Adhyaya 21

Verse 1

लोमश उवाच । वर्द्धमाना तदा साध्वी रराज प्रतिवासरम् । अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती

लोमश म्हणाले—ती साध्वी वाढत जाऊन दररोज अधिकच तेजस्वी दिसू लागली. सती आठ वर्षांची झाल्यावर हिमालयाच्या गृही निवास करू लागली.

Verse 2

महेशो हिमवद्द्रोण्यां तताप परमं तपः । सर्वैर्गणैः परिवृतो वीरभद्रादिभिस्तदा

तेव्हा महेशाने हिमालयाच्या एका द्रोणीत परम तप केले. त्या वेळी तो वीरभद्र आदी सर्व गणांनी वेढलेला होता.

Verse 3

एतत्तपो जुषाणं तं महेशं हिमवान्ययौ । तत्पादपल्लवं द्रष्टुं पार्वत्या सह बुद्धिमान्

त्या तपात निमग्न महेशाला पाहून बुद्धिमान हिमवान पार्वतीसह त्यांच्या चरणकमलाच्या कोवळ्या पल्लवाचे दर्शन घेण्यासाठी जवळ आला.

Verse 4

यावत्समागतो द्रष्टं नंदिनासौ निवारितः । द्वारि स्थिते च तदा क्षणमेकं स्थिरोऽभवत्

तो शिवदर्शनास आला, तेव्हा नंदीने त्याला अडविले. दाराशी उभा राहून तो तेव्हा क्षणभर निश्चल झाला.

Verse 5

पुनर्विज्ञापयामास नंदिना हिमवान्गिरिः । विज्ञप्तो नंदिना शंभुरचलो द्रष्टुमागतः

पुन्हा गिरिराज हिमवान् नंदीच्या द्वारे विनंती करू लागला. नंदीने कळविताच तपात अचल शंभूने दर्शनास आलेल्यास मान दिला.

Verse 6

तदाकर्ण्य वचस्तस्य नंदिनः परमेश्वरः । आनयस्व गिरिं चात्र नंदिनं वाक्यमब्रवीत्

नंदीचे वचन ऐकून परमेश्वर म्हणाले—“तो पर्वत येथे आण.” असे म्हणून त्यांनी नंदीला आज्ञा केली.

Verse 7

तथेति मत्वा नंदी तं पर्वतं च हिमाचलम् । आनयामास स तथा शंकरं लोकशंकरम्

“तथेच” असे मानून नंदीने तो हिमाचल पर्वत तेथे आणला; आणि अशा रीतीने लोककल्याणकारी शंकराशी भेट घडविली.

Verse 8

दृष्ट्वा तदानीं सकलेश्वरं प्रभुं तपो जुषाणं विनिमीलितेक्षणम्

तेव्हा त्याने सर्वेश्वर प्रभूला पाहिले—तपात मग्न, आणि नेत्र कोमलपणे निमीलित असलेला.

Verse 9

कपर्द्धिनं चंद्रकलाविभूषणं वेदांतवेद्यं परमात्मनि स्थितम् । ववंद शीर्ष्णा च तदा हिमाचलः परां मुदं प्रापदहीनसत्त्वः

तेव्हा हिमाचलाने जटाधारी, चंद्रकलेने विभूषित, वेदान्ताने ज्ञेय व परमात्म्यात स्थित अशा प्रभूस शिरोवंदन केले; आणि अढळ अंतःकरणाने परम आनंद प्राप्त केला।

Verse 10

उवाच वाक्यं जगदेकमंगलं हिमालयो वाक्यविदां वरिष्ठः

तेव्हा वाक्प्रवीणांमध्ये श्रेष्ठ असा हिमालय जगताचे एकमेव मंगल असलेले वचन बोलला।

Verse 11

सभाग्योऽहं महादेव प्रसादात्तव शंकर । प्रत्यहं चागमिष्यामि दर्शनार्थं तव प्रभो

हे महादेव, हे शंकर! तुझ्या कृपेने मी धन्य झालो. हे प्रभो, तुझ्या दर्शनासाठी मी दररोज येईन।

Verse 12

अनया सह देवेश अनुज्ञां दातुर्महसि । श्रुत्वा तु वचनं तस्य देवदेवो महेश्वरः

हे देवेश! हिच्यासह जाण्याची आज्ञा देणे तुला उचित आहे. त्याचे वचन ऐकून देवाधिदेव महेश्वर उत्तर देऊ लागला।

Verse 13

आगंतव्यं त्वया नित्यं दर्शनार्थं ममाचल । कुमारीं च गृहे स्थाप्य नान्यथा मम दर्शनम्

हे अचल! माझ्या दर्शनासाठी तुला नित्य यावेच लागेल. आणि कुमारीला घरी ठेवून मगच माझे दर्शन होईल; अन्यथा नाही।

Verse 14

अचलः प्रत्युवाचेदं गिरिशं नतकंधरः । कस्मान्मयानया सार्द्धं नागंतव्यं तदुच्यताम् । अचलं च व्रीत शंभुः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्

अचलाने मस्तक नमवून गिरिशास म्हटले— “मी तिच्यासह का येऊ नये? ते सांगावे.” तेव्हा शंभू हसत अचलास हे वचन बोलला.

Verse 15

इयं कुमारी सुश्रोणी तन्वी चारुप्रभाषिणी । नानेतव्या मत्समीपे वारयामि पुनः पुनः

ही कुमारी—सुश्रोणी, तन्वी व मधुरभाषिणी—माझ्या समीप आणू नये; मी पुन्हा पुन्हा मनाई करीत आहे.

Verse 16

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शंभोर्निरामयं निःस्पृहनिष्ठुरं वा । तपस्विनोक्तं वचनं निशम्य उवाच गौरी च विहस्य शंभुम्

शंभूचे ते वचन—निर्विकार, निःस्पृह आणि किंचित कठोर—ऐकून, तपस्व्याचे म्हणणे समजून, गौरी शंभूकडे हसत म्हणाली.

Verse 17

गौर्युवाच । तपःशक्त्यान्वितः शंभो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

गौरी म्हणाली— “हे शंभो, तपःशक्तीने युक्त होऊन तू विपुल तप करीत आहेस. हे महात्मन्, तप करण्याचा हा निश्चय तुझ्या अंतःकरणी उत्पन्न झाला आहे.”

