Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 47

Devanagari script

दक्षोपि च स्वयं वाक्यात्परं बोधमुपागतः । शिवध्यानपरो भूत्वा तपस्तेपे महामनाः

Transliteration

dakṣopi ca svayaṃ vākyātparaṃ bodhamupāgataḥ | śivadhyānaparo bhūtvā tapastepe mahāmanāḥ

Translation

दक्षालाही त्या वचनांनी परम बोध प्राप्त झाला। शिवध्यानात तल्लीन होऊन त्या महामनाने तपश्चर्या केली।

Word by Word

• दक्षः: Dakṣa
• दक्षः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अपि: also, even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-निपात (conjunction/particle)

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• वाक्यात्: from the statement/words
• वाक्यात्: Apādāna (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; अपादानार्थे (source)

• परम्: supreme, higher
• परम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifying बोधम्)

• बोधम्: understanding, realization
• बोधम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: बोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• उपागतः: attained, reached
• उपागतः: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + गम् (धातु) → उपागत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; past participle used as finite sense

• शिवध्यानपरः: intent on meditation on Śiva
• शिवध्यानपरः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शिव + ध्यान + पर (प्रातिपदिक); components: शिव(प्रातिपदिक) + ध्यान(प्रातिपदिक) + पर(प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (qualifying दक्षः/महामनाः); ‘शिवध्यान’ इति षष्ठी-तत्पुरुष/उपपद-समासार्थः: शिवस्य ध्यानम्, तस्मिन् परः

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: Kriyāviśeṣaṇa (Converb/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु) → भूत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया (having become)

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• तेपे: performed (austerity)
• तेपे: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट् (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• महामनाः: great-minded
• महामनाः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महामनस् (प्रातिपदिक); components: महा(उपसर्ग/पूर्वपद) + मनस्(प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (qualifying दक्षः); प्रातिपदिकं ‘महामनस्’ (great-minded)

Speaker

Lomaśa (contextual continuation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (Kedāranātha)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Dakṣa, humbled by instruction, sits in meditation on Śiva; the great-souled prajāpati undertakes austerities amid Himalayan stillness, signifying inner purification.

Characters & Entities

• Dakṣa
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True reform comes through right understanding followed by practice—Śiva-dhyāna and tapas transform the heart.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra is the implied holy landscape where Śiva-centered discipline is praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

Śiva-dhyāna (meditation on Śiva) and tapas (austerity) are prescribed as the means to attain higher awakening.