Adhyaya 5

Verse 1

लोमश उवाच । विष्णौ गते तदा सर्वे देवाश्च ऋषिभिः सह । विनिर्जिता गणैः सर्वे ये च यज्ञोपजीविनः

लोमश म्हणाले—विष्णु निघून गेल्यावर, ऋषींसह सर्व देवगण गणांनी पूर्णतः पराभूत केले; आणि यज्ञावर उपजीविका करणारेही सर्वजण जिंकले गेले।

Verse 2

भृगुं च पातयामास स्मश्रूणां लुंचनं कृतम् । द्विजांश्चोत्पाटयामास पूष्णो विकृतविक्रियान्

त्याने भृगूंना पाडले आणि त्यांची दाढी उपटली। द्विजांनाही ओढत-खेचत उखडून टाकले; आणि पूषाचे कार्य-विकार विकृत झाले।

Verse 3

विडंबिता स्वधा तत्र ऋषयश्च विडंबिताः । ववृषुस्ते पुरीषेण वितानाग्नौ रुपान्विताः

तेथे स्वधेला विडंबित केले गेले आणि ऋषींनाही अपमानित केले. ते गण विविध रूपे धारण करून, यज्ञवितानाखाली वेदी-अग्नीवर मलवृष्टी करू लागले.

Verse 4

अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणाः क्रोधसमन्विताः । अंतर्वेद्यंतरगतो दक्षो वै महतो भयात्

तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या गणांनी अवर्णनीय कृत्ये केली. मोठ्या भयाने दक्ष यज्ञवेदीच्या अंतर्गत भागात जाऊन लपला.

Verse 5

तं निलीनं समाज्ञाय आनिनायरुषान्वितः । कपोलेषु गृहीत्वा तं खड्गेनोपहतं शिरः

तो लपलेला आहे हे कळताच, (वीरभद्र) क्रोधाने त्याला ओढून आणला. त्याचे गाल धरून त्याने खड्गाने त्याच्या शिरावर घाव घातला.

Verse 6

अभेद्यं तच्छिरो मत्वा वीरभद्रः प्रतापवान् । स्कंधं पद्भ्यां समाक्रम्य कधरेऽपीडयत्तदा

ते शिर अभेद्य आहे असे मानून प्रतापवान वीरभद्राने खांद्यांवर पाय ठेवून तेव्हा मान दाबली।

Verse 7

गंधरात्पाट्यमानाच्च शिरश्छिन्नं दुरात्मनः । दक्षस्य च तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । तच्छिरः सुहुतं कुंडे ज्वलि

कंठातून ओढले जात असता दुरात्मा दक्षाचे शिर तेव्हा धीमान वीरभद्राने छेदिले; आणि ते शिर ज्वलंत कुंडात आहुती दिले।

Verse 8

ये चान्य ऋषयो देवाः पितरो यक्षराक्षसाः । गणैरुपद्रुताः सर्वे पलायनपरा ययुः

आणि इतर ऋषी, देव, पितर, यक्ष व राक्षस—गणांनी उपद्रविल्याने—सर्वजण पळ काढण्यास तत्पर होऊन निघून गेले।

Verse 9

चंद्रादित्यगणाः सर्वे ग्रहनक्षत्रतारकाः । सर्वे विचलिता ह्यासन्गणैस्तेपि ह्युपद्रुताः

चंद्र-सूर्याचे सर्व गण—ग्रह, नक्षत्रे व तारे—गणांच्या उपद्रवाने सर्वच विचलित झाले।

Verse 10

सत्यलोकं गतो ब्रह्मा पुत्रशोकेन पीडितः । चिंतयामास चाव्यग्रः किं कार्यं कार्यमद्य वै

पुत्रशोकाने पीडित ब्रह्मा सत्यलोकास गेला; आणि स्थिरचित्ताने विचार करू लागला—आज काय करावे, आता कोणते कर्तव्य शिल्लक आहे।

Verse 11

मनसा दूयमानेन शंन लेभे पितामहः । ज्ञात्वा सर्वं प्रयत्नेन दुष्कृतं तस्य पापिनः

मनाने दग्ध झालेला पितामह ब्रह्मा शांत झाला नाही; कारण त्या पापी दक्षाचे सर्व दुष्कृत्य त्याने प्रयत्नपूर्वक निश्चयाने जाणले होते।

Verse 12

गमनाय मतिं चक्रे कैलासं पर्वतं प्रति । हंसारूढो महातेजाः सर्वदेवैः समन्वितः

त्याने कैलास पर्वताकडे जाण्याचा निश्चय केला; हंसावर आरूढ महातेजस्वी ब्रह्मा सर्व देवांसह प्रस्थान झाला।

Verse 13

प्रविष्टः पर्वतश्रेष्ठं स ददर्श सदाशिवम् । एकांतवासिनं रुद्रं शैलादेन समन्वितम्

त्या पर्वतश्रेष्ठात प्रवेश करून त्याने सदाशिवाचे दर्शन घेतले—एकांतवासी रुद्र, शैलाद (नंदी) याने सेवित।

Verse 14

कपर्द्दिनं श्रिया युक्तं वेदांगानां च दुर्गमम् । तथाविधं समालोक्य ब्रह्म क्षोभपरोऽभवत्

जटाधारी प्रभू—दिव्य श्रीने युक्त व वेदांगांनाही दुर्गम—असा पाहून ब्रह्मा अंतःकरणात क्षोभित झाला।

Verse 15

दंडवत्पतितो भूमौक्षमापयितुमुद्यतः । संस्पृशं स्तत्पदाब्जं च चतुर्मुकुटकोटिभिः । स्तुतिं कर्तुं समारेभे शिवस्य परमात्मनः

तो भूमीवर दंडवत् पडला, क्षमा मागण्यास उद्यत झाला; चार मुखांच्या असंख्य मुकुटांनी शिवाच्या चरणकमलांना स्पर्श करून परमात्मा शिवाची स्तुती करू लागला।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः

ब्रह्मा म्हणाले—शांतस्वरूप रुद्र, ब्रह्म व परमात्मा यांना नमस्कार। विश्वसर्जकांमध्येही तुम्हीच स्रष्टा; तुम्हीच धाता, तुम्हीच सर्वांचे प्रपितामह आहात।

Verse 17

नमो रुद्राय महते नीलकंठाय वेधसे । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे

महान रुद्र, नीलकंठ, वेधस यांना नमस्कार; विश्वस्वरूप, विश्वबीज आणि जगताच्या आनंदाचे कारण यांना नमस्कार।

Verse 18

ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारंभप्रवर्तकः । यज्ञोसि यज्ञकर्मासि यज्ञानां च प्रवर्तकः

तुम्ही ओंकार, तुम्ही वषट्कार; सर्व आरंभ प्रवर्तित करणारे तुम्हीच। तुम्हीच यज्ञ, तुम्हीच यज्ञकर्म, आणि यज्ञांना प्रवृत्त करणारेही तुम्हीच।

Verse 19

सर्वेषां यज्ञकर्तॄणां त्वमेव प्रतिपालकः । शरण्योसि महादेव सर्वेषां प्राणिनां प्रभो । रक्ष रक्ष महादेव पुत्रशोकेन पीडितम्

सर्व यज्ञकर्त्यांचे प्रतिपालक तुम्हीच आहात। हे महादेव, तुम्ही शरण्य आहात; हे प्रभो, तुम्ही सर्व प्राण्यांचे स्वामी आहात। रक्षण करा, रक्षण करा, हे महादेव—पुत्रशोकाने पीडित मला वाचवा।

Verse 20

महादेव उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा मम वाक्यं पितामह । दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित्

महादेव म्हणाले—हे पितामह, सावध होऊन माझे वचन ऐक. दक्षाच्या यज्ञाचा हा भंग कधीही माझ्याकडून झालेला नाही.

Verse 21

स्वीयेन कर्मणा दक्षो हतो ब्रह्मन्न संशयः

हे ब्रह्मन्! स्वतःच्या कर्मामुळेच दक्षाचा नाश झाला—यात संशय नाही.

Verse 22

परेषां क्लेशदं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परमेष्ठिन्परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

जे कर्म परांना क्लेश देणारे आहे ते कधीही करू नये। हे परमेष्ठिन्! परांप्रती जे करतो तेच आत्म्यावर फलित होते.

Verse 23

एवमुक्त्वा तदा रुद्रो ब्रह्मणा सहितः सुरैः । ययौ कनखलं तीर्थं यज्ञवाटं प्रजापतेः

असे बोलून तेव्हा रुद्र ब्रह्मा व देवांसह कनखल तीर्थास, प्रजापतीच्या यज्ञवाटेकडे गेले.

Verse 24

रुद्रस्तदा ददर्शाय वीरभद्रेण यत्कृतम् । स्वाहा स्वधा तथा पूषा भृगुर्मतिमतां वरः

तेव्हा रुद्रांनी वीरभद्राने केलेले पाहिले—स्वाहा, स्वधा, पूषा आणि मतिमंतांतील श्रेष्ठ भृगु यांची जी दशा झाली होती ती.