Verse 18

कस्त्वं का प्रकृतिः सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महेशो वाक्यमब्रवीत्

“तू कोण आहेस? ही सूक्ष्म प्रकृती काय आहे? हे भगवन्, याचा विचार करावा.” पार्वतीचे हे वचन ऐकून महेश बोलला.

Verse 19

तपसा परमेणैव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितः सुभ्रु अहं तिष्ठमि तत्त्वतः । तस्माच्च प्रकृते सिद्धैर् कार्यः संग्रहः क्वचित्

मी परम तपानेच प्रकृतीचा लय करतो. हे सुभ्रू, प्रकृतीरहित होऊन मी तत्त्वात स्थिर राहतो. म्हणून सिद्धांनी कधी कधी आपल्या प्रकृतीचा संयमाने संग्रह करावा.

Verse 20

पार्वत्युवाच । यदुक्तं परया वाचा वचननं शंकर त्वया । सा किं प्रकृति र्नैव स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

पार्वती म्हणाली—हे शंकर, तू परा वाणीने जे वचन बोललास, तेच काय प्रकृती नाही का? आणि तू तिच्या पलीकडे कसा गेलास?

Verse 21

यच्छृणोपि यदश्रासि यच्च पश्यसि शंकर । वाग्वादेन च किं कार्यमस्माके चाधुना प्रभो

हे शंकर, तू जे ऐकतोस, जे (इतरांना) ऐकवतोस आणि जे पाहतोस—हे प्रभो, आता आमच्यासाठी वादविवादाचा काय उपयोग?

Verse 22

तत्सर्वं प्रकृतेः कार्यं मिथ्यावादो निर्र्थकः । प्रकृतेः परतो भूत्वा किमर्थं तप्यते तपः

ते सर्व प्रकृतीचेच कार्य आहे; उलट बोलणे निरर्थक आहे. जर तू खरोखर प्रकृतीपलीकडे असशील, तर हे तप कशासाठी केले जाते?

Verse 23

त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो । प्रकृत्या मिलितोऽसि त्वं न जानासि हि शंकर

हे शंभो, हे प्रभो, या हिमालयगिरीवर आत्ता तू प्रकृतीशी एकरूप झालास; हे शंकर, तुला ते कळतच नाही असे दिसते.

Verse 24

वाग्वादेन च किं कार्यमस्माकं चाधुना प्रभो । प्रकृतेः परतस्त्वं च यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं मम शंकर संप्रति

हे प्रभो! आता आमच्यासाठी केवळ वादविवादाचा काय उपयोग? तुमचे वचन खरे असेल की तुम्ही प्रकृतीच्या पलीकडे आहात, तर हे शंकर, या क्षणी तुम्हाला माझ्यापासून भय बाळगू नये।

Verse 25

प्रहस्य भगवान्देवो गिरिजां प्रत्युवाच ह

तेव्हा भगवान देव शिव हसून गिरिजेला प्रत्युत्तर देऊ लागले।

Verse 27

महादेव उवाच । प्रत्यहं कुरु मे सेवां गिरिजे साधुभाषिणि

महादेव म्हणाले—हे गिरिजे, साधुभाषिणी! दररोज माझी सेवा कर।

Verse 28

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न पार्यते

हे पर्वताधिप! तप करण्यासाठी मला तुमची आज्ञा द्यावी लागेल; आज्ञेविना किंचितही तप साध्य होत नाही.

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रहस्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्

देवाधिदेव शूलधारीचे हे वचन ऐकून हिमवान हसला आणि शंभूस हे वचन बोलला।

Verse 30

त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमहं तु महादेव तुच्छो भूत्वा ददामि ते

हे महादेवा! देव, असुर व मनुष्यांसह हे सर्व जगत् तुझेच आहे. मग मी तुच्छ होऊन तुला काय देऊ शकतो?

Verse 31

एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः । प्रहस्य गिरिराजं तं याहीति प्राह सादरम्

हिमवानाने असे म्हटल्यावर लोककल्याणकारी शंकर हसले आणि त्या गिरिराजाला आदराने म्हणाले—“जा.”

Verse 32

शंकरेणाब्यनुज्ञातः स्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्द्धं गिरिजया सोऽपि प्रत्यहं दर्शने स्थितः

शंकराची आज्ञा मिळाल्यावर हिमवान आपल्या गृहात परत गेला. गिरिजेसह तोही दररोज दर्शनासाठी उपस्थित राहू लागला.

Verse 33

एवं कतिपयः कालो गतश्चोपासनात्तयोः

अशा रीतीने त्या दोघांच्या उपासनेत काही काळ निघून गेला.

Verse 34

सुतापित्रोश्च तत्रैव शंकरो दुरतिक्रमः । पार्वतीं प्रति तत्रैव चिंतामापेदिरे सुराः

तेथेच सुतापित्याजवळ दुर्धर्ष शंकर स्थित राहिले; आणि पार्वतीविषयी तेथेच देवगण चिंतेने व्याकुळ झाले.

Verse 35

ते चिंत्यमानाश्च सुरास्तदानीं कथं महेशो गिरिजां समेष्यति । किं कार्यमद्यैव वयं च कुर्मो बृहस्पते तत्कथयस्व मा चिरम्

तेव्हा देव चिंतन करीत म्हणाले— “महेश गिरिजेशी कसा संयोग पावेल? आजच आम्ही काय करावे? हे बृहस्पते, विलंब न करता लवकर सांग।”

Verse 36

बृहस्पतिरुवाचेदं महेंद्रं प्रति सद्वचः । एवमेतत्त्वया कार्यं महेंद्र श्रूयतां तदा

बृहस्पतीने महेंद्रास शुभ वचन सांगितले— “हे महेंद्र, तुला हेच करावयाचे आहे; आता ऐक।”

Verse 37

एतत्कार्यं मदनेनैव राजन्नान्यः समर्थो भविता त्रिलोके । विप्लावितं तापसानां तपो हि तस्मात्त्वरात्प्रार्थनीयो हि मारः

“हे राजन्, हे कार्य केवळ मदनानेच साध्य होईल; त्रिलोकी दुसरा कोणी समर्थ नाही. तो तपस्व्यांचे तपही विचलित करतो, म्हणून मारा (कामदेव) यास त्वरित प्रार्थून बोलवावे।”

Verse 38

गुरोर्वचनमाकर्ण्य आह्वयन्मदनं हरिः । आह्वानादाजगामाथ मदनः कार्यसाधकः

गुरूंचे वचन ऐकून हरिने मदनास आह्वान केले; त्या आह्वानाने कार्यसाधक मदन तेथे आला।

Verse 39

रत्या समेतः सह माधवेन स पुष्पधन्वा पुरतः सभायाम् । महेंद्रमागम्य उवाच वाक्यं सगर्वितं लोकमनोहरं च

रतीसह आणि माधवासोबत तो पुष्पधन्वा (कामदेव) सभेपुढे आला; महेंद्राजवळ जाऊन त्याने गर्वयुक्त व लोकमनोहर वचन उच्चारले।

Verse 40

अहमाकारितः कस्माद्ब्रूहि मेऽद्य शचीपते । किं कार्यं करवाण्यद्य कथ्यतां मा विलंबितम्

हे शचीपते! मला आज कशासाठी बोलाविले आहे ते सांगा. आज मी कोणते कार्य करावे? विलंब न करता स्पष्ट सांगा.

