच विश्व—तो व्यवहारातील कर्ता असून जाग्रत अवस्थेत स्थूल देहाशी तादात्म्य मानतो; ‘कर्मभू’ (कर्माचे क्षेत्र) हेही विश्वाचेच नाव आहे॥

Verse 7

ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत्। तैजसः प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति॥७॥

ईश्वराच्या आज्ञेने सूत्रात्मा व्यष्टि सूक्ष्मशरीरात प्रवेश करून मनाचा अधिष्ठाता होऊन तैजस-भावास प्राप्त झाला. स्वप्नात कल्पिलेला प्रातिभासिक असल्यामुळे त्याचे नाव ‘तैजस’ असे म्हणतात॥

Verse 8

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत्। प्राज्ञोऽविच्छिन्नः पारमार्थिकः सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति॥८॥

ईश्वराच्या आज्ञेने अव्यक्तासह संयुक्त मायोपाधी व्यष्टि कारणशरीरात प्रवेश करून प्राज्ञ-भावास प्राप्त झाली. जो अविच्छिन्न, पारमार्थिक आणि सुषुप्तीचा अभिमानी—त्याचे नाव ‘प्राज्ञ’ असे म्हणतात॥

Verse 9

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः, नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः॥९॥

अव्यक्त-अज्ञानाच्या लेशाने आच्छादित पारमार्थिक जीवासाठी ‘तत्त्वमसि’ इत्यादी महावाक्ये ब्रह्माशी एकत्व प्रतिपादित करतात; परंतु उरलेल्या दोन—व्यावहारिक व प्रातिभासिक—यांसाठी नाहीत॥

Verse 10

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव स्थितो भवति॥१०॥

अंतःकरणात प्रतिबिंबित झालेले जे चैतन्य, तेच त्र्यवस्थांचा भोक्ता होते. ते जाग्रत्, स्वप्न व सुषुप्ती या अवस्था प्राप्त करून घड्याळयंत्रासारखे उद्विग्न होते आणि जणू मृतासारखे निश्चेष्ट होऊन स्थित राहते॥१०॥

Verse 11

अथ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति। तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति। तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य कृषि...

आता जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ती, मूर्च्छा आणि मरण—या पाच अवस्था आहेत. श्रोत्रादी ज्ञानेंद्रिये, त्यांच्या-त्यांच्या अधिष्ठातृ देवतांसह, शब्दादी विषयांचे ग्रहण करणारे जे ज्ञान उत्पन्न करतात ती जाग्रत् अवस्था होय. त्या अवस्थेत जीव भ्रूमध्यात स्थित होऊन पायापासून मस्तकापर्यंत व्यापतो; शेती, श्रवण इत्यादी सर्व क्रियांचा कर्ता होतो आणि त्या-त्या फळांचा भोक्ता देखील होतो. लोकांतरात जाऊन कर्मार्जित फळ तोच भोगतो. व्यवहाराने थकून तो सार्वभौमासारखा अंतर्भवनात प्रवेश करण्यासाठी मार्गाचा आश्रय घेऊन उभा राहतो॥११॥

Verse 12

करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं स्वप्नावस्था भवति। तत्र विश्व एव जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन् यथेप्सितं स्वयं भ...

करणांचा (इंद्रिय-मनादींचा) उपरम झाला की, जाग्रत् संस्कारांपासून उत्पन्न झालेल्या प्रबोधनासारखे, ग्राह्य-ग्राहक (विषय-भोक्ता) रूपाचे जे स्फुरण होते ती स्वप्नावस्था होय. त्या अवस्थेत तोच विश्व, जाग्रत् व्यवहाराचा लोप झाल्याने, नाड्यांच्या मध्यातून विचरत तैजसत्व प्राप्त करून, वासनामय जगाचे वैचित्र्य स्वतःच्या प्रकाशाने प्रकाशित करतो आणि इच्छेनुसार स्वतःच भोगतो॥१२॥

Verse 13

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति। भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते॥१३॥

सुषुप्तीची अवस्था अशी की चित्त एकच करण (अविभक्त वृत्ती) होऊन राहते. जसा भ्रमणाने थकलेला पक्षी पंख आवरून आपल्या घरट्याकडे जातो, तसा जीव जाग्रत् व स्वप्नप्रपंचात व्यवहार करून थकून अज्ञान (सुषुप्ती) मध्ये प्रवेश करतो आणि स्वानंदाचा अनुभव घेतो॥१३॥

Verse 14

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घातैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥१४॥

अकस्मात् जणू मुद्गर किंवा दंड इत्यादीने आघात झाला असावा—भय व अज्ञानामुळे इंद्रियसमूह कंपित झाल्यासारखा होऊन मृत्युतुल्य मूर्च्छा उत्पन्न होते॥१४॥