Verse 25

तदान्य ऋषयः सर्वे पितरश्च तथाविधाः । येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधर्वकिन्नराः

तेव्हा इतर सर्व ऋषी आणि त्या सभेतील पितरही, तसेच तेथे असलेले अनेक—यक्ष, गंधर्व व किन्नर—ही (त्या आपत्तीत) सापडले.

Verse 26

त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

त्या रणभूमीसदृश ठिकाणी काही जण मोडले गेले, काहींची चिरफाड झाली, आणि काही तर तेथेच मृत्युमुखी पडले।

Verse 27

शंभुं समागतं दृष्ट्वा वीरभद्रो गणैः सह । दंडप्रणामसंयुक्तस्तस्थावग्रे सदाशिवम्

शंभूचे आगमन पाहून वीरभद्र गणांसह दंडवत् प्रणाम करून सदाशिवाच्या समोर उभा राहिला।

Verse 28

दृष्ट्वा पुरः स्थितं रुद्रो वीरभद्रं महाबलम् । उपाच प्रहसन्वाक्यं किं कृतं वीर नन्विदम्

समोर उभ्या असलेल्या महाबली वीरभद्राला पाहून रुद्र हसत म्हणाले—“हे वीर, हे काय केलेस?”

Verse 29

दक्षमानय शीघ्रं भो येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञे विलक्षणं तात यस्येदं फलमीदृशम्

“दक्षाला लवकर आण, अरे! ज्याने हे असे घडविले. तात, हा यज्ञ विलक्षण आहे; ज्याचे फळ असे निघाले आहे.”

Verse 30

एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाथ शंभोरग्रे तदाक्षिपत्

शंकरांनी असे सांगितल्यावर वीरभद्र घाईघाईने कबंध (मस्तकरहित धड) आणून शंभूच्या समोर टाकून दिले।

Verse 31

तदोक्तः शंकरेणैव वीरभद्रो महामनाः । शिरः केना पनीतं च दक्षस्यास्य दुरात्मनः

तेव्हा शंकरांनी महामना वीरभद्रास विचारले—“या दुरात्मा दक्षाचे शिर कोणी छाटून नेले?”

Verse 32

दास्यामि जीवनं वीर कुटिलस्यापि चाधुना । एवमुक्तः शंकरेण वीरभद्रोऽब्रवीत्पुनः

शिव म्हणाले—“हे वीर, आता या कुटिलालाही मी जीवन देईन।” असे शंकरांनी म्हटल्यावर वीरभद्र पुन्हा बोलला.

Verse 33

मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर । अवशिष्टं शिरःशंभो पशोश्च विकृताननम्

वीरभद्र म्हणाला—“हे शंकर, त्याच वेळी मी ते शिर अग्नीत आहुती दिले. हे शंभो, उरलेले शिर यज्ञपशूचे—विकृत मुखाचे आहे.”

Verse 34

इति ज्ञात्वा ततो रुद्रः कबंधोपरि चाक्षिपत् । शिरः पशोश्च विकृतं कूर्चयुक्तं भयावहम्

हे जाणून रुद्रांनी त्या कबंधावर पशूचे विकृत, कूर्चयुक्त, भयावह शिर ठेवले.

Verse 35

स दक्षो जीवितं लेभे प्रसादाच्छंकरस्य च । स दृष्ट्वाग्रे तदा रुद्रं दक्षो लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

शंकरांच्या प्रसादाने दक्षास जीवन मिळाले. समोर रुद्राला पाहून तो लज्जित झाला; प्रणाम करून लोकशंकर शंकराची स्तुती करू लागला.

Verse 36

दक्ष उवाच । नमामि देवं वरदं वरेण्यं नमामि देवेश्वरं सनातनम् । नमामि देवाधिपमीश्वरं हरं नमामि शंभुं जगदेकबंधुम्

दक्ष म्हणाला— वर देणाऱ्या, सर्वथा वंदनीय देवाला मी नमस्कार करतो. देवांचा सनातन ईश्वर देवेश्वर याला मी नमस्कार करतो. देवाधिपती, ईश्वर हर याला मी नमस्कार करतो. जगाचा एकमेव बंधु शंभू याला मी नमस्कार करतो.

Verse 37

नमामि विश्वेश्वरविश्वरूपं सनातनं ब्रह्म निजात्मरूपम् । नमामि सर्वं निजभावभावं वरं वरेण्यं नतोऽस्मि

ज्यांचे रूपच विश्व आहे असे विश्वेश्वर, सनातन ब्रह्म, ज्यांचे स्वरूप आत्माच आहे— त्यांना मी नमस्कार करतो. जे सर्वस्व आहेत, आणि प्रत्येक भावस्थितीचा अंतःस्थ आधार आहेत— त्या परम, वरेण्य प्रभूला मी साष्टांग नमन करतो.

Verse 38

लोमश उवाच । दक्षेण संस्तुतो रुद्रो बभाषे प्रहसन्रहः

लोमश म्हणाला— दक्षाने स्तुती केल्यावर रुद्र एकांतात मंद स्मित व सौम्य हास्य करीत बोलला.

Verse 39

हर उवाच । चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनः सदा । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च द्विजसत्तम

हर म्हणाला— हे द्विजश्रेष्ठ, पुण्यवान लोक सदैव चार प्रकारे माझे भजन करतात: आर्त, जिज्ञासु, अर्थार्थी आणि ज्ञानी.

Verse 40

तस्मान्मे ज्ञानिनः सर्वे प्रियाः स्युर्नात्र संशयः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतंते ते हि बालिशः

म्हणून माझ्यासाठी सर्व ज्ञानी प्रिय आहेत— यात संशय नाही. ज्ञानाविना मला प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करणारे खरेच बालिश आहेत.

Verse 41

केवलं कर्मणा त्वं हि संसारात्तर्तुमिच्छसि

तू खरोखरच केवळ कर्माच्या बळावरच संसार-सागर तरून जाऊ इच्छितोस।

Verse 42

न वेदैश्च न दानैश्च न यज्ञैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्म्मवशानराः

न वेदांनी, न दानांनी, न यज्ञांनी, न तपाने—कधीही—केवळ कर्माच्या वशात असलेले मूढ जन मला प्राप्त करू शकत नाहीत।

Verse 43

तस्माज्ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म्म समाहितः । सुखदुःखसमो भूत्वा सुखी भव निरंतरम्

म्हणून ज्ञानपरायण होऊन, चित्त एकाग्र करून कर्म कर। सुख-दुःखात सम होऊन निरंतर अंतःसुखात स्थित राहा।

Verse 44

लोमश उवाच । उपदिष्टस्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना । दक्षं तत्रैव संस्थापाय ययो रुद्रः स्वपर्वतम्

लोमश म्हणाले: तेव्हा परमेष्ठी शंभूने उपदेश दिल्यावर रुद्राने तेथेच दक्षाला प्रतिष्ठित केले आणि मग आपल्या पर्वत-धामास प्रस्थान केले।

Verse 45

ब्रह्मणापि तथा सर्वे भृग्वाद्याश्च महर्षयः । आश्वासिता बोधिताश्च ज्ञानिनश्चाभवन्क्षणात्

तसेच ब्रह्म्यानेही भृगु आदी सर्व महर्षींना धीर दिला व उपदेश केला; आणि ते क्षणातच ज्ञानी झाले।

Verse 46

गतः पितामहो ब्रह्मा ततश्च सदनं स्वकम्

त्यानंतर पितामह ब्रह्मा आपल्या स्वधामास प्रस्थान केले।

Verse 47

दक्षोपि च स्वयं वाक्यात्परं बोधमुपागतः । शिवध्यानपरो भूत्वा तपस्तेपे महामनाः

दक्षालाही त्या वचनांनी परम बोध प्राप्त झाला। शिवध्यानात तल्लीन होऊन त्या महामनाने तपश्चर्या केली।

Verse 48

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संक्षेव्यो भगवाञ्छिवः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी भगवंत शिवांची निष्ठेने सेवा-पूजा करावी।

Verse 49

संमार्जनं च कुर्वंति नरा ये च शिवांगणे । ते वै शिवपुरं प्राप्य जगद्वंद्या भग्सि च

जे नर शिवाच्या अंगणात झाडून स्वच्छता करतात, ते शिवपुरास जाऊन जगात वंदनीय होतात।

Verse 50

ये शिवस्य प्रयच्छति दर्प्पणं सुमहाप्रभम् । भविष्यंति शिवस्याग्रे पार्षदत्वेन ते नराः

जे नर शिवाला अतिशय तेजस्वी दर्पण अर्पण करतात, ते शिवासमोर पार्षदत्व प्राप्त करतील।

Verse 51

चामराणि प्रयच्छंति देवदेवस्य शूलिनः । चामरैर्वीज्यपानास्ते भविष्यंति जगत्त्रय

जे देवदेव त्रिशूलधारी शिवाला चामर अर्पण करतात, ते त्रैलोक्यात चामरांनी वीजले जाऊन राजसेवेप्रमाणे मान-सन्मान पावतात।