Verse 41

मम स्मरणमात्रेण विभ्रष्टा हि तपस्विनः । त्वमेव जानासि हरे मम वीर्यपराक्रमौ

माझे केवळ स्मरण झाले तरी तपस्वी तपातून ढळतात; हे हरी, माझे सामर्थ्य व पराक्रम तूच जाणतोस.

Verse 42

मम वीर्यं च जानाति शक्तेः पुत्रः पराशरः । एवं चानये च बहवो भृग्वाद्य ऋषयो ह्यमी

माझे सामर्थ्य शक्तिपुत्र पराशर जाणतो; तसेच भृगु आदी अनेक अन्य ऋषीही ते चांगले जाणतात.

Verse 43

गुरुरप्यभिजानाति भार्योतथ्यस्य चैव हि । तस्यां जातो भरद्वाजो गुरुणा संकरो हि सः

गुरुलाही माहीत आहे की ती उतथ्याची पत्नी आहे; तरी तिच्यापासून भरद्वाज जन्मला—गुरूपासून उत्पन्न झाल्याने तो संकर म्हणतात.

Verse 44

भरद्वाजो महाभाग इत्युवाच गुरुस्तदा । जानाति मम वीर्यं च शौर्यं चैव प्रजापतिः

तेव्हा गुरु म्हणाले—“भरद्वाज महाभाग आहे.” प्रजापतीलाही माझे सामर्थ्य व शौर्य उत्तमरीत्या माहीत आहे.

Verse 45

क्रोधो हि मम बंधुश्च महाबलपरक्रमः । उभाभ्यां द्रावितं विश्वं जंगमाजंगमं महत् । ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं प्लावितं सचराचरम्

क्रोध हा माझा बंधूच आहे, महाबलवान व पराक्रमी। आम्हा दोघांमुळे हे विशाल जग—चराचर—उद्विग्न झाले; ब्रह्मादि ते तृणापर्यंत सर्व सचराचर विश्व प्लावित झाले।

Verse 46

देवा ऊचुः । मदनद्वं समर्थोसि अस्माञ्जेतुं सदैव हि । महेशं प्रति गच्छाशु सुरकार्यार्थसिद्धये । पार्वत्या सहितं शंभुं कुरुष्वाद्य महामते

देव म्हणाले—हे मदना! तू सदैव आम्हालाही जिंकण्यास समर्थ आहेस. देवकार्यसिद्धीसाठी त्वरेने महेशाकडे जा. हे महामते! आज पार्वतीसहित शंभूला आपल्या वश कर.

Verse 47

एवमभ्यर्थितो देवैर्मदनो विश्वमोहनः । जगाम त्वरितो भूत्वा अप्सरोभिः समन्वितः

देवांनी असे विनविल्यावर, विश्वमोहक मदन अप्सरांसह त्वरित निघून गेला.

Verse 48

ततो जगामाशु महाधनुर्द्धरो विस्फार्य चापं कुसुमान्वितं महत् । तथैव बाणांश्च मनोरमांश्च प्रगृह्य वीरो भुवनैकजेता । तस्मिन्हिमाद्रौ परिदृश्यमानोऽवनौ स्मरो योधयतां वरिष्ठः

मग तो तो महाधनुर्धर त्वरित निघाला; पुष्पांनी अलंकृत त्या महान धनुष्याला ताणून, मनोहर बाणही धारण केले. तो वीर, भुवनांचा एकमेव विजेता, हिमालयावर दिसू लागला—योध्यांमध्ये श्रेष्ठ स्मर.

Verse 49

तत्रागता तदा रंभा उर्वशी पुंजिकस्थली । सुम्लोचा मिश्रकेशी च सुभगा च तिलोत्तमा

तेथे तेव्हा रंभा, उर्वशी, पुंजिकस्थली, सुम्लोचा, मिश्रकेशी, सुभगा आणि तिलोत्तमा आल्या.

Verse 50

अन्याश्च विविधाः जाताः साहाय्ये मदनस्य च । अप्सरसो गणैर्दृष्टा मदनेन सहैव ताः

मदनाच्या साहाय्यासाठी नानाविध इतर अप्सराही तेथे येऊन पोहोचल्या। त्या अप्सरा मदनासहच गणांनी पाहिल्या।

Verse 51

सर्वे गणाश्च सहसा मदनेन विमोहिताः । भृंगिणा च तदा रंभा चण्डेन सह चोर्वशी

सर्व गण मदनामुळे अचानक मोहित झाले. तेव्हा भृंगीबरोबर रंभा आणि चण्डाबरोबर उर्वशी होती.

Verse 52

मेनका वीरभद्रेण चण्डेन पुंजिकस्थली । तिलोत्तमादयस्तत्र संवृताश्च गणैस्तदा

मेनका वीरभद्राबरोबर होती आणि पुंजिकस्थली चण्डाबरोबर. तेथे तिलोत्तमा इत्यादी अप्सरा त्या वेळी गणांनी वेढल्या.

Verse 53

अमत्तभूतैर्बहुभिस्त्रपां त्यक्त्वा मनीषिभिः । अकाले कोकिला भिश्च व्याप्तामासीन्महीतलम्

अनेक जीव जणू उन्मत्त होऊन, लज्जा टाकून—मनीषीही—पृथ्वीवर पसरले. आणि अकाळीच कोकिळांच्या कूजनानेही भूमी व्यापून गेली.

Verse 54

अशोकाश्चंपकाश्चूता यूथ्यश्चैव कदंबकाः । नीषाः प्रियालाः पनसा राजवृक्षाश्चरायणाः

अशोक, चंपक, आंबा, यूथिका वेल आणि कदंब; नीष, प्रियाल, फणस व राजवृक्ष—इतर वनस्पतींसह—अतिशय बहुलतेने उभे राहिले.