Verse 15

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरणावस्था भवति॥१५॥

जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ती व मूर्च्छा या अवस्थांहून भिन्न अशी मरणावस्था आहे; ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्व जीवांना भय देणारी आणि स्थूल देहाचा त्याग घडविणारी ती अवस्था आहे॥१५॥

Verse 16

कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्विषयान् प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितोऽविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति। प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं नैव गच्छति॥१६॥

कर्मेंद्रिये, ज्ञानेंद्रिये, त्यांचे-त्यांचे विषय आणि प्राण यांना संहृत करून, काम व कर्मांनी युक्त आणि अविद्येच्या आवरणाने वेढलेला जीव दुसरे देह प्राप्त करून दुसऱ्या लोकात जातो. पूर्वकर्मफळांचा परिपाक होईपर्यंत त्याला कधीही विश्रांती मिळत नाही; जसा कीटक एका आवर्तातून दुसऱ्या आवर्तात जातो॥१६॥

Verse 17

सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते नृणां मोक्षेच्छा जायते। तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति॥१७॥

सत्कर्मांच्या परिपाकामुळे अनेक जन्मांच्या शेवटी मनुष्यात मोक्षेच्छा उत्पन्न होते. तेव्हा सद्गुरूचा आश्रय घेऊन आणि दीर्घकाळ सेवा करून एखादा विरळा बंधनातून मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करतो॥१७॥

Verse 18

अविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति। तस्मात्सदा विचारयेत्। अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते। तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति॥१८॥

अविचारामुळे बंधन निर्माण होते आणि विचारामुळे (आत्मविचाराने) मोक्ष प्राप्त होतो; म्हणून सदैव विचार करावा. अध्यारोप व अपवाद यांच्या द्वारा स्वरूपाचा निश्चय करता येतो. म्हणून जगत्, जीव आणि परमात्मा यांचा सतत विचार करावा; जीवभाव व जगद्भाव यांचा बाध झाल्यावर प्रत्यगात्म्याशी अभिन्न असे केवळ ब्रह्मच शेष राहते॥१८॥

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं महावाक्यविवरणमनुब्रूहीति ॥१॥

तेव्हा पैंगळाने याज्ञवल्क्यांना विचारले—“महावाक्यांचे विवरण मला उपदेशपूर्वक सांगावे.” ॥१॥

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—तत्त्वमसि, त्वं तदसि, त्वं ब्रह्मासि, अहं ब्रह्मास्मीति अनुसन्धानं कुर्यात् ॥२॥

याज्ञवल्क्य म्हणाले—“‘तत्त्वमसि’, ‘त्वं तदसि’, ‘त्वं ब्रह्मासि’, ‘अहं ब्रह्मास्मि’—या वाक्यांच्या अर्थाचे निरंतर अनुसंधान करावे.” ॥२॥

Verse 3

तत्र पारोक्ष्यशबलः सर्वज्ञत्वादिलक्षणो मायोपाधिः सच्चिदानन्दलक्षणो जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स एवान्तःकरणसम्भिन्नबोधोऽस्मत्प्रत्ययावलम्बनस्त्वम्पदवाच्यो भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्वंपदल...

येथे माया-उपाधी—परोक्षतेने मिश्रित व सर्वज्ञत्व इत्यादी लक्षणांनी युक्त—सच्चिदानंदस्वरूप व जगताची योनी म्हणून ‘तत्’ पदाने अभिधेय ठरते. तेच चैतन्य अंतःकरणामुळे मर्यादित होऊन ‘अहं’ प्रत्ययाचा आधार घेतल्यावर ‘त्वम्’ पदाने अभिधेय होते. परमेश्वर व जीव यांच्या उपाधिरूप माया व अविद्या त्यागल्यास ‘तत्-त्वम्’ या पदसमूहाचा लक्ष्यार्थ प्रत्यगात्म्याशी अभिन्न ब्रह्म होय. ॥३॥

Verse 4

तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थविचारः श्रवणं भवति। एकान्तेन श्रवणार्थानुसन्धानं मननं भवति। श्रवणमनननिर्विचिकित्सेऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया चेतःस्थापनं निदिध्यासनं भवति। ध्यातृध्याने विहाय निवात...

“तत्त्वमसि” आणि “अहं ब्रह्मास्मि” या महावाक्यांचा वाक्यार्थ-विचार करणे हे श्रवण होय. ऐकलेल्या अर्थाचा एकान्त व अखंड अनुसंधान करणे हे मनन. श्रवण-मननाने संशयरहित झालेल्या तत्त्वावर एकतानतेने चित्त स्थिर करणे हे निदिध्यासन. ध्याता-ध्यानाचा भेद सोडून, वाऱ्याविना स्थिर दीपाप्रमाणे, चित्त जेव्हा केवळ ध्येयातच एकरूप होते—तेव्हा समाधी होते.

