Avadhuta

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवन्तम् अवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ—भगवन्, कोऽवधूतस्य? का स्थितिः? किं लक्ष्म? किं संसरणम्? इति। तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥१॥

तेव्हा सांकृती भगवंत अवधूत दत्तात्रेय यांच्याकडे जाऊन विचारू लागला—“भगवन्, अवधूत कोण? त्याची स्थिती काय? त्याचे लक्षण काय? आणि त्याचे विचरण/आचरण कसे?” तेव्हा परम करुणामय भगवान् दत्तात्रेयांनी उत्तर दिले॥१॥

Verse 2

अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते॥२॥

अक्षर (अविनाशी ब्रह्म) साक्षात्कारामुळे, परम वरेण्यत्वामुळे, संसारबंधन झुगारून दिल्यामुळे, तसेच ‘तत्त्वमसि’ इत्यादी महावाक्यांचा लक्ष्यार्थ असल्यामुळे—तो ‘अवधूत’ म्हणविला जातो॥२॥

Verse 3

यो विलङ्घ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते॥३॥

जो चारही वर्ण व चारही आश्रम यांच्या मर्यादा ओलांडून, सदैव केवळ आत्म्यातच स्थित राहतो—तो वर्ण-आश्रमातीत योगी ‘अवधूत’ म्हणून कथिला जातो॥३॥

Verse 4

तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः । प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते॥४॥

त्याच्यासाठी ‘प्रिय’ हे जणू शिर, ‘मोद’ हा उजवा पक्ष, ‘प्रमोद’ हा डावा पक्ष; आणि ‘आनंद’ गोखुराच्या ठशासारखा (अतिशय लहान) भासतो॥४॥

Verse 5

गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत्॥५॥

ना शिखरी, ना मध्यभागी, ना अधोभागी—‘ब्रह्मपुच्छ ही प्रतिष्ठा आहे’ असे ध्यान करावे; आणि ती भावना पुच्छाच्या आकाराने विन्यस्त करावी॥५॥

Verse 6

एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥६॥

अशा रीतीने चतुर्विध मार्ग स्वीकारून ते परम गतीस जातात। न कर्मकांडाने, न संततीने, न धनाने—केवळ त्यागानेच काही जण अमृतत्वास पोहोचले॥६॥

Verse 7

स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । सांबरा वा दिगंबरा वा । न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेधौ । सदा सांग्रहण्येष्ट्यश्वमेधान्तयागं यजते । स महामखो महायोगः ॥७॥

त्यांचे विहरण स्वैर आहे; त्यांची गती स्वयंस्फूर्त भ्रमण आहे। ते वस्त्रधारी असोत वा दिगंबर। त्यांच्यासाठी धर्म-अधर्म नाही, शुद्ध-अशुद्धही नाही। तो सदा अंतिम आहुतीपर्यंत यज्ञ करीत असतो; तो महामख, तो महायोगी॥७॥

Verse 8

कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म । स्वैरं न विगायेत् तन्महाव्रतम् । न स मूढवल्लिप्यते ॥८॥

हे सर्व कर्म केवळ रंगीबेरंगी प्रदर्शन आहे। ते स्वेच्छेने गाऊन-घोषू नये—हेच महाव्रत आहे। तो मूढासारखा लिप्त होत नाही॥८॥

Verse 9

यथा रविः सर्वरसान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥९॥

जसा सूर्य सर्व रस शोषून घेतो आणि अग्नी सर्वभक्षक आहे, तसा योगी विषयांचा उपभोग करतो; शुद्ध असल्याने तो पुण्य-पापांनी लिप्त होत नाही॥९॥

Verse 10

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥१०॥

जसे पाणी समुद्रात प्रवेश करते—तो भरत असला तरी आपल्या प्रतिष्ठेत अचल असतो—तसे सर्व कामना ज्याच्यात प्रवेश करतात, तोच शांती पावतो; कामनांचा कामी नव्हे॥१०॥

Verse 11

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥११॥

न निरोध आहे, न उत्पत्ती; न कोणी बद्ध, न साधक। न मुमुक्षु, न खरोखर मुक्त—हीच परमार्थता आहे.