Verse 55

द्राक्षावल्लयः प्रदृश्यंते बहुला नागकेशराः । तथा कदल्यः केतक्यो भ्रमरैरुपशोभिताः

सर्वत्र द्राक्षावेलीं दिसत होत्या; नागकेशराची झाडे पुष्कळ होती. कदळी व केतकीची फुले भुंग्यांच्या थव्यांनी अधिकच शोभून दिसत होती.

Verse 56

मत्ता मदनसंगेन हंसीभिः कलहंसकाः । करेणुभिर्गजाह्यासञ्छिखंडीभिः शिखंडिनः

मदनाच्या संगाने मत्त झालेले कलहंस आपल्या हंसिणींना बिलगत होते; गज आपल्या करेणींना सटत होते; आणि मोर मोरिणींशी आसक्त झाले होते.

Verse 57

निष्कामा ह्यतुरा ह्यासञ्छिवसंपर्कजैर्गुणैः । अकस्माच्च तथाभूतं कथं जातं विमृश्य च

ते निष्काम व व्यथारहित होते, शिवसंपर्कातून जन्मलेल्या गुणांनी युक्त होते. मग विचार करून म्हणाले—‘अचानक असे कसे घडले?’

Verse 58

शैलादो हि महातेजा नंदी ह्यमितविक्रमः । रक्षसं विबुधानां वा कृत्यमस्तीत्यचिंतयत्

तेव्हा शैलादाचा पुत्र नंदी—महातेजस्वी व अमित पराक्रमी—विचार करू लागला: ‘हे नक्कीच राक्षसांचे किंवा देवांचे काही कार्य असावे.’

Verse 59

एतस्मिन्नंतरे तत्र मदनो हि धनुर्द्धरः । पंचबाणान्समारोप्य स्वकीये धनुषि द्विजाः । तरोश्छायां समाश्रित्य देवदारुगतां तदा

त्याच वेळी तेथे धनुर्धर मदनाने—हे द्विजांनो—आपल्या धनुष्यावर पाच बाण चढविले आणि मग देवदारू वृक्षाच्या छायेत आश्रय घेतला.

Verse 60

निरीक्ष्य शंभुं परमासने स्तितं तपो जुषाणं परमेष्ठिनां पतिम् । गंगाधरं नीलतमालकंठं कपर्दिनं चन्द्रकलासमेतम्

परम आसनावर स्थित, तपश्चर्येत निमग्न परमेष्ठींचे स्वामी शंभू—गंगाधर, नील-तमाळासारखा कंठ, जटाधारी व चंद्रकलेने भूषित—असे दिसले.

Verse 61

भुजंगभोगांकितसर्वगात्रं पंचाननं सिंहविशालविक्रमम् । कर्पूरगौरे परयान्वितं च स वेद्धुकामो मदनस्तपस्विनम्

ज्याचे सर्व अंग नागफण्यांच्या चिन्हांनी अंकित, जो पंचानन, सिंहासारखा विशाल पराक्रमी, कर्पूरगौर व पराशक्तीसह—त्या तपस्वी प्रभूला वेधण्याची इच्छा करून मदन सज्ज झाला.

Verse 62

दुरासदं दीप्तिमतां वरिष्ठं महेशमुग्रं सह माधवेन । यावच्छिवं वेद्धुकामः शरेण तावद्याता गिरिजा विश्वमाता । सखीजनैः संवृता पूजनार्थं सदाशिवं मंगलं मंगलानाम्

दीप्तिमानांमध्ये श्रेष्ठ, दुर्जेय, उग्र महेश माधवासह उभे होते. मदन जेव्हा बाणाने शिवाला वेधू पाहत होता, त्याच क्षणी विश्वमाता गिरिजा सखीजनांनी वेढलेली, पूजेसाठी मंगलांचे मंगल सदाशिवाजवळ आली.

Verse 63

कनककुसुममालां संदधे नीलकंठे सितकिरणमनोज्ञादुर्ल्लभा सा तदानीम् । स्मितविकसितनेत्रा चारुवक्त्रं शिवस्य सकलजननित्री वीक्षमाणा बभूव

तेव्हा सकलजननीने नीलकंठावर सुवर्णकुसुमांची माळ अर्पिली—चंद्रकिरणांसारखी मनोहर व दुर्लभ. मंदस्मिताने उमललेल्या नेत्रांनी ती शिवाचे सुंदर मुख निरखीत राहिली.

Verse 64

तावद्विद्धः शरेणैव मोहनाख्येन चत्वरात् । विध्यमानस्तदा शंभुः शनैरुन्मील्य लोचने । ददर्श गिरिजां देवोब्धिर्यथा शशिनः कलाम्

तेव्हा चौरस्त्यावरून ‘मोहन’ नावाच्या बाणाने विद्ध झालेला शंभू हळूहळू डोळे उघडून गिरिजेला पाहू लागला—जसा देवसमुद्र चंद्राची कला पाहतो.

Verse 65

चारुप्रसन्नवदनां बिंबोष्ठीं सस्मितेक्षणाम् । सुद्विजामग्निजां तन्वीं विशालवदनोत्सवाम्

त्याने तिला पाहिले—चारु व प्रसन्न मुखवाली, बिंबफळासारख्या अरुण ओठांची, स्मितमय नेत्रांची; तन्वंगी, तेजस्वी व शुभलक्षणी, विशाल मुखमंडळ जणू दर्शनाचा उत्सवच।

Verse 66

गौरीं प्रसन्नमुद्रां च विश्वमोहनमोहनाम् । यया त्रिलोकरचना कृता ब्रह्मादिभिः सह

त्याने गौरीला पाहिले—प्रसन्न मुद्रेने युक्त, आणि विश्वमोहनालाही मोहित करणारी; जिनच्या शक्तीने ब्रह्मा आदि देवांसह त्रिलोकीची रचना-व्यवस्था सिद्ध होते।

Verse 67

उत्पत्तिपालनविनाशकरी च या वै कृत्वाग्रतः सत्त्वरजस्तमांसि । सा चेतनेन ददृशे पुरतो हरेण संमोहनी सकलमंगलमंगलैका

जी उत्पत्ती, पालन व विनाश करणारी आहे, आणि जिने सत्त्व-रज-तम गुणांना आपल्या समोर स्थापिले आहे—तीच संमोहिनी, सर्व मंगलांतील एकमेव परम-मंगला, चेतन हरेने प्रत्यक्ष समोर पाहिली।