Verse 5

तदानीमात्मगोचरा वृत्तयः समुत्थिता अज्ञाता भवन्ति। ताः स्मरणादनुमीयन्ते। इहानादिसंसारे सञ्चिताः कर्मकोटयोऽनेनैव विलयं यान्ति। ततोऽभ्यासपाटवात्सहस्रशः सदामृतधारा वर्षति। ततो योगवित्तमाः समाधिं धर्ममेघं ...

तेव्हा आत्मगोचर वृत्ती उद्भवूनही अज्ञात राहतात, म्हणजे विषय म्हणून पकडल्या जात नाहीत; त्यांचा अनुमान स्मरणावरून होतो. या अनादि संसारात साठलेल्या कर्मकोटी याच्यामुळेच विलीन होतात. अभ्यासजन्य पाटवामुळे सहस्रधारांनी सदैव अमृतधारा वर्षू लागते. म्हणून योगविदांतील श्रेष्ठ समाधीला “धर्ममेघ” असे म्हणतात. याने वासनांचे जाळे पूर्ण विरघळून, पुण्य-पापांसह कर्मसंचय मुळासकट उन्मूलित झाल्यावर, पूर्वी परोक्ष वाटणारे महावाक्यही हातावरच्या आवळ्यासारखा स्पष्ट, अडथळारहित अपरोक्ष साक्षात्कार उत्पन्न करते. तेव्हा साधक जीवन्मुक्त होतो.

Verse 6

ईशः पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरणं कर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डतद्गतलोकान्कार्यरूपांश्च कारणत्वं प्रापयित्वा ततः सूक्ष्माङ्गं कर्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयं चैकीकृत्य सर्वाणि भौत...

ईशाने पंचीकृत भूतांचे अपंचीकरण करावे अशी इच्छा केली. ब्रह्मांड व त्यातील लोक—कार्यरूप—यांना कारणभावात परत नेऊन, नंतर सूक्ष्म अंगे म्हणजे कर्मेंद्रिये, प्राण, ज्ञानेंद्रिये आणि अंतःकरणचतुष्टय यांचे एकीकरण करून, सर्व भौतिक तत्त्वांना कारणरूप भूतपंचकात संयोजित केले जाते. मग पृथ्वी जलात, जल अग्नीत, अग्नि वायूत, वायु आकाशात, आकाश अहंकारात, अहंकार महत् तत्त्वात, महत् अव्यक्तात आणि अव्यक्त क्रमाने पुरुषात विलीन होते. विराट्, हिरण्यगर्भ आणि ईश्वर हे उपाधींच्या विलयाने परमात्म्यात लीन होतात.

Verse 7

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भवकर्मसञ्चितस्थूलदेहः कर्मक्षयात् सत्कर्मपरिपाकतोऽपञ्चीकरणं प्राप्य सूक्ष्मेणैकीभूत्वा कारणरूपत्वमासाद्य तत्कारणं कूटस्थे प्रत्यगात्मनि विलीयते। विश्वतैजसप्राज्ञाः स्वस्वोपाधिलयात् प्...

पंचीकृत महाभूतांपासून उत्पन्न व कर्मसंचयाने घडलेला स्थूल देह, कर्मक्षय व सत्कर्माच्या परिपाकाने अपंचीकरण प्राप्त करून सूक्ष्म देहाशी एकरूप होतो, कारणरूपता प्राप्त करतो; आणि ते कारण कूटस्थ प्रत्यगात्म्यात विलीन होते. विश्व, तैजस व प्राज्ञ हे आपापल्या उपाधींच्या लयाने प्रत्यगात्म्यात लीन होतात॥

Verse 8

अण्डं ज्ञानाग्निना दग्धं कारणैः सह परमात्मनि लीनं भवति। ततो ब्राह्मणः समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कुर्यात्। ततो मेघापायेऽशुमानिवात्माविर्भवति॥८॥

‘अंड’ ज्ञानाग्नीने दग्ध होऊन आपल्या कारणांसह परमात्म्यात लीन होते. मग ब्राह्मण समाहित होऊन ‘तत्’ आणि ‘त्वम्’ या पदांचे ऐक्यच सदैव चिंतन करावे. मग मेघ दूर झाल्यावर सूर्य दिसावा तसे आत्मस्वरूप प्रकट होते॥

Verse 9

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत्। अङ्गुष्ठमात्रमात्मानमधूमज्योतिरूपकम्। प्रकाशयन्तमन्तःस्थं ध्यायेत्कूटस्थमव्ययम्। ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः। जीवन्मुक्तः स विज्ञेयः स धन्यः ...

