Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 91

Devanagari script

ततस्तैः कोपरक्ताक्षैः प्रोक्तोऽहं सूतनंदन । भर्त्सद्भिः परुषैर्वाक्यैर्धिक्त्वां काममयाधुना

Transliteration

tatastaiḥ koparaktākṣaiḥ prokto'haṃ sūtanaṃdana | bhartsadbhiḥ paruṣairvākyairdhiktvāṃ kāmamayādhunā

Translation

मग क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी त्या लोकांनी—हे सूतनंदना—मला कठोर, धिक्कारयुक्त शब्दांनी झिडकारले: “धिक्कार असो! आता तू कामाने ग्रासलेला आहेस.”

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रम/अनन्तरवाचक (adverb: “then/thereupon”)

• तैः: by them
• तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; सर्वनाम

• कोपरक्ताक्षैः: by those with eyes reddened by anger
• कोपरक्ताक्षैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: कोप (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + अक्षि (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कोपेन रक्तानि अक्षी यस्य/येषाम्—रूढ्या विशेषणम्); पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (तैः)

• प्रोक्तः: was addressed, was spoken to
• प्रोक्तः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-रूपेण “(I was) spoken to/addressed”

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; प्रथमा, एकवचन

• सूतनन्दन: O son of the Sūta
• सूतनन्दन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सूतस्य नन्दनः); पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• भर्त्सद्भिः: by (those) scolding
• भर्त्सद्भिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: भर्त्स् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (तैः)

• परुषैः: harsh
• परुषैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: परुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (वाक्यैः सह नपुंसक-बहुवचनार्थे); तृतीया, बहुवचन; विशेषण (वाक्यैः)

• वाक्यैः: with words, statements
• वाक्यैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• धिक्: fie! shame!
• धिक्: Sambandha (Exclamation/निन्दा)
• Type: Indeclinable
• Root: धिक् (अव्यय)
• Form: अव्यय; निन्दार्थक-निपात (particle of censure: “fie!”)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुष-सर्वनाम; द्वितीया, एकवचन

• काममय: O lust-filled one
• काममय: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: काममय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कामेन मयः = कामपूर्णः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (उक्त-सम्बोधनार्थे)

• अधुना: now
• अधुना: Kriya-visheshana (Temporal/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: अधुना (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (adverb: “now”)

Speaker

Narrated in Sūta’s discourse (addressing the listener as sūtanandana)

Skanda Dialogue

Listener: Sūta (Sūtanandana)

Visual Art Cues

Scene: A circle of friends confronting the protagonist; their eyes reddened with anger, fingers raised in admonition; the rebuked person stands lowered, ashamed.

Characters & Entities

• Sūta (as narrative frame)
• Friends/well-wishers

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is protected by restraint; when grief turns into obsessive desire, wise companions correct one sharply to restore balance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it is ethical instruction embedded within the Tīrthamāhātmya narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed; the emphasis is on moral discipline (kāma-nigraha).