Verse 52

दीपदानं प्रयच्छंति महादेवालये नराः । तेजस्विनो भविष्यंति ते त्रैलोक्यप्रदीपका

जे महादेवाच्या मंदिरात दीपदान करतात, ते तेजस्वी होतात आणि त्रैलोक्याला प्रकाश देणाऱ्या दीपाप्रमाणे बनतात।

Verse 53

धूपं ये वै प्रयच्छन्ति शिवाय परमात्मने । यशस्विनो भविष्यंति उद्धरन्ति कुलद्वयम्

जे परमात्मा शिवाला धूप अर्पण करतात, ते यशस्वी होतात आणि दोन्ही कुलांचा उद्धार करतात।

Verse 54

नैवेद्यं ये प्रयच्छंति भकया हरिहराग्रतः । सिक्थेसिक्थे क्रतुफलं प्राप्नुवंति हि ते नराः

जे भक्तीने हरि-हरांच्या समोर नैवेद्य अर्पण करतात, ते पावलोपावली, अगदी सूक्ष्म अंशातही यज्ञफळ प्राप्त करतात।

Verse 55

भग्नं शिवालयं ये च प्रकुर्वंति नरोत्तमाः । प्राप्नुवति फल ते वै द्विगुणं नात्र संशयः

जे नरोत्तम भग्न शिवालयाचा जीर्णोद्धार करून तो पुन्हा उभा करतात, ते निःसंशय द्विगुण फल प्राप्त करतात।

Verse 56

नूतनं ये प्रकृर्वंति इष्टकैरश्मनापि वा । स्वर्गे हि ते प्रमोदंते यावत्तिष्ठति निर्मलम् । यशो भूमौ द्विजश्रेष्ठा कार्या विचारणा

जे लोक विटांनी किंवा दगडांनीही नूतन (शिवालय) उभारतात, तो निर्मळ धाम ज्या काळपर्यंत टिकतो त्या काळपर्यंत ते स्वर्गात आनंदित राहतात. पृथ्वीवर त्यांची कीर्ती स्थिर राहते; हे द्विजश्रेष्ठा, या कर्तव्याचा विचार कर।

Verse 57

कारयंति च ये विप्राः प्रासादं बहुभूमिकम् । शिवस्याथ महाप्राज्ञाः प्राप्नुवंति परां गतिम्

जे विप्र शिवासाठी बहुमजली प्रासादरूप मंदिर उभारून देतात, ते महाप्राज्ञ जन परम गतीस प्राप्त होतात।

Verse 58

शुद्धं धवलितं ये च कुर्वन्ति हरमंदिरम् । स्वीयं परकृतं चापि तेऽपि यांति परां गतिम्

जे हरमंदिर (शिवालय) शुद्ध करून धवल करतात—स्वतःचे असो वा दुसऱ्याने बांधलेले—तेही परम गतीस जातात।

Verse 59

वितानं ये प्रयच्छति नराः सुकृतिनोपि हि । तारयति कुलं कृत्स्नं शिवलोकं गताः पुनः

जे पुण्यवान नर वितान (छत्र/छप्पर) दान करतात, ते संपूर्ण कुलाचा उद्धार करतात; शिवलोकास जाऊन ते पुन्हा आपल्या कुलाचे त्राते होतात।

Verse 60

ये च नादमयीं घंटां निबध्नंति शिवालये । तेजस्विनः कीर्तिमंतो भविष्यंति जगत्त्रये

जे शिवालयात नादमयी (घुमणारी) घंटा बांधतात, ते त्रैलोक्यात तेजस्वी व कीर्तिमान होतील।

Verse 61

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चानुपश्यति । आढ्यो वापि दरिद्रो वा सुखं दुःखात्प्रचुच्यते

जो एकदा, दोनदा किंवा तिनदा शिवदर्शन करतो—तो श्रीमंत असो वा दरिद्री—दुःखातून मुक्त होऊन सुख-कल्याण प्राप्त करतो।

Verse 62

श्रद्धावान्भजते यो वा शिवाय परमात्मने । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

जो श्रद्धायुक्त होऊन परमात्मा शिवाची भक्ती करतो, तो आपल्या कुलातील कोटी जनांचा उद्धार करून शिवासह आनंदित होतो।

Verse 63

अत्रैवोदाहरंतीम मितिहासं पुरातनम् । ऐंद्रद्युम्नेश्च संवादं यमस्य च महात्मनः

येथेच आम्ही एक प्राचीन पवित्र इतिवृत्त सांगतो—ऐंद्रद्युम्न आणि महात्मा यम यांचा संवाद।

Verse 64

पुरा कृतयुगे ह्यसीदिन्द्रसेनो नराधिपः । प्रतिष्ठानाधिपो वीरो मृगयारसिकः सदा

प्राचीन कृतयुगात प्रतिष्ठानाचा अधिपती इंद्रसेन नावाचा एक नृप होता. तो वीर असूनही सदैव शिकारीच्या रसात आसक्त असे.

Verse 65

अब्रह्मण्यः सदा क्रूरः केवलासुतृपः सदा । परप्राणौर्निजप्राणान्पुष्णाति स खलः सदा

तो ब्राह्मणद्वेष्टा, सदैव क्रूर आणि कधीही तृप्त न होणारा होता; परक्यांच्या प्राणांनी स्वतःचे प्राण व भोग पोसून तो सतत दुष्टच राहिला।

Verse 66

परस्त्रीलं पटोऽत्यंतं परद्रव्येषु लोलुपः । ब्राह्मणा घातितास्तेन सुरापश्च निरंतरम्

तो परस्त्रीविषयी अत्यंत धूर्त होता आणि परधनाचा लोभी होता। त्याने ब्राह्मणांचा घात केला आणि तो अखंड सुरापान करीत असे।

Verse 67

गुरुलत्पगतोत्यर्थं सदा सौवर्णतस्करः । तथाभूतानुगाः सर्वे राज्ञस्तस्य दुरात्मनः

तो गुरुजन-आचार्यांच्या आदरापासून फारच दूर पडला होता आणि सदैव सोन्याचा चोर होता। त्या दुरात्मा राजाचे सर्व अनुयायीही तसेच स्वभावाचे झाले।

Verse 68

एवं बहुविधं राज्यं चकार स दुरात्मवान् । ततः कालेन महता पंचत्वं प्राप दुर्मतिः

अशा रीतीने तो दुरात्मा अनेक प्रकारच्या दुष्कृत्यांनी राज्य करीत राहिला। नंतर मोठा काळ गेल्यावर तो दुर्मती पंचत्वास प्राप्त झाला।

Verse 69

तदा याम्यैश्च नीतोऽसाविंद्रसेनो दुरात्मवान् । यमान्तिकमनुप्राप्तस्तदा राजा सकल्मषः

तेव्हा दुरात्मा इंद्रसेनाला यमदूतांनी नेले। पापांनी कलुषित तो राजा यमाच्या सन्निधानी आणला गेला।

Verse 70

यमेन दृष्टस्तत्रासाविंद्रसेनोग्रतः स्थितः । अभ्युत्थानपरो भूत्वा ननाम शिरसा शिवम्

तेथे यमाने त्याला पाहताच इंद्रसेन समोर उभा राहिला। आदराने उठून त्याने मस्तक झुकवून शिवाला प्रणाम केला।

Verse 71

दूतान्संभर्त्सयामास यमो धर्मभृतां वरः । पाशैर्बद्धं चंद्रसेनं मुक्त्वा प्रोवाच धर्मराट्

धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ यमराजांनी आपल्या दूतांना झिडकारले. पाशांनी बांधलेला चंद्रसेन सोडवून धर्मराज बोलू लागले.

Verse 72

गच्छ पुण्यतमांल्लोकान्भुंक्ष्व राजन्यसत्तम । यावदिंद्रश्च नाकेऽस्ति यावत्सूर्यो नभस्तले

हे राजश्रेष्ठा! तू परम पुण्यलोकांना जा आणि तेथील फल भोग. जोवर इंद्र स्वर्गात आहे आणि जोवर सूर्य आकाशात तेजस्वी आहे.

Verse 73

पंचभूतानि यावच्च तावत्त्वं च सुखी भव । सुकृती त्वं महाराज शिवभक्तोऽसि नित्यदा

जोवर पंचमहाभूत टिकून आहेत, तोवर तू सुखी राहो. हे महाराजा! तू सुकृती आहेस, कारण तू नित्य शिवभक्त आहेस.

Verse 74

यमस्य वचनं श्रुत्वा इंद्रसेनोभ्यभाषत । अहं शिवं न जानामि मृगयारसिको ह्यहम्

यमाचे वचन ऐकून इंद्रसेन म्हणाला—“मला शिव माहीत नाही; मी तर खरोखरच शिकारीचा रसिक आहे.”

Verse 75

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यमो भाष्यमभाषत । आहर प्रहरस्वेति उक्तं चेदं सदा त्वया

त्याचे वचन ऐकून यमराज उत्तरले—“पण तू नेहमीच हेच बोलत आला आहेस—‘आण, मार!’”