घटाच्या आतल्या दीपाप्रमाणे मध्यस्थ आत्म्याचे ध्यान करून, अँगठ्याएवढ्या प्रमाणाचा, धूररहित ज्योतीस्वरूप आत्मा—जो अंतःस्थ राहून प्रकाश देतो—त्या अव्यय कूटस्थाचे ध्यान करावे. मुनि ध्यानात स्थित राहतो; जो निद्रारहित अमृतस्थितीत प्रतिष्ठित आहे तो जीवन्मुक्त—धन्य व कृतकृत्य होय. जेव्हा स्वतःचा देह काळाच्या अधीन होऊन नष्ट होतो, तेव्हा जीवन्मुक्तिपद सोडून तो देहातीत मुक्तीत प्रवेश करतो, जसा वारा स्पंदनरहिततेत विलीन होतो॥

Verse 10

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

कलशातील दीपकाप्रमाणे मध्यस्थ आत्म्याचे ध्यान करून, तसेच अङ्गुष्ठमात्र, धूमरहित ज्योतीस्वरूप आत्म्याचे ध्यान करून—अंतःस्थित, प्रकाशमान, अव्यय कूटस्थ साक्षी-आत्म्याचे निरंतर ध्यान करावे. जो मुनि असुप्ती (अप्रमाद जागृत चैतन्य) पासून अमृतत्वापर्यंत या ध्यानात स्थिर राहतो, तो जीवन्मुक्त जाणावा; तो धन्य, कृतकृत्य आहे. नंतर जेव्हा देह काळाच्या अधीन होऊन नष्ट होतो, तेव्हा जीवन्मुक्तीची अवस्था देखील सोडून तो देहातीत मुक्तीत प्रवेश करतो—जणू वारा स्पंदनरहित स्थैर्यात विलीन होतो.

Verse 11

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

कलशातील दीपकासारखा मध्यस्थ आत्मा ध्यानी धरून, अङ्गुष्ठमात्र धूमरहित ज्योतीस्वरूप आत्म्याचेही ध्यान करून—अंतःस्थित, प्रकाशमान, अव्यय कूटस्थ आत्म्याचे ध्यान करावे. जो मुनि असुप्तीपासून अमृतत्वापर्यंत या ध्यानात स्थिर राहतो, तो जीवन्मुक्त; तो धन्य व कृतकृत्य आहे. देह काळाधीन होऊन नष्ट झाल्यावर, जीवन्मुक्तीची अवस्था देखील सोडून तो देहातीत मुक्तीत प्रवेश करतो—जणू वारा स्थैर्यात विलीन होतो.

Verse 12

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथा रसं नित्यम् अगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तदेव शिष्यत्यमलं निरामयम् ॥ १२ ॥

जे अशब्द, अस्पर्श, अरूप, अव्यय आहे; जे नित्य रसहीन व गंधहीन आहे; जे अनादि-अनंत, महत्तत्त्वाच्या पलीकडे व ध्रुव आहे—तेच एक शुद्ध, निरामय असे शेष राहते.

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

तेव्हा पैंगळाने याज्ञवल्क्यांना विचारले—ब्रह्मज्ञानी पुरुषासाठी कोणते कर्म कर्तव्य आहे, आणि त्याची निष्ठा वा स्थिती कोणती?

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

याज्ञवल्क्य म्हणाले—अमानित्व इत्यादी गुणांनी युक्त असा मुमुक्षु एकवीस पिढ्यांचे कुल तारतो; आणि केवळ ब्रह्मविद् असण्याने एकशे एक पिढ्यांचे कुल तारतो।

Verse 3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

आत्म्याला रथी (स्वार) समज, आणि शरीराला रथच समज; बुद्धीला सारथी समज, आणि मनाला लगाम समज।

Verse 4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

इंद्रिये ही घोडे असे म्हणतात; विषय हे त्यांचे विचरण-क्षेत्र. मनीषी म्हणतात, हृदये जणू चलती विमाने आहेत.

Verse 5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

महर्षी म्हणतात—इंद्रिय व मन युक्त आत्माच भोक्ता आहे. तेव्हा साक्षात् नारायण हृदयात दृढपणे प्रतिष्ठित होतो.

Verse 6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

प्रारब्ध कर्म संपेपर्यंत तो सापाच्या टाकलेल्या कातडीसारखा व्यवहार करतो. देही चंद्रासारखा फिरतो; तो मुक्त व अनिकेतन आहे.

Verse 7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

तीर्थस्थानी असो वा श्वपचाच्या (अंत्यजाच्या) घरी असो—देहाचा त्याग करून तो कैवल्याला प्राप्त होतो। प्राणही सोडून तो कैवल्याला प्राप्त होतो॥७॥

Verse 8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

यानंतर दिग्बली करावी, किंवा खणून (समाधि/दफन) करावे। पुरुषाचे प्रव्रजन सांगितले आहे—कधीही दुसऱ्यासाठी (प्रतिनिधी म्हणून) नव्हे॥८॥