Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विश्वामित्रप्रतिष्ठितः । मार्तण्डोऽस्ति सुविख्यातः सर्वकुष्ठविनाशकः

Transliteration

hāṭakeśvaraje kṣetre viśvāmitrapratiṣṭhitaḥ | mārtaṇḍo'sti suvikhyātaḥ sarvakuṣṭhavināśakaḥ

Translation

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात विश्वामित्रांनी प्रतिष्ठापित केलेला सुविख्यात मार्तंड (सूर्यदेव) आहे, जो सर्व प्रकारच्या कुष्ठाचा नाश करतो.

Word by Word

• हाटकेश्वरजे: in/at Hāṭakeśvara (related)
• हाटकेश्वरजे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-एकवचनम् (Locative singular); विशेषणम्—‘क्षेत्रे’ इति पदस्य

• क्षेत्रे: in the sacred field/place
• क्षेत्रे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-एकवचनम् (Locative singular)

• विश्वामित्रप्रतिष्ठितः: established by Viśvāmitra
• विश्वामित्रप्रतिष्ठितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक) + प्रतिष्ठित (कृदन्त; √स्था/स्थि धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular); क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि/भूतकृत्; विशेषणम्—‘मार्तण्डः’ इति

• मार्तण्डः: Mārtaṇḍa (the Sun)
• मार्तण्डः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्तण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular)

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम् (Singular)

• सुविख्यातः: well-known
• सुविख्यातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग/अव्यय) + विख्यात (कृदन्त; √ख्या धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular); क्त-प्रत्ययान्तः; विशेषणम्—‘मार्तण्डः’ इति

• सर्वकुष्ठविनाशकः: destroyer of all leprosy/skin-diseases
• सर्वकुष्ठविनाशकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + कुष्ठ (प्रातिपदिक) + विनाशक (प्रातिपदिक; √नश् धातु, ण्वुल्/अक-प्रत्ययार्थक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular); विशेषणम्—‘मार्तण्डः’ इति

Speaker

Unnamed Purāṇic narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (Mārtaṇḍa-sthāna)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant Sun-deity icon (Mārtaṇḍa) in a shrine within Hāṭakeśvara-kṣetra; Viśvāmitra performing the original installation; devotees seeking cure from leprosy approach with offerings.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Viśvāmitra
• Mārtaṇḍa
• Sūrya/Bhāskara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes a channel of grace through consecration and devotion; worship of the Sun here is praised as a powerful remover of affliction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, where the famed Mārtaṇḍa installed by Viśvāmitra is present.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not yet a step-by-step rite; it establishes the deity and the promised healing fruit that the later prescribed circumambulation will confer.