Verse 76

तेन कर्मविपाकेन सदा पूतोसि मानद । तस्मात्त्वं गच्छ कैलासं पर्वतं शंकरं प्रति

त्या कर्मविपाकामुळे, हे मानद, तू सदैव पवित्र आहेस; म्हणून कैलास पर्वतावर, शंकराजवळ जा।

Verse 77

एवं संभाषमाणस्य यमस्य च महात्मनः । आगताः शिवद्वतास्ते वृषारूढा महाप्रभाः

महात्मा यम असे बोलत असतानाच, वृषभांवर आरूढ झालेले ते महाप्रभ शिवदूत तेथे आले।

Verse 78

नीलकंठा दशभुजाः पंचवक्त्रास्त्रिलोचनाः । कपर्द्दिनः कुंडलिनः शशंकांकितमौलयः

ते नीलकंठ, दशभुज, पंचवक्त्र व त्रिलोचन होते; जटाधारी, कुंडलधारी आणि मस्तकी चंद्रचिन्हांकित होते।

Verse 79

तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय यमो धर्मभृतां वरः । पूजयामास तान्सर्वान्महेंद्रप्रतिमांस्तदा

त्यांना पाहताच धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ यम त्वरित उभा राहिला आणि मग महेंद्रसदृश तेजस्वी त्या सर्वांची पूजा करू लागला।

Verse 80

त्वरीरेनैव ते सर्वे ऊचुर्वैवस्वतं यमम् । अत्रागतो महाभाग इंद्रसेनोऽमितद्युतिः । नाम्नाः प्रवर्त्तको नित्यं रुद्रस्य च महात्मनः

ते सर्वे त्वरेने वैवस्वत यमाला म्हणाले—“हे महाभाग, अमित तेजस्वी इंद्रसेन येथे आला आहे; तो नित्य महात्मा रुद्राच्या नामाचे प्रवर्तन करीत असतो।”

Verse 81

श्रुत्वा च वचनं तेषां यमेन च पुरस्कृतः । इंद्रसेनो विमानस्थः प्रेषितो हि शिवालयम्

त्यांचे वचन ऐकून आणि यमाने विधिवत् सन्मान करून, विमानावर आरूढ इंद्रसेनास निश्चयच शिवालयाकडे पाठविले।

Verse 82

आनीतोयं तदा तैश्च पार्षदप्रवरोत्तमैः । शंभुना हि तदा दृष्ट इंद्रसेनोऽमितद्युतिः

तेव्हा त्या श्रेष्ठोत्तम पार्षदांनी त्यास आणिले; आणि त्याच वेळी अमित तेजस्वी इंद्रसेनास शंभू (शिव) यांनी पाहिले।

Verse 83

अभ्युत्थायागतो रुद्रः परिष्वज्य तदा नृपम् । अर्द्धासनगतं कृत्वा इंद्रसेनं ततोऽब्रवीत्

रुद्र उठून पुढे आले; तेव्हा राजास आलिंगन देऊन, इंद्रसेनास आपल्या अर्धासनावर बसवून, नंतर त्यास म्हणाले।

Verse 84

किं दातव्यं नृपश्रेष्ठ प्रयच्छामि तवेप्सितम् । इति श्रुत्वा वचस्तस्य महेशस्य तदा नृपः । आनंदाश्रुकणान्मुंचन्प्रेम्णा नोवाच किंचन

“हे नृपश्रेष्ठ! काय द्यावे? तुझ्या इच्छिताचे मी दान करीन।” महेशाचे हे वचन ऐकून राजा आनंदाश्रू ढाळीत, प्रेमाने भारावून काहीच बोलू शकला नाही।

Verse 85

तदा कृतो महेशेन पार्षदो हि महात्मना । चंडो नाम्नाच विख्यातोमुण्डस्य च सखा प्रियः

तेव्हा महात्मा महेशांनी त्यास पार्षद-गण म्हणून नेमले। तो ‘चंड’ या नावाने विख्यात झाला आणि मुण्डाचा प्रिय सखा देखील झाला।

Verse 86

नामोच्चारणमात्रेण रुद्रस्य परमात्मनः । सिद्धिं प्राप्तो हि पापिष्ठ इद्रसेनो नराधिपः

परमात्मा रुद्राचे नाम केवळ उच्चारल्यानेही, अतिपापी राजा इद्रसेन सिद्धीला पोहोचला.

Verse 87

रहेहरेति वै नाम्ना शंभोश्चक्रधरस्य च । रक्षिता बहवो मर्त्याः शिवेन परमात्मना

शंभू आणि चक्रधर यांच्याशी संबंधित ‘रहे-हरे’ या नामाने, परमात्मा शिवाने अनेक मर्त्यांचे रक्षण केले आहे.

Verse 88

महेशान्नापरो देवो दृश्यतेभुवनत्रये । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयः सदाशिवः

त्रिभुवनात महेशाहून मोठा देव दिसत नाही; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी सदाशिवाची पूजा करावी.

Verse 89

पत्रैःपुष्पैः फलैर्वापि जलैर्वा विमलैः सदा । करवीरैः पूज्यमानः शंकरो वरदो भवेत्

पाने, फुले, फळे किंवा सदैव निर्मळ जलाने—विशेषतः करवीरफुलांनी—पूजिला असता शंकर वरदाता होतो.

Verse 90

करवीराद्दशगुणमर्कपुष्पं विशिष्यते । विभूत्यादिकृतं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

करवीरापेक्षा दहापट श्रेष्ठ अर्कपुष्प मानले जाते; आणि हे सर्व चराचर जगत् त्याच्या विभूती इत्यादींनी घडलेले आहे.

Verse 91

शिवस्यांगणलग्ना या तस्मात्तां धारयेत्सदा । ततस्त्रिपुंड्रे यत्पुम्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः

म्हणून शिवदेहास लागलेली पवित्र विभूती सदैव धारण करावी। हे द्विजोत्तमांनो, आता त्रिपुंड्राचे जे पुण्य आहे ते ऐका।

Verse 92

सर्वपापहरं पुण्यं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । स्तेनः कोऽपि महापापो घातितो राजदूतकैः

हे द्विजोत्तमांनो, सर्व पापांचा नाश करणारे ते पुण्य ऐका। एक महापापी चोर राजदूतांनी ठार केला।

Verse 93

तं खादितुं समायातः श्वाशिरस्युपरिस्थितः । नखांतरालसंलग्ना रक्षा तस्यैव पापिनः

त्याला खाण्यासाठी एक कुत्रा आला व त्याच्या डोक्यावर उभा राहिला। तेव्हा नखांच्या फटीत अडकलेली रक्षा-ताईतच त्या पाप्याचे रक्षण ठरली।

Verse 94

ललाटे पतिता तस्य त्रिपुंड्रांकिंतमुद्रया । चैतन्येन विना तस्य देहमात्रैकलग्नया

त्रिपुंड्राची अंकित मुद्रा घेऊन ती त्याच्या ललाटावर पडली; पण चेतन भक्ती नसल्याने ती केवळ देहचिन्ह म्हणूनच त्याला चिकटून राहिली।

Verse 95

कैलासं तस्करो नीतो रुद्रदूतैस्ततस्तदा । विभूतेर्महिमानं तु को विशेषितुर्महति

तेव्हाच रुद्रदूतांनी त्या चोराला कैलासास नेले। खरेच, विभूतीची महान महिमा पूर्णपणे कोण वर्णू शकेल?

Verse 96

विभूत्वा मंडितांगानां नराणां पुण्यकर्मणाम् । मुखे पंचाक्षरो येषां रुद्रास्ते नात्र शंशयः

ज्यांच्या अंगांवर विभूतीचे अलंकरण आहे आणि ज्यांच्या मुखी पंचाक्षरी मंत्र वास करतो, असे पुण्यकर्मी नर मनुष्यरूपाने रुद्रच आहेत—यात संशय नाही।

Verse 97

जटाकलापिनो ये च ये रुद्राक्षविभूषणाः । ते वै मनुष्यरूपेण रुद्रा नास्त्यत्र संशयः

जे जटाजूट धारण करतात आणि जे रुद्राक्षांनी भूषित आहेत, ते खरोखर मनुष्यरूपाने रुद्रच आहेत—यात संशय नाही।

Verse 98

तस्मात्सदाशिवः पुंभिः पूजनीयो हि नित्यशः । प्रातर्मध्याह्नकाले च सायं संध्या विशिष्यते

म्हणून सदाशिवाची नित्य पूजा करावी—विशेषतः प्रातःकाळी, मध्यान्ही आणि सायंकाळच्या संध्याकाळी।

Verse 99

प्रातस्तु दर्शनाच्छंभोर्नैशमेनो व्यपोहति । मध्याह्ने दर्शनाच्छंभोः सप्तजन्मार्जितं नृणाम् । पापं प्रणाशमायाति निशायां नैव गण्यते