Verse 68

तां निरीक्ष्य भवो देवो गिरिजां लोकपावनीम् । मुमोह दर्शनात्तस्या मदनेनातुरीकृतः । विस्मयोत्फुल्लनयनो बभूव सहसा शिवः

लोकपावनी गिरिजेला पाहून देव भव, तिच्या दर्शनमात्रानेच मदनाने व्याकुळ होऊन मोहित झाला; सहसा शिवाचे नेत्र विस्मयाने फुलून आले।

Verse 69

एवं विलोकमानोऽसौ देवदेवो जगत्पतिः । मनसा दूयमानेन इदमाह सदाशिवः

अशा रीतीने पाहत असताना देवदेव, जगत्पती—अंतर्मनाने दग्ध होत—सदाशिवाने हे वचन उच्चारले।

Verse 70

अनया मोहितः कस्मात्तपःस्थोऽहं निरामयः । कुतः कस्माच्च केनेदं कृतमस्ति ममाप्रियम्

मी तपश्चर्येत स्थित व निरामय असूनही तिच्यामुळे का मोहित झालो? हे अप्रिय कृत्य माझ्यावर कुठून, कोणत्या कारणाने आणि कोणाच्या हातून झाले आहे?

Verse 71

ततो व्यलोकयच्छंभुर्द्दिक्षु सर्वासु सादरम् । तावद्दृष्टो दक्षिणस्यां दिशि ह्यात्तशरासनः

मग शंभूंनी सर्व दिशांकडे आदराने पाहिले. तेवढ्यात दक्षिण दिशेला धनुष्य-बाण हातात धारण केलेला एक जण दिसला.

Verse 72

चक्रीकृतधनुः सज्जं चक्रे बेद्धुं सदाशिवम् । यावत्पुनः संधयति मदनो मदनांतकम् । तावद्दृष्टो महेशेन सरोषेण तदा द्विजाः

धनुष्य चक्रासारखे वाकवून सज्ज करून मदन सदाशिवाला भेदण्यास उद्यत झाला. पण तो पुन्हा मदनांतकावर लक्ष्य साधू लागला, तेवढ्यात, हे द्विजांनो, रोषाने महेशाने त्याला पाहिले.

Verse 73

निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेण हि । मदनस्तत्क्षणादेव ज्वालामालावृतोऽभवत् । हाहाकारो महानासीद्देवानां तत्र पश्यताम्

परम तृतीय नेत्राने पाहताच मदन त्या क्षणीच ज्वालांच्या माळेने वेढला गेला. तेथे पाहणाऱ्या देवांमध्ये मोठा हाहाकार झाला.

Verse 74

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव देवानां वरदो भव । गिरिजायाः सहायार्थं प्रेषितो मदनोऽधुना

देव म्हणाले— हे देवदेव, हे महादेव, देवांना वर देणारे व्हा. गिरिजेच्या सहाय्यासाठीच आता मदनाला पाठविले आहे.

Verse 75

वृथा त्वयाथ दग्धोऽसौ मदनो हि महाप्रभः

हे महाप्रभो! तो महातेजस्वी मदन तुझ्यामुळे व्यर्थच दग्ध झाला आहे.

Verse 76

त्वया हि कार्यं जगदेकबंधो कार्यं सुराणां परमेण वर्चसा । अस्यां समुत्पत्स्यति देव शंभो तेनैव सर्वं भवतीह कार्यम्

हे जगदेकबंधो! देवांचे कार्य तुझ्या परम तेजानेच सिद्ध होईल. हे देव शंभो! हिच्यापासून नियत पुरुष उत्पन्न होईल; त्याच्यामुळे येथे सर्व कार्य पूर्ण होईल.

Verse 77

तारकेण महादेव देवाः संपीडिता भृशम् । तदर्थं जीवितं चास्य दत्त्वा च गिरिजां प्रभो

हे महादेवा! तारकामुळे देव फारच पीडित झाले आहेत. त्याच हेतूने, हे प्रभो, आम्ही त्याला जीवनदान दिले आणि गिरिजेला अर्पण केले.

Verse 78

वरयस्व महाभाग देवाकार्ये भव क्षमः । गजासुरात्तवया त्राता वयं सर्वे दिवौकसः

हे महाभाग! आमची विनंती स्वीकार; देवकार्यांत समर्थ हो. गजासुरापासून तूच आम्हा सर्व दिवौकसांचे रक्षण केलेस.

Verse 79

कालकूटाच्च नूनं हि रक्षिताः स्मो न चान्यथा । भस्मासुराच्च सर्वेश त्वया त्राता न संशयः

कालकूट विषापासून निश्चयच तुझ्यामुळेच आम्ही वाचलो, अन्यथा नाही. आणि भस्मासुरापासूनही, हे सर्वेश्वर, तूच आम्हाला वाचवलेस—यात संशय नाही.

Verse 80

मदनोयं समायातः सुराणां कार्यसिद्धये । तस्मात्त्वया रक्षणीय उपकारः परो हि नः

हा मदन देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी आला आहे. म्हणून तू याचे रक्षण कर, कारण याचा उपकार आमच्यासाठी परम मोलाचा आहे.

Verse 81

विना तेन जगत्सर्वं नाशमेष्यति शंकर । निष्कामस्त्वं कथं शंभो स्वबुद्ध्या च विमृस्यताम्

हे शंकर, त्याच्याविना सर्व जगत् नाश पावेल. हे शंभो, तू निष्काम असलास तरी स्वबुद्धीने याचा विचार कर.

Verse 82

तदोवाच रुषाविष्टो देवान्प्रति महेश्वरः । विना कामेन भो देवा भवितव्यं न चान्यथा

तेव्हा क्रोधाने भरलेले महेश्वर देवांना म्हणाले— “हे देवहो, कामाशिवाय हे होणार नाही; दुसरा मार्ग नाही.”

Verse 83

यदाःकामं पुरस्कृत्य सर्वे देवाः सवासवाः । पदभ्रष्टाश्च दुःखेन व्याप्ता दैन्यं समाश्रिताः

जेव्हा इंद्रासह सर्व देवांनी कामाला अग्रस्थानी ठेवले, तेव्हा ते आपल्या पदापासून भ्रष्ट झाले; दुःखाने व्याप्त होऊन दैन्याला शरण गेले.