Verse 12

ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्धै मुक्तेश्च सिद्धये । बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम्॥१२॥

इहलोकी-परलोकी सिद्धींच्या समूहासाठी व मुक्तिसिद्धीसाठी पूर्वी मला पुष्कळ करावे लागले असते; ते सर्व आता पूर्ण झाले आहे.

Verse 13

तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् । अनुसन्दधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः॥१३॥

प्रतियोगी (विपरीत कल्पना) पुढे ठेवून जे कृतकृत्यत्व आहे तेच; असे अनुसंधान करीत हा पुरुष नित्य तृप्त राहतो.

Verse 14

दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया । परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया॥१४॥

दुःखी अज्ञ लोक पुत्रादि अपेक्षेने हवे तसे संसारात फिरोत. मी परमानंदपूर्ण आहे—कुठल्या इच्छेने मी संसारात फिरू?

Verse 15

अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम्॥१५॥

परलोकास जाण्याची इच्छा असणारे कर्मे करोत. मी सर्वलोकात्मक आहे—मग मी का कर्म करावे, कशासाठी, आणि कसे?

Verse 16

व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥१६॥

येथे जे अधिकारी आहेत त्यांनी शास्त्रांचे व्याख्यान करावे किंवा वेदांचे अध्यापनही करावे. पण माझ्यासाठी अक्रियत्व व कर्तृत्वाभावामुळे असा अधिकार नाही॥१६॥

Verse 17

निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च । द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् । गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना । नान्यारोपितसंसारधर्मा नैवमहं भजे ॥१७॥

निद्रा व भिक्षा, स्नान व शौच—मी ना इच्छितो, ना करतो. पाहणारे काही कल्पना करतील तर दुसऱ्याच्या कल्पनेने मला काय? जसा आरोपित (कल्पित) अग्नीने गुंजाबियांचा ढीग जळत नाही, तसा इतरांनी आरोपिलेले संसारधर्म मी भजत नाही॥१७॥

Verse 18

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माञ्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥१८॥

ज्यांना तत्त्व कळलेले नाही त्यांनी ऐकावे; मी जाणून का ऐकू? जे संशयात पडले आहेत त्यांनी विचार करावा; मी तर संशयरहित—मी विचार करत नाही॥१८॥

Verse 19

विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥१९॥

विपर्यासात असलेला निदिध्यासन करतो; अविपर्यासात ध्यान कशाचे? देहालाच आत्मा मानण्याचा विपर्यास मी कधीही स्वीकारत नाही॥१९॥

Verse 20

अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् । विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥२०॥

हा विपर्यास नसला तरी ‘मी मनुष्य आहे’ इत्यादी व्यवहार होऊ शकतो; कारण विपर्यास हा दीर्घकाळच्या अभ्यासित वासनांतूनच उत्पन्न होतो॥२०॥

Verse 21

आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते । कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येद्ध्यानसहस्रतः ॥२१॥

आरब्ध (प्रारब्ध) कर्म क्षीण झाले की व्यवहार निवृत्त होतो. पण ते प्रारब्ध केवळ हजारो ध्यानांनी शांत होत नाही; कर्मक्षयानेच त्याचा अंत होतो.

Verse 22

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते । बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥२२॥

व्यवहाराची विरळता हवी असेल तर तुझ्यासाठी ध्यान असो. पण मी—कर्मजन्य व्यवहार बाधित (असत्य) आहे असे पाहणारा—कसा ध्यान करूं?

Verse 23

विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः । नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥२३॥

माझ्यासाठी विक्षेप नाही, म्हणून माझ्यासाठी समाधीही नाही. विक्षेप वा समाधी हे विकारी मनाचे धर्म आहेत. मी नित्य-अनुभवरूप असल्याने येथे माझा वेगळा ‘अनुभव’ कोणता?

Verse 24

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

‘करणीय ते केले; प्राप्तव्य ते प्राप्त झाले’—असेच नित्य. मी अकर्ता व अलिप्त असल्याने लौकिक, शास्त्रीय किंवा अन्य कोणताही व्यवहार प्रारब्धाप्रमाणे चालू दे.