प्रातः शंभूच्या दर्शनाने रात्रीचे पाप दूर होते. मध्यान्ही शंभूच्या दर्शनाने मनुष्यांचे सात जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते. आणि रात्रीचे फळ तर अगणित आहे।

Verse 100

शिवेति द्व्यक्षरं नाम महा पापप्रणाशनम् । येषां मुखोद्गतं नॄणां तैरिदं धार्यते जगत्

‘शिव’ हे द्वाक्षरी नाम महापापांचा नाश करणारे आहे. ज्यांच्या मुखातून ते उच्चारले जाते, त्यांच्यामुळेच हे जग धारण होते।

Verse 101

शिवांगणे तु या भेरी स्थापिता पुण्यकर्मभिः । तस्या नादेन पूता वै ये च पापरता जनाः । पाषंडिनोऽप्यसद्वादास्तेऽपि यांति परां गतिम्

शिवाच्या अंगणात पुण्यकर्मींनी स्थापिलेली जी भेरी, तिच्या नादाने पापरत जनही पवित्र होतात; पाखंडी व असद्वाद बोलणारेही परम गतीस जातात।

Verse 102

पशोर्यस्य च संबद्धा चर्मणा च शिवालये । नृभिर्या स्थापिता भेरी मृदंगमुरजादि च । स पशुः शिवसान्निध्यमाप्नोत्यत्र न संशयः

शिवालयात लोकांनी स्थापिलेल्या भेरी, मृदंग, मुरज इत्यादी वाद्यांना ज्या पशूचे चर्म लागलेले असते, तो पशूही शिवसान्निध्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 103

तस्मात्ततं च विततं घनं सुषिरमेव च । चामराणि महार्हाणि मंचकाः शयनानि च

म्हणून तंतुवाद्य, वितत (चर्मताण) वाद्य, घन वाद्य आणि सुषिर वाद्य—सर्व प्रकारची वाद्ये; तसेच मौल्यवान चामरे, मंचक व शय्याही (शिवसेवेस) अर्पण व सजवावीत।

Verse 104

गाथाश्च इतिहासाश्च गायनं च यथाविधि । बहुरूपादिकं शंभोः प्रियान्येतानि कल्पयेत्

गाथा व इतिहास, तसेच विधिपूर्वक गायन; नानाविध स्तवन-उत्सव—ही सर्व शंभूस प्रिय आहेत, म्हणून यांचे यथोचित आयोजन करावे।

Verse 105

कल्पयित्वा च गच्छंति शिवलोकं हि पापिनः । सुधर्माणो महात्मानः शिवपूजाविशारदाः

अशी व्यवस्था करून पापीही शिवलोकास जातात; ते सधर्म, महात्मा आणि शिवपूजेत पारंगत होतात।

Verse 106

गुरोर्मुखाच्च संप्राप्तशिवपूजारताश्च ये । शिवरूपेण ये विश्वं पश्यंति कृतनिश्चयाः

जे गुरुमुखातून उपदेश प्राप्त करून शिवपूजेत रमतात, ते दृढनिश्चयी जन संपूर्ण विश्व शिवस्वरूपच पाहतात।

Verse 107

सम्यग्बुद्ध्या समाचारा वर्णाश्रमयुता नराः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्वयाः शूद्राश्चान्ये तथा नराः

सम्यक् बुद्धी व सदाचारात स्थित, वर्णाश्रमधर्म पाळणारे—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच इतरही—सर्व या मार्गात येतात।

Verse 108

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स शंभोः प्रियतरो भवेत् । शंभुनाधिष्ठितं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

भक्त असेल तर श्वपचही श्रेष्ठ होऊन शंभूचा अत्यंत प्रिय होतो; कारण हे सर्व चराचर जग शंभूने अधिष्ठित व व्यापलेले आहे।

Verse 109

तस्मात्सर्वं शिवमयं ज्ञातव्यं सुविशेषतः । वेदैः पुराणैः शास्त्रैश्च तथौपनिपदैरपि

म्हणून विशेषतः हे जाणावे की सर्व काही शिवमय आहे; वेद, पुराणे, शास्त्रे तसेच उपनिषदेही हेच सांगतात।

Verse 110

आगमैर्विविधैः शंभुर्ज्ञातव्यो नात्र संशयः । निष्कामैश्च सकामैश्च पूजनीयः सदा शिवः

विविध आगमांद्वारे शंभूला जाणावे—यात संशय नाही. निष्काम असो वा सकाम, शिवाची पूजा सदैव करावी।

Verse 111

लोमश उवाच । कथयामि पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् । नंदी नाम पुरा वैश्यो ह्यवंतीपुरमावसत्

लोमश म्हणाले—मी पूर्वकाळातील एक प्राचीन इतिहास सांगतो. पूर्वी अवंती (उज्जयिनी) नगरीत नंदी नावाचा एक वैश्य राहत असे.

Verse 112

शिवध्यानपरो भूत्वा शिवपूजां चकार सः । नित्यं तपोवनस्थं हि लिंगमेकं समर्चयत्

शिवध्यानात तल्लीन होऊन त्याने शिवपूजा केली. तो दररोज तपोवनात असलेल्या एका लिंगाचे श्रद्धेने अर्चन करीत असे.

Verse 113

उषस्युषसि चोत्थाय प्रत्यहं शिववल्लभः । नंदीलिंगार्च्चनरतो बभूवातिशयेन हि

शिवाचा लाडका भक्त तो दररोज पहाटे उठून नंदी-लिंगाच्या अर्चनेत अत्यंत तल्लीन झाला.

Verse 114

लिंगं पंचामृतेनैव यथोक्तेनाभ्यषेचयत् । विप्रैः समावृतो नित्यं वेदवेदांगपारगैः

शास्त्रोक्त रीतीने तो पंचामृताने लिंगाचा अभिषेक करीत असे. दररोज पूजेत वेद-वेदांग पारंगत ब्राह्मणांनी तो वेढलेला असे.

Verse 115

यथाशास्त्रेण विधिना लिंगार्चनपरोऽभवत् । स्नापयित्वा ततः पुष्पैर्नानश्चर्यसमन्वितैः

शास्त्रानुसार विधीने तो लिंगार्चनेत पूर्ण तल्लीन झाला. स्नान घालून मग विविध अद्भुत पुष्पांनीही तो अर्चन करीत असे.

Verse 116

मुक्ताफलैरिंद्रनीलैर्गोमेदैश्च निरंतरम् । वैडूर्यैश्चैव नीलैश्च माणिक्यैश्च तथार्चयत्

तो निरंतर मोती, इंद्रनील, गोमेद, वैडूर्य (लहसुनिया), नीलरत्ने व माणिक्य अर्पून शिवलिंगाची पूजा करी, बहुमोल अर्पणांनी त्यास अलंकृत करी।

Verse 117

एवं नंदी महाभागो बहून्यब्दानि चार्च्चयत् । विजनस्थं तदा लिंगं नानाभोगसमन्वितम्

अशा रीतीने महाभाग नंदीने अनेक वर्षे लिंगाची आराधना केली। तेव्हा त्या एकांत स्थानी ते लिंग नानाविध उपहार, भोग व सेवांनी युक्त होऊन विराजमान होते।

Verse 118

एकदा मृगयासक्तः किरातो भूतहिंसकः । अविवेकपरो भूत्वा मृगयारसिकः सदा

एकदा शिकारीत आसक्त, प्राणिहिंसक तो किरात अविवेकात गुंतून, सदैव मृगयेच्या रसात रमून भटकत राहिला।

Verse 119

पापी पापसमाचारो विचरन्गिरिकंदरे । अनेकश्वापदाकीर्णे हन्यमान इतस्ततः

तो पापी, पापाचारात रत, डोंगरकंदरांतून फिरत राहिला। अनेक हिंस्र श्वापदांनी भरलेल्या प्रदेशांत तो इकडून-तिकडून आघात पावत, छळला जाऊन भटकत राहिला।

Verse 120

एवं विचरमाणोऽसौ किरातो भूतहिंसकः । यदृच्छयागतस्तत्र यत्र लिंगं सुपूजितम्

असा भटकत असताना तो प्राणिहिंसक किरात योगायोगाने तेथे येऊन पोहोचला, जिथे शिवलिंग अत्यंत उत्तम रीतीने पूजिले जात होते।

Verse 121

उदकं वीक्ष्माणोऽसौ तृषया पीडितो भृशम् । ततो वने सरः शीघ्रं दृष्ट्वा तोये समाविशत्

तो तीव्र तहानेने फार पीडित होऊन पाणी शोधू लागला. मग वनातले एक सरोवर पटकन दिसताच तो त्याच्या पाण्यात उतरला.

Verse 122

तीरे संस्थाप्य दुष्टात्मा तत्सर्वं मृगयादिकम् । गंडूषोत्सर्जनं कृत्वा पीत्वा तोयं च निर्गतः

त्या दुष्टबुद्धीने काठावर शिकाराचे सर्व सामान व मिळालेल्या वस्तू ठेवून दिल्या. गंडूष करून पाणी थुंकले, मग पाणी पिऊन तो बाहेर आला.