Verse 84

कामो हि नरकायैव सर्वेषां प्राणिनां ध्रुवम् । दुःखरूपी ह्यनंगोऽयं जानीध्वं मम भाषितम्

काम निश्चयाने सर्व प्राण्यांना नरकाकडेच नेतो. हा अनंग काम दुःखस्वरूप आहे— माझे वचन जाणावे.

Verse 85

तारकोऽपि दुराचारो निष्कामोऽद्य भविष्यति । विनाकामेन च कथं पापमाचरते नरः

दुराचारी तारकही आज निष्काम होईल; कारण कामना नसता मनुष्य पाप कसे करील?

Verse 86

तस्मात्कामो मया दग्धः सर्वेषां शांतिहेतवे । युष्माभिश्च सुरैः सर्वैरसुरैश्च महर्षिभिः

म्हणून सर्वांच्या शांतीसाठी मी कामाला दग्ध केले—तुम्ही सर्व देव, असुर आणि महर्षी यांसह।

Verse 87

अन्यैः प्राणिभिरेवात्र तपसे धीयतां मनः । कामक्रोधविहीनं च जगत्सर्वं मया कृतम्

येथे इतर प्राणी तपश्चर्येत मन लावोत; कारण मी सर्व जग काम-क्रोधरहित केले आहे.

Verse 88

तस्मादेनं पापिनं दुःखमूलं न जीवयिष्यामि सुराः प्रतीक्ष्यताम् । निरन्तरं चात्मसुखप्रबोधमानंदलक्षणमागाधमनन्यरूपम्

म्हणून या पापीला—जो दुःखाचे मूळ आहे—मी जिवंत ठेवणार नाही; हे देवांनो, प्रतीक्षा करा। आणि त्याऐवजी आत्मसुखाचा अखंड प्रबोध होवो—शुद्ध आनंदलक्षण, अगाध व अद्वितीय स्वरूप.

Verse 89

एवमुक्तास्तदा तेन शंभुना परमेष्ठिना । ऊचुर्महर्षयः सर्वे शकर लोकशंकरम्

परमेष्ठी शंभूने असे सांगितल्यावर, लोककल्याणकर्ता शकराला तेव्हा सर्व महर्षींनी म्हटले.

Verse 90

यदुक्तं भवता शंभो परं श्रेयस्करं हि नः । किं तु वक्ष्याम देवेश श्रूयतां चावधार्यताम्

हे शंभो! आपण जे सांगितले ते आमच्यासाठी परम कल्याणकारक आहे. परंतु हे देवेश! काही सांगावयाचे आहे—कृपा करून ऐका व नीट विचार करा.

Verse 91

यथा सृष्टमिदं विश्वं कामक्रोधसमन्वितम् । तत्सर्वं कामरूपं हि स कामो न तु हन्यते

जसे हे विश्व काम व क्रोध यांनी युक्त होऊन सृष्टीत झाले आहे, तसे हे सर्व कामस्वरूपच आहे; म्हणून तो काम खरोखर नष्ट होत नाही.

Verse 92

धर्मार्थकामामोक्षाश्च चत्वारो ह्येकरूपताम् । नीतायेन महादेव स कामोऽयं न हन्यते

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—हे चारही, हे महादेव, आपण एकरूपतेत नेले आहेत; म्हणून हा काम नष्ट होत नाही.

Verse 93

कथं त्वया हि संदग्धः कामो हि दुरतिक्रमः । येन संघटितं विश्वमाब्रह्मस्थावरात्मकम्

जो काम जिंकणे अत्यंत कठीण आहे, तो आपण कसा जाळला? ज्याने ब्रह्मापासून स्थावरांपर्यंत हे सारे विश्व एकत्र बांधलेले आहे.

Verse 94

कामेन हीयते विश्वं कामेन पाल्यते । कामेनोत्पद्यते विश्वं तस्मात्कामो महाबलः

कामामुळेच विश्व क्षीण होते, कामामुळेच त्याचे पालन होते; कामामुळेच विश्व उत्पन्न होते—म्हणून काम महाबलवान आहे.

Verse 95

यस्मात्क्रोधो भवत्युग्रो येन त्वं च वशीकृतः । तस्मात्कामं महादेव संबोधयितुमर्हसि

ज्याच्यापासून उग्र क्रोध उत्पन्न होतो आणि ज्याने तुलाही वशी केले आहे, म्हणून हे महादेव, कामदेवाला पुन्हा शुद्धीवर आणणे तुला योग्य आहे।

Verse 96

त्वया संपादितो देव मदनो हि महाबलः । समर्थो हि समर्थत्वात्तत्सामर्थ्यं करिष्यति

हे देव, महाबलवान मदन तुझ्यामुळेच त्या अवस्थेत आणला गेला आहे; तो समर्थ असल्याने आपले सामर्थ्य (कार्य) पुन्हा सिद्ध करील।

Verse 97

ऋषिभिश्चैवमुक्तोऽपि द्विगुणं रूपमास्थितः । चक्षुषा हि तृतीयेन दग्धुकामो हरस्तदा

ऋषींनी असे सांगितले तरी हराने द्विगुण तेजस्वी रूप धारण केले; तेव्हा तृतीय नेत्राने (कामाला) दग्ध करण्याची इच्छा त्याला झाली।

Verse 98

मुनिभिश्चारणैः सिद्धैर्गणैश्चापि सदाशिवः । स्तुतश्च वंदितो रुद्रः पिनाकी वृषवाहनः

मुनी, चारण, सिद्ध आणि गण यांनीही पिनाकधारी, वृषवाहन रुद्र—सदाशिव—यांची स्तुती व वंदना केली।

Verse 99

मदनं च तथा दग्ध्वा त्यक्त्वा तं पर्वतं रुषा । हिमवंताभिधं सद्यस्तिरोधानगतोऽभवत्

अशा रीतीने मदनाला दग्ध करून आणि रागाने तो पर्वत सोडून, ‘हिमवंत’ नावाच्या पर्वतावर तो तत्क्षणी तिरोभाव (अंतर्धान) पावला।

Verse 100

तिरोधानगतं देवी वीक्ष्य दग्धं च मन्मथम् । सकोकिलं सचूतं च सभृंगं सहचंपकम्

देवी तिरोभाव पावली आणि मन्मथ दग्ध झाला हे पाहून तिने वसंताचे दृश्यही पाहिले—कोकिळांसह, आंब्यांच्या वृक्षांसह, भुंग्यांसह आणि चंपक-पुष्पांसह।

Verse 101

तथैव दग्धं मदनं विलोक्य रत्या विलापं च तदा मनस्विनी । सबाष्पदीर्घं विमना विमृस्य कथं स रुद्रो वशगो भवेन्मम

तसेच दग्ध मदन पाहून आणि रतीचा विलाप ऐकून ती मनस्विनी खिन्न झाली; अश्रूंनी भरलेल्या दीर्घ उसास्यांसह विचार करू लागली—“तो रुद्र माझ्या वशात कसा येईल?”