Verse 25

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

‘करणीय ते केले; प्राप्तव्य ते प्राप्त झाले’—असेच नित्य. मी अकर्ता व अलिप्त असल्याने लौकिक, शास्त्रीय किंवा अन्य कोणताही व्यवहार प्रारब्धाप्रमाणे चालू दे.

Verse 26

अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥२६॥

अथवा, कृतकृत्य असूनही लोकानुग्रहाच्या इच्छेने मी केवळ शास्त्रीय मार्गानेच वर्ततो; माझी काय हानी? ॥२६॥

Verse 27

देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः । तारं जपतु वाक् तद्वत् पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥२७॥

देवार्चन, स्नान, शौच, भिक्षा इत्यादींमध्ये देह वर्तो. वाणी तारक-मंत्राचा जप करो; तसेच वेदान्त-शिरोभागाचा (साराचा) पाठ करो. ॥२७॥

Verse 28

विष्णुं ध्यायतु धीः यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥२८॥

बुद्धी विष्णूचे ध्यान करो, किंवा ब्रह्मानंदात विलीन होवो. मी साक्षी आहे; येथे मी काहीही करत नाही, आणि करवितही नाही. ॥२८॥

Verse 29

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥२९॥

करणीय पूर्ण झाल्याने तृप्त, आणि पुन्हा प्राप्य प्राप्त झाल्यानेही तृप्त—असा संतुष्ट होऊन तो आपल्या मनाने निरंतर असेच मानतो. ॥२९॥

Verse 30

धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥३०॥

धन्य आहे मी, धन्य आहे मी—मी नित्य माझ्या आत्मस्वरूपाला प्रत्यक्ष जाणतो. धन्य आहे मी, धन्य आहे मी—ब्रह्मानंद मला स्पष्ट प्रकाशतो. ॥३०॥

Verse 31

धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य । धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥३१॥

धन्य आहे मी, धन्य आहे मी; आज मी सांसारिक दुःख पाहात नाही। धन्य आहे मी, धन्य आहे मी; माझे स्वतःचे अज्ञान कुठेतरी दूर पळून गेले आहे॥३१॥

Verse 32

धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् । धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र सम्पन्नम् ॥३२॥

धन्य आहे मी, धन्य आहे मी; माझ्यासाठी कोणतेही कर्तव्य उरलेले नाही। धन्य आहे मी, धन्य आहे मी; जे काही प्राप्त करावयाचे होते ते सर्व येथेच सिद्ध झाले आहे॥३२॥

Verse 33

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥३३॥

धन्य आहे मी, धन्य आहे मी; माझ्या तृप्तीची उपमा जगात कोणाशी होईल? धन्य आहे मी, धन्य आहे मी—धन्य, धन्य, पुन्हा पुन्हा धन्य॥३३॥

Verse 34

अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् । अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम् ॥३४॥

अहो पुण्य! अहो पुण्य! हे दृढपणे फळले, फळले. या पुण्य-संपत्तीच्या प्राप्तीने—अहो आम्ही! अहो आम्ही!॥३४॥

Verse 35

अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् । अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥३५॥

अहो ज्ञान! अहो ज्ञान! अहो सुख! अहो सुख! अहो शास्त्र! अहो शास्त्र! अहो गुरु! अहो गुरु!॥३५॥

Verse 36

इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति। सुरापानात्पूतो भवति। स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति। ब्रह्महत्यात्पूतो भवति। कृत्याकृत्यात्पूतो भवति। एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयाद् ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३६॥

अशा रीतीने जो हा उपदेश अध्ययन करतो तो तो कृतकृत्य होतो. तो सुरापानाच्या दोषापासून शुद्ध होतो; सुवर्णचोरीच्या पापापासून शुद्ध होतो; ब्राह्मणहत्येच्या पापापासून शुद्ध होतो; कृत्या (अभिचार) व अकरणीय कर्मांपासून उत्पन्न पापांपासूनही शुद्ध होतो. असे जाणून तो स्वेच्छाचारात परायण होवो. ॐ—सत्य; ही उपनिषद्॥३६॥