Verse 123

शिवालयं ददर्शाग्रे अनेकाश्चर्यमंडितम् । दृष्टं सुपूजितं लिंगं नानारत्नैः पृथक्पृथक्

त्याने पुढे अनेक अद्भुत शोभांनी अलंकृत शिवालय पाहिले. तेथे नानाविध रत्नांनी वेगवेगळ्या रीतीने सजविलेले, उत्तम पूजिलेले लिंग त्याने पाहिले.

Verse 124

तथा लिंगं समालक्ष्य यदा पूजां समाहरत् । रत्नानि सर्वभूतानि विधूतानि इतस्ततः

मग त्या लिंगाचे नीट निरीक्षण करून तो जेव्हा पूजेची तयारी करू लागला, तेव्हा इकडे-तिकडे विखुरलेली रत्ने व विविध अर्पणे सर्व बाजूंनी गोळा झाली.

Verse 125

स्नपनं तस्य लिंगस्य कृतं गंडूषवारीणा । करेणैकेन पूजार्थं बिल्वपत्राणि सोऽर्पयत्

त्याने तोंडात घेतलेल्या पाण्याने त्या लिंगाचे स्नपन केले. आणि एका हाताने पूजेसाठी बिल्वपत्रे अर्पण केली.

Verse 126

द्वितीयेन करेंणैव मृगमांसं समर्पयत् । दण्डप्रणामसंयुक्तः संकल्पं मनसाऽकरोत्

त्याने दुसऱ्या हाताने मृगमांस अर्पण केले. दंडवत् प्रणाम करून मनात संकल्प केला.

Verse 127

अद्यप्रभृति पूजां वै करिष्यामि प्रयत्नतः । त्वं मे स्वामी च भक्तोहमद्यप्रभृति शंकर

आजपासून मी प्रयत्नपूर्वक नक्कीच पूजा करीन. हे शंकर, आपण माझे स्वामी आणि मी आपला भक्त—आजपासून.

Verse 128

एवं नैयमिको भूत्वा किरातो गृहमागतः । नन्दी ददर्श तत्सर्वं किरातेन इतस्ततः

असा नियमपालक होऊन तो किरात (शिकारी) घरी आला. किराताने इकडे-तिकडे जे केले ते सर्व नंदीने पाहिले.

Verse 129

चिंतायुक्तोऽभवन्नंदी जातं किं छिद्रमद्य मे । कथितानि च विघ्नानि शिवपूजारतस्य च । उपस्थितानि तान्येव मम भाग्यविपर्ययात्

नंदी चिंताग्रस्त झाला—‘आज माझ्यात कोणता दोष उत्पन्न झाला? शिवपूजेत रत असणाऱ्यास जे विघ्न सांगितले आहेत, तेच माझ्या दुर्भाग्याने समोर आले.’

Verse 130

एवं विमृश्य सुचिरं प्रक्षाल्य शिवमंदिरम् । यथागतेन मार्गेण नंदी स्वगृहमागतः

असा बराच वेळ विचार करून आणि शिवमंदिर धुऊन, नंदी ज्या मार्गाने आला होता त्याच मार्गाने आपल्या घरी परतला.

Verse 131

ततो नंदिनमागत्य पुरोधा गतमानसम् । अब्रवोद्वचनं तं तु कस्मात्त्वं गतमानसः

तेव्हा पुरोहित नंदीपाशी आला. त्याला खिन्नचित्त पाहून म्हणाला— “तुझे मन का व्याकुळ झाले आहे?”

Verse 132

पुरोहितं प्रति तदा नन्दी वचनमब्रवीत्

तेव्हा नंदीने पुरोहिताला उद्देशून वचन सांगितले.

Verse 133

अद्य दृष्टं मया विप्र अमेध्यं शिवसंनिधौ । केनेदं कारितं तत्र न जानामि कथंचन

नंदी म्हणाला— “आज, हे विप्र, शिवाच्या सान्निध्यात मी अमेध्य (अपवित्र) गोष्ट पाहिली. तेथे हे कोणी करविले, मला मुळीच माहीत नाही.”

Verse 134

ततः पुरोधा वचनं नन्दिनं चाब्रवीत्तदा । येन विस्खलितं तत्र रत्नादीनां प्रपूजनम् । सोऽपि मूढो न संदेहः कार्याकार्येषु मंदधीः

मग पुरोहित नंदीला म्हणाला— “ज्याने तेथे रत्नादि अर्पणांसह पूजेत विघ्न घातले, तो निःसंशय मूढ आहे; कार्य-अकार्याचा विवेक करण्यास मंदबुद्धी आहे.”

Verse 135

तस्माच्चिंता न कर्तव्या त्वया अमुरपि प्रभो । प्रभाते च मया सार्द्धं गम्यतां तच्छिवालयम्

“म्हणून, हे प्रभो, त्याच्याविषयी तू चिंता करू नकोस. पहाटे माझ्यासोबत त्या शिवालयात चल.”

Verse 136

निरीक्षणार्थं दुष्टस्य तत्कार्यं विदधाम्यहम् । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नन्दी तस्य पुरोधसः

त्या दुष्ट पुरुषाची परीक्षा व निरीक्षण करण्यासाठी मीच ते कार्य करीन. पुरोहिताचे हे वचन ऐकून नंदी…

Verse 137

आस्थितः स्वगृहे नक्तं दूयमानेन चेतसा । तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाहूय च पुरोधसम्

तो रात्रभर आपल्या घरीच राहिला; दुःखाने त्याचे मन जळत होते. ती रात्र संपल्यावर त्याने पुरोहिताला बोलावले.

Verse 138

गतः शिवालयं नन्दी समं तेन महात्मना । ततो दृष्टं पूर्वदिने कृतंतेन दुरात्मना

नंदी त्या महात्मा पुरोहितासह शिवालयात गेला. तेथे त्या दुरात्म्याने मागील दिवशी केलेले कृत्य त्याने पाहिले.

Verse 139

सम्यक्प्रपूजनं कृत्वा नानारत्नपरिच्छदम् । पञ्चोपचारसंयुक्तं चैकादस्यन्वितं तथा

अनेक रत्ने व पूजासामग्रीसह विधिपूर्वक उत्तम पूजन करून, पंचोपचारांनी युक्त होऊन तसेच एकादशी-व्रताचेही पालन करून।

Verse 140

अनेकस्तुतिभिः स्तुत्वा गिरीशं ब्राह्मणैः सह । तदा यामद्वयं जातं स्तूयमानस्य नंदिनः

ब्राह्मणांसह अनेक स्तुत्यांनी गिरीशाचे (शिवाचे) स्तवन करून, नंदी स्तुती करीत असताना तेव्हा दोन याम (प्रहर) निघून गेले.

Verse 141

आयातो हि महाकालस्थारूपो महाबलः । कालरूपो महारौद्रो धनुष्पाणिः प्रतापवान्

तेव्हा महाकालस्थ रूप धारण केलेला महाबलवान, काळस्वरूप, अत्यंत रौद्र, धनुष्यधारी व प्रतापवान असा तो तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 142

तं दृष्ट्वा भयवित्रस्तो नन्दी स विललाप ह । पुरोधाश्चैव सहसा भयभीतस्तदाभवत्

त्याला पाहताच नंदी भयाने थरथर कापत विलाप करू लागला; आणि पुरोहितही सहसा भयभीत झाला।

Verse 143

किरातेन कृतं तत्र यथापूर्वमविस्खलम् । तां पूजां प्रपदाहत्य बिल्वपत्रं समर्पयत्

तेथे किराताने पूर्वीप्रमाणेच, कोणताही व्यत्यय न होता, सर्व केले. त्या पूजेकडे जाऊन त्याने बिल्वपत्र अर्पण केले।

Verse 144

स्नपनं तस्य कृत्वा च ततो गंडूषवारिणा । नैवेद्यं तत्पलं चैव किरातः शिवमर्पयत्

त्याचे स्नपन करून, नंतर गंडूषातील जलाने, किराताने शिवाला नैवेद्य आणि तेच फळही अर्पण केले।

Verse 145

दण्डवत्पतितो भूमावुत्थाय स्वगृहं गतः । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं चिंतयामास वै चिरम्

तो भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून पडला; मग उठून आपल्या घरी गेला. ते महान् आश्चर्य पाहून तो फार काळ विचार करत राहिला।

Verse 146

पुरोधसा सह तदा नंदीव्याकुलचेतसा । तेन चाकारिता विप्रा बहवो वेदवादिनः

तेव्हा व्याकुळचित्त नंदीने पुरोहितासह अनेक वेदवक्ता ब्राह्मणांना बोलावून घेतले।

Verse 147

निवेद्य तेषु तत्सर्वं किरातेन च यत्कृतम् । किं कार्यमथ भो विप्राः कथ्यतां च यथातथम्

किराताने जे काही केले ते सर्व त्यांना सांगून तो म्हणाला—“हे विप्रहो, आता काय करावे? योग्य ते जसे आहे तसे सांगा।”