Verse 102

एवं विमृश्य सुचिरं गिरिजा तदानीं संमोहमाप च सती हि तथा बभाषे । संमुह्यमाना रुदतीं निरीश्यरतिर्महारूपवतीं मनस्विनीम्

अशा रीतीने दीर्घ काळ विचार करून गिरिजा त्या वेळी मोहग्रस्त झाली; आणि त्याच अवस्थेत सती बोलली—संमोहित होऊन रडणारी, महान रूपवती व मनस्विनी रतीला पाहून।

Verse 103

मा विषादं कुरु सखि मदनं जीवयाम्यहम् । त्वदर्थं भो विशालाक्षि तपसाऽराधयाम्यहम्

“हे सखि, शोक करू नकोस; मी मदनाला जीवंत करीन. हे विशालाक्षि, तुझ्यासाठी मी तपश्चर्येने (शिवाची) आराधना करीन.”

Verse 104

हरं रुद्रं विरुपाक्षं देवदेवं जगद्गुरुम् । मा चिंतां कुरु सुश्रोमि मदनं जीवयाम्यहम्

“मी हर—रुद्र, विरूपाक्ष, देवदेव, जगद्गुरु—यांची आराधना करून त्यांना प्रसन्न करीन. हे सुश्रोणि, चिंता करू नकोस; मी मदनाला जीवंत करीन.”

Verse 105

एवम श्वास्य तां साध्वी गिरिजां रतिरंजसा । तपस्तेपे च सुमहत्पतिं प्राप्तुं सुमध्यमा

अशा रीतीने साध्वी रतीला त्वरेने धीर देऊन, सुमध्यमा आपल्या पतीला पुन्हा प्राप्त करण्यासाठी महान तप करू लागली।

Verse 106

मदनो यत्र दग्धश्च रुद्रेण परमात्मना । तप्यमानां तपस्तत्र नारदो ददृशे तदा

ज्या ठिकाणी परमात्मा रुद्राने मदनाला दग्ध केले होते, त्याच ठिकाणी तपाने दग्ध होत असलेली तिला नारदांनी तेव्हा पाहिले।

Verse 107

उवाच गत्वा सहसा भामिनीं रतिमंतिके । कस्यासि त्वं विशालाक्षि केन वा तप्यते तपः

नारद त्वरेने रतीरूपी त्या भामिनीच्या जवळ जाऊन म्हणाले—“हे विशालाक्षि, तू कोणाची आहेस? आणि हे तप कोणासाठी करीत आहेस?”

Verse 108

तरुणी रूपसंपन्ना सौभाग्येन परेण हि । नारदस्य वचः श्रुत्वा रोषेण महता तदा । उवाच वाक्यं मधुरं किंचिन्निष्ठुरमेव च

ती तरुणी, रूपसंपन्न व परम सौभाग्यवती होती; नारदांचे वचन ऐकून ती महान रोषाने भरली आणि गोड, पण किंचित कठोर असे शब्द बोलली।

Verse 109

रतिरुवाच । नारदोऽसि मया ज्ञातः कुमारस्त्वं न संशयः । स्वस्वरूपादर्शनं च कर्तुमर्हसि सुव्रत

रती म्हणाली—“मी तुला ओळखले आहे—तू नारद आहेस; आणि तू कुमारच आहेस, यात संशय नाही. हे सुव्रत, येथे आपल्या नेहमीच्या रूपात प्रकट होणे तुला योग्य नाही।”

Verse 110

यथागतेन मार्गेण गच्छ त्वं मा विलंबितम् । बटो न किंचिज्जानासि केवलं कलिकृन्महान्

ज्या मार्गाने आलास, त्याच मार्गाने विलंब न करता परत जा. हे बटू, तुला काहीच माहित नाही, तू केवळ मोठे भांडणे लावणारा आहेस.

Verse 111

परस्त्रीकामुकाः क्षुद्रा विटा व्यसनिनश्च ये । तथा ह्यकर्मिणः स्तब्धास्तेषां मध्ये त्वमग्रणीः

जे परस्त्रीची इच्छा करणारे, क्षुद्र, विट आणि व्यसनी आहेत, तसेच जे अकर्मण्य आणि गर्विष्ठ आहेत, त्या सर्वांमध्ये तू अग्रणी आहेस.

Verse 112

एवं निर्भर्त्सितो रत्या नारदो मुनिसत्तमः । स्वयं जगाम त्वरीतं शंबरं दैत्यपुंगवम्

रतीकडून अशा प्रकारे निर्भर्त्सना केली असता, मुनिश्रेष्ठ नारद स्वतः त्वरित दैत्यराज शंबराकडे गेले.

Verse 113

शशंस दैत्यराजाय दग्धं मदनमेव च । रुद्रेण क्रोधयुक्तेन तस्य भार्या मनस्विनी

त्यांनी दैत्यराजाला सांगितले की क्रोधित रुद्राने मदनाला जाळून टाकले आहे आणि त्याची मनस्विनी पत्नी (रती) तिथे आहे.

Verse 114

तामानय महाभाग भार्यां कुरु महाबल । अतीव रूपसंपन्ना या आनीतास्त्वयानघ । तासां मध्ये रूपवती रतिः सा मदनप्रिया

हे महाभागा, तिला घेऊन ये आणि आपली पत्नी कर. हे निष्पापा, तू ज्या अत्यंत रूपवान स्त्रिया आणल्या आहेस, त्या सर्वांमध्ये मदनप्रिया रती सर्वाधिक सुंदर आहे.

Verse 115

एवमाकर्ण्य वचनं देवर्षेर्भावितात्मनः । जगाम सहसा तत्र यत्रास्ते सा सुशोभना

तपश्चर्येने शुद्ध झालेल्या देवर्षींचे वचन ऐकून तो तत्काळ तिथे गेला, जिथे ती सुंदरी होती.

Verse 116

तां दृष्ट्वा सु विशालाक्षीं रतिं मदनमोहिनीम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं शंबरो देवसंकटः

मदनालाही मोहित करणाऱ्या विशाल नयन असलेल्या रतीला पाहून, देवांना संकटरूप असलेल्या शंबरासुराने हसून म्हटले.