Verse 148

संप्रधार्य ततः सर्वे मिलित्वा धर्मशास्त्रतः । ऊचुः सर्वे तदा विप्रा नंदिनं चातिशंकिनम्

मग सर्वांनी धर्मशास्त्रानुसार एकत्र येऊन विचार केला आणि अतिशय चिंताग्रस्त नंदीला ब्राह्मण म्हणाले।

Verse 149

इदं विघ्नं समुत्पन्नं दुर्निवार्यं सुरैरपि । तस्मादानय लिंगं त्वं स्वगृहं वैश्यसत्त्

“हा विघ्न उत्पन्न झाला आहे; देवांनाही तो टाळणे कठीण आहे. म्हणून, हे श्रेष्ठ वैश्य, तू लिंग आपल्या घरी आण।”

Verse 150

तथेति मत्वासौ नंदी शिवस्योत्पाटनं तदा । कृत्वा स्वगृह मानीय प्रतिष्ठाप्य यताविधि

“तसेच होवो” असे मानून नंदीने तेव्हा शिवलिंग तेथून काढून आपल्या घरी आणले आणि विधिपूर्वक प्रतिष्ठापित केले।

Verse 151

सुवर्णपीठिकां कृत्वा नवरत्नसुशोभिताम् । उपचारैरनेकैश्च पूजयामास वै तदा

नवरत्नांनी शोभलेली सुवर्णपीठिका करून, तेव्हा त्याने अनेक उपचार व अर्पणांनी लिंगाची विधिपूर्वक पूजा केली।

Verse 152

अथापरे द्युरायातः कितरातः शिवमंदिरम् । यावद्विलोक्यामास लिंगमैशं न दृष्टवान्

मग दुसऱ्या दिवशी किरात शिवमंदिरात आला; सर्वत्र पाहूनही त्याला ईश्वराचे लिंग दिसले नाही।

Verse 153

मौनं विहाय सहसा ह्याक्रोशन्निदमब्रवीत् । हे शंभो क्व गतोसि त्वं दर्शयात्मानमद्य वै

मौन सोडून तो अचानक आक्रोश करून म्हणाला—“हे शंभो! तू कुठे गेलास? आज नक्की मला दर्शन दे।”

Verse 154

न दृष्टोसि मया त्वं हि त्यजाम्यद्य कलेवरम् । हे शंभो हे जगन्नाथ त्रिपुरांतकर प्रभो

“मी तुला पाहिले नाही; म्हणून आज मी हे शरीर त्यागीन. हे शंभो, हे जगन्नाथा, हे त्रिपुरांतक प्रभो!”

Verse 155

हे रुद्र हे महादेवदर्शयात्मानमात्मना

“हे रुद्र, हे महादेव—तुझ्याच सामर्थ्याने तुझे स्वरूप मला प्रकट कर।”

Verse 156

एवं साक्षेपमधुरैर्वाक्यैः क्षिप्तः सदाशिवः । किरातेन ततो रंगैर्वीरोसौ जठरं स्वकम्

अशा रीतीने किराताच्या मधुर पण टोचणाऱ्या वचनांनी छेडला गेलेला सदाशिव; मग जणू क्रीडेत, तो वीर किरात आपल्या पोटावरच प्रहार करू लागला।

Verse 157

विभेदाशु ततो बाहूनास्फोट्यैव रुषाब्रवीत् । हे शंभो दर्शयात्मानं कुतो मां त्यज्य यास्यसि

मग तो त्वरित भुजा आपटून क्रोधाने म्हणाला— “हे शंभो, आपले स्वरूप दाखवा; मला सोडून तुम्ही कुठे जाणार?”

Verse 158

इति क्षित्वा ततोंत्राणि मांसमुकृत्त्य सर्वतः । तस्मिन्गर्ते करेणैव किरातः सहसाक्षिपत्

असे म्हणत त्याने आपली आतडी उपटली व सर्व बाजूंनी मांस कापून टाकले; मग किराताने आपल्या हातानेच ते सहसा त्या खड्ड्यात फेकले।

Verse 159

स्वस्थं च हृदयं कृत्वा सस्नौ तत्सरसि ध्रुवम् । तथैव जलमानीय बिल्वपत्त्रं त्वरान्वितः

मग हृदय स्थिर करून त्याने निश्चयाने त्या सरोवरात स्नान केले; तसेच घाईने पाणी व बिल्वपत्रे आणली।

Verse 160

पूजयित्वा यथान्यायं दंडवत्पतितो भुवि

विधिपूर्वक पूजन करून तो भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून पडला।

Verse 161

ध्यानस्थितस्ततस्तत्र किरातः शिवसंनिधौ । प्रादुर्भूतस्तदा रुद्रः प्रमथैः परिवारितः

तेव्हा शिवसन्निधानी ध्यानस्थ असलेल्या त्या किरातासमोर, प्रमथांनी वेढलेले रुद्र प्रकट झाले।

Verse 162

कर्पूरगौरोद्युतिमान्कपर्दी चंद्रशेखरः । तं गृहीत्वा करे रुद्र उवाच परिसांत्वयन्

कर्पूरगौर तेजाने उजळलेले, जटाधारी चंद्रशेखर रुद्र त्याचा हात धरून, त्याला धीर देत म्हणाले।

Verse 163

भोभो वीर महाप्राज्ञ मद्भक्तोसि महामते । वरं वृणीष्वात्महितं यत्तेऽभिलषितं महत्

“अरे वीर, महाप्राज्ञ, महामते! तू माझा भक्त आहेस. आपल्या परम हितासाठी तुला जी महान इच्छा आहे, तोच वर माग।”

Verse 164

एवमुक्तः स रुद्रेण महाकालो मुदान्वितः । पपात दंडवद्भूमौ भक्त्या परमया युतः

रुद्रांनी असे म्हटल्यावर आनंदाने भरलेला महाकाळ परम भक्तीसह भूमीवर दंडवत् पडला।

Verse 165

ततो रुद्रं बभापे स वरं सम्प्रार्थयाम्यहम् । अहं दासोस्मि ते रुद्र त्वं मे स्वामी न संशयः

मग तो रुद्रांना म्हणाला—“मी एक वर मागतो. हे रुद्र, मी तुमचा दास आहे; तुम्हीच माझे स्वामी, यात संशय नाही.”

Verse 166

एतद्बुद्धात्मनो भक्तिं देहि जन्मनिजन्मनि । त्वं माता च पिता त्वं च त्वं बंधुश्च सखा हि मे

हे प्रभो! या भावाने स्थिर झालेल्या माझ्या अंतःकरणास जन्मोजन्मी भक्ती द्या. तुम्हीच माझी माता, तुम्हीच पिता; तुम्हीच माझे बंधू आणि खरे सखा आहात.

Verse 167

त्वं गुहुस्त्वं महामंत्रो मंत्रवेद्योऽसि सर्वदा । तस्मात्त्वदपरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु किंचन

तुम्हीच गुह्य रहस्य, तुम्हीच महामंत्र, आणि तुम्ही सदैव मंत्राने जाणण्याजोगे आहात. म्हणून त्रैलोक्यात तुमच्यापलीकडे काहीच नाही.

Verse 168

निष्कामं वाक्यमाकर्ण्य किरातस्य तदा भवः । ददौ पार्षदमुख्यत्वं द्वारपालत्वमेव च

किराताचे निष्काम वचन ऐकून तेव्हा भव (शिव) यांनी त्याला गणांमध्ये मुख्यत्व आणि द्वारपालपदही प्रदान केले.

Verse 169

तदा डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । भेरीभांकारशब्देन शंखानां निनदेन च

तेव्हा डमरूच्या नादाने, भेरींच्या भांकाराने आणि शंखांच्या निनादाने त्रिभुवन दुमदुमून गेले.

Verse 170

तदा दुंदुबयो नेदुः पटहाश्चसहस्रशः । नंदी तं नादमाकर्ण्य विस्मयात्तवरीतो ययौ

तेव्हा दुंदुभी गर्जल्या आणि सहस्रों पटह वाजू लागले. तो नाद ऐकून नंदी विस्मयाने त्वरेने पुढे धावला.

Verse 171

तपोवनं यत्र शिवः स्थितः प्रमथसंवृतः । किरातो हि तथा दृष्टो नंदिना च तदा भृशम्

ज्या तपोवनात प्रमथांनी वेढलेले शिव विराजमान होते, तेथे नंदी आले आणि त्यांनी तेथे किराताला अत्यंत स्पष्टपणे पाहिले।

Verse 172

उवाच प्रश्रितो वाक्यं स नंदी विस्मयान्वितः । किरातं स्तोतुकामऽसौ परमेण समाधिना

विस्मयाने भरलेला नंदी नम्रतेने वचन बोलला; किराताची स्तुती करण्याची इच्छा धरून त्याचे चित्त परम समाधीत स्थिर झाले होते।

Verse 173

इहानीतस्त्वया शंभुस्त्वं भक्तोसि परंतप । त्वं भक्तोऽहमिह प्राप्तो मां निवेदय शंकरे

“शंभूला तू येथे आणले आहेस; हे परंतप, तू भक्त आहेस. मीही भक्त म्हणून येथे आलो आहे—माझी शंकरांना निवेदना कर.”

Verse 174

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किरातस्त्वरयान्वितः । नंदिनं च करे गृह्य शंकरं समुपागतः

त्याचे वचन ऐकून किरात त्वरित झाला; नंदीचा हात धरून तो शंकराजवळ गेला।

Verse 175

प्रहस्य भगवान्रुद्रः किरातं वाक्यमब्रवीत् । कोऽयं त्वया समानीतो गणानामिह सन्निधौ

भगवान रुद्र हसत किराताला म्हणाले—“गणांच्या या सन्निधीत तू कोणाला येथे घेऊन आला आहेस?”

Verse 176

किरात उवाच । विज्ञप्तोऽसौ किरातेन शंकरो लोकशंकरः । तव भक्तः सदा देव तव पूजारतो ह्यसौ

किरात म्हणाला—हे शंकर, लोकांचे कल्याण करणाऱ्या! एका किराताने मला याची विनंती करून ओळख करून दिली आहे. हे देव, हा सदैव तुझा भक्त आहे व सतत तुझ्या पूजेत रत असतो.

Verse 177

प्रत्यहं रत्नमाणिक्यैः पुष्पैश्चोच्चावचैरपि । जीवितेन धनेनापि पूजितोऽसि न संशयः

दररोज रत्न-माणिक्यांनी, विविध प्रकारच्या पुष्पांनी, तसेच आपल्या प्राणांनाही व धनालाही अर्पून—निःसंशय त्याने तुझी पूजा केली आहे.

Verse 178

तस्माज्जानीहि मन्मित्रं नंदिनं भक्तवत्सल

म्हणून, हे भक्तवत्सल, माझा मित्र नंदिन यास ओळखा.

Verse 179

महादेव उवाच । न जानामि महाभाग नंदिनं वैश्यचर्चितम् । त्वं मे भक्तः सखा चेति महाकाल महामते

महादेव म्हणाले—हे महाभाग, वैश्यांमध्ये ज्याची चर्चा आहे तो नंदिन मला ज्ञात नाही. पण हे महाकाल, हे महामते, तू माझा भक्तही आहेस आणि सखाही आहेस.

Verse 180

उपाधिरहिता च येऽपि चैव मनस्विनः । तेऽतीव मे प्रिया भक्तास्ते विशिष्टा नरोत्तमाः

जे उपाधी व भेदचिन्हांपासून रहित आणि मनाने दृढ आहेत—असे भक्त मला अत्यंत प्रिय; ते मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ व विशिष्ट आहेत.

Verse 181

तव भक्तो ह्यहं तात स च मे प्रियकृत्तरः । तावुभौ स्वीकृतौ तेन पार्षदत्वेन शंभुना

तात, मी तुझा भक्त आहे; आणि तो मला प्रसन्न करण्यात अधिक प्रियसेवा करणारा आहे. म्हणून त्या शंभूने आम्हा दोघांनाही पार्षदत्वाने स्वीकारले.

Verse 182

ततो विमानानि बहूनि तत्र समागतान्येव महाप्रभाणि । किरातवर्येण स वैश्यवर्य उद्धारितस्तेन महाप्रभेण

मग तेथे अनेक तेजस्वी विमाने येऊन जमली. त्या महाप्रभू किरातश्रेष्ठाने वैश्यश्रेष्ठाचा उद्धार करून उन्नती केली.

Verse 183

कैलासं पर्वतं प्राप्तौ विमानैर्वेगवत्तरैः । सारूप्यमेव संप्राप्तावीश्वरेण महात्मना

वेगवान विमानांनी ते कैलास पर्वतास पोहोचले. महात्मा ईश्वरकृपेने त्यांनी सारूप्य—दिव्य रूपसाम्य—प्राप्त केले.

Verse 184

नीराजितौ गिरिजया शिवेन सहितौ तदा । उवाचेदं ततो देवी प्रहस्य गजगामिनी

तेव्हा शिवासह गिरिजेने त्या दोघांचे नीराजन करून आरती केली. मग गजगामिनी देवी हसून हे वचन बोलली.

Verse 185

यथा त्वं हि महादेव तथा चैतौ न संशयः । स्वरूपेण च गत्या च हास्यभावैः सुपूजितौ

हे महादेव, जसा तुझा पूजन-सत्कार झाला तसाच—निःसंशय—या दोघांचाही झाला आहे; त्यांच्या स्वरूपाने, त्यांच्या गतीने आणि हसतमुख भावाने.

Verse 186

मया त्वमेक एवासीः सेवितो वै न संशयः । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा किरातो वैश्य एव च

“माझ्याकडून केवळ तुझीच सेवा झाली आहे—यात संशय नाही।” देवीचे हे वचन ऐकून तेथे उभे असलेले किरात व वैश्य (क्षणात) प्रतिक्रिया देऊ लागले।

Verse 187

सद्यः पराङ्मुखौ भूत्वा शंकरस्य च पश्यतः । भवावस्त्वनुकंप्यौ च भवता हि त्रिलोचन

क्षणात ते दोघेही मुख फिरवून पराङ्मुख झाले; शंकर हे पाहत होते। (देवी म्हणाली) “हे त्रिलोचन! हे दोघेही तुमच्या करुणेस पात्र आहेत.”

Verse 188

तव द्वारि स्थितौ नित्यं भाववस्ते नमोनमः

“ते नित्य तुमच्या द्वारी उभे राहतील—असा त्यांचा भाव आहे। हे भव! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।”

Verse 189

तयोर्भावं स भगवान्विदित्वा प्रहसन्भवः । उवाच परया भक्त्या भवतोरस्तु वांछितम्

त्या दोघांचा अंतर्भाव जाणून भगवान भव हसले आणि म्हणाले—“तुमच्या पराभक्तीने तुमची वांछित इच्छा पूर्ण होवो।”

Verse 190

तदा प्रभृति तावेतौ द्वारपालौ बभूवतुः । शिवद्वारि स्थितौ विप्रा मध्याह्ने शिवदर्शिनौ

तेव्हापासून ते दोघे द्वारपाल झाले। हे विप्रहो! शिवाच्या द्वारी उभे राहून ते मध्याह्नी शिवदर्शन घेत असत।

Verse 191

एको नंदी महाकालो द्वावेतौ शिववल्लभौ । ऊचतुस्तौ मुदायुक्तावेक एव सदाशिवः

एक नंदी आणि दुसरा महाकाल झाला, हे दोघेही शिवाचे लाडके आहेत. आनंदाने भरून ते म्हणाले, "सदाशिव एकच आहे."

Verse 192

एकांगुलिं समुद्धृत्य महादेवोभ्यभाषत । तथा नंदी उवाचेदमुद्धृत्य स्वांगुलिद्वयम्

महादेवाने एक बोट वर करून सांगितले. तेव्हा नंदीनेही आपली दोन बोटे वर करून तसेच उत्तर दिले.

Verse 193

एवं संज्ञान्वितौ द्वारि तिष्ठतस्तौ महात्मनः । शंकरस्य महाभागाः श्रृण्वंतु ऋषयो ह्यमी

अशा प्रकारे संकेतांनी युक्त होऊन ते दोन्ही महात्मा दारात उभे राहिले. हे भाग्यवान ऋषींनो! तुम्ही शंकराची ही कथा ऐका.

Verse 194

शैलादेन पुरा प्रोक्तं शिवधर्ममनंतकम् । प्राणिनां कृपया विप्राः सर्वेषां दुष्कृतात्मनाम्

हे ब्राह्मणांनो! पूर्वी शैलादाने सर्व प्राण्यांवर, अगदी दुरात्म्यांवरही दयेने अनंत शिवधर्माचा उपदेश केला होता.

Verse 195

ये पापिनोऽप्यधर्मिष्ठा अंधा मूकाश्च पंगवः । कुलहीना दुरात्मानः श्वपचा अपि मानवाः

जे पापी, अधर्मी, आंधळे, मुके आणि पांगळे आहेत; जे कुलहीन, दुरात्मे आणि चांडाळ आहेत, (ते सुद्धा).

Verse 196

यादृशास्तादृशाश्चान्ये शिवभक्तिपुरस्कृताः । तेऽपि गच्छंति सांनिध्यं देवदेवस्य शूलिनः

जसेही असोत, आणि कोणत्याही प्रकारचे इतरही—शिवभक्तीला अग्रस्थानी ठेवून तेही देवदेव शूलधारी महादेवांच्या सान्निध्यास पोहोचतात।

Verse 197

लिंगं सिकतामयं ये पूजयंति विपश्चितः । ते रुद्रलोकं गच्छंति नात्र कार्या विचारणा

जे विवेकी भक्त वाळूचे लिंगही पूजतात, ते रुद्रलोकास जातात; याविषयी विचार वा शंका करण्याचे कारण नाही।