Verse 117

एहि तन्वि मया सार्द्धं राज्यं भोगान्यथेष्टतः । भुंक्ष्व देवि प्रसादान्मे तपसा किं प्रयोजनम्

"हे कृशांगी! ये, माझ्यासोबत राज्य आणि यथेच्छ भोगांचा आनंद घे. हे देवी! माझ्या कृपेने सुख भोग, तपश्चर्येचे काय प्रयोजन आहे?"

Verse 118

एवमुक्ता तदा तेन शंबरेण महात्मना । उवाच तन्वी मधुरं महिषी मदनस्य सा

त्या महाबली शंबरासुराने असे म्हटले असता, कामदेवाची राणी असलेल्या त्या सुंदरीने मधुर स्वरात उत्तर दिले.

Verse 119

विधवाहं महाबाहो नैवं भाषितुमर्हसि । राजा त्वं सर्वदैत्यानां लक्ष्णैः परिवारितः

"हे महाबाहो! मी विधवा आहे, आपण असे बोलणे योग्य नाही. आपण सर्व दैत्यांचे राजे आहात आणि राजसी लक्षणांनी युक्त आहात."

Verse 120

एतत्तद्वचनं श्रुत्वा शंबरः काममोहितः । करे ग्रहीतु कामोऽसौ तदा रत्या निवारितः

तिचे वचन ऐकून काममोहित शंबर तिचा हात धरावयास उद्युक्त झाला; तेव्हा रतीने त्याला आवरले।

Verse 121

विमृश्य मनसा सर्वमजेयत्वं च तस्य वै । मा स्पृश त्वं च रे मूढ मम संस्पर्शजेन वै

मनात सर्व विचार कर—त्याची अजेयताही; अरे मूढा, मला स्पर्श करू नकोस, माझ्या स्पर्शमात्रानेच…

Verse 122

संपर्केण च दग्धोऽसि नान्यथा मम भाषितम् । तदोवाच महातेजाः शंबरः प्रहसन्निव

स्पर्शाने तू दग्ध होशील—माझे वचन अन्यथा होणार नाही। तेव्हा महातेजस्वी शंबर जणू हसत म्हणाला।

Verse 123

विभीषिकाभिर्बह्वीभिर्मां भीषयसि मानिनि । गच्छ शीघ्रं मम गृहं बहूक्त्या किं प्रयोजनम्

हे मानिनी, अनेक धमक्यांनी तू मला घाबरवितेस. लवकर माझ्या घरी चल; इतक्या बोलण्याचा काय उपयोग?

Verse 124

इत्युच्यमानेन तदा नीता सा प्रसभं तथा । स्वपुरं परमं तन्वी शंबरेण मनस्विनी

असे म्हणताच ती तन्वी, मनस्विनी स्त्री तेव्हा शंबराने बलपूर्वक आपल्या परम शोभन नगरात नेली।

Verse 125

कृता महानसेऽध्यक्षा नाम्ना मायावतीति च

तिला महान स्वयंपाकगृहाची अधीक्षिका नेमले गेले, आणि ती ‘मायावती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 126

ऋषय ऊचुः । पार्वत्याधिकृतं सर्वं मदनानयनं प्रति । संबरेण हृतातन्वी मदनस्य प्रिया सती । अत ऊर्ध्वं तदा सूत किं जातं तत्र वर्ण्यताम्

ऋषी म्हणाले—“मदनाला आणण्यासाठी पार्वतीने जे जे केले ते सर्व सांगितले आहे. मदनाची सुकुमार, सती प्रिया शंबराने पळवून नेली. पुढे काय झाले, हे सूत? कृपया ते वर्णन करा.”

Verse 127

सूत उवाच । गतं तदा शिवं दृष्ट्वा दग्ध्वा मदनमोजसा । पार्वती तपसा युक्ता स्थिता तत्रैव भामिनी

सूत म्हणाला—“तेव्हा शिव निघून जाताना पाहून—आणि आपल्या तेजाने मदनाला दग्ध करून—तपस्यायुक्त पार्वती त्या ठिकाणीच स्थिर राहिली।”

Verse 128

पित्रा तेन तदा तन्वी मात्रा चैव विचारिता । बाले एहि गृहे शीघ्रं मा श्रमं कर्तुमर्हसि

तेव्हा तिच्या पित्याने आणि मातेनं त्या सुकुमार कन्येला समजावले—“बाळे, लवकर घरी ये; असा श्रम तुला करणे योग्य नाही।”

Verse 129

उक्ता ताभ्यां तदा साध्वी गिरिजा वाक्यमब्रवीत्

त्यांनी असे म्हटल्यावर, साध्वी गिरिजा तेव्हा हे वचन बोलली।

Verse 130

पार्वत्युवाच । नागच्छामि गृहं मातस्तात मे श्रृणु तत्त्वतः । वाक्यं धर्मार्थयुक्तं च येन त्वं तोषमेष्यसि

पार्वती म्हणाली—माता, पिता, मी घरी जाणार नाही. तत्त्वतः माझे ऐका. धर्म व योग्य अर्थाने युक्त असे वचन मी बोलेन, ज्याने तुम्ही संतुष्ट व्हाल.

Verse 131

शंभुः परेषां परमो दग्धो येन महाबलः । मदनो मम सान्निध्यमानयेऽत्रैव तं शिवम्

शंभू सर्वांमध्ये परम आहेत; त्यांच्या द्वारेच महाबली मदन दग्ध झाला. म्हणून मी त्या शिवाला इथेच माझ्या सान्निध्यात आणीन.

Verse 132

दुर्लभोहि तदा शंभुः प्राणिनां गृहमिच्छताम् । नागच्छामि गृहं मातस्तस्मात्सर्वं विमृश्यताम्

जे प्राणी फक्त गृहस्थजीवनच इच्छितात, त्यांना शंभू दुर्लभ आहेत. म्हणून, माता, मी घरी जाणार नाही; सर्व गोष्टींचा नीट विचार व्हावा.

Verse 133

तदोवाच महातेजा हिमवान्स्वसुतां प्रति । दुराराध्यः शिवः साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः । त्वया प्राप्तुमशक्यो हि तस्मात्त्वं स्वगृहं व्रज

तेव्हा महातेजस्वी हिमवान् आपल्या कन्येला म्हणाला—साक्षात् शिव दुराराध्य आहेत; सर्व देव त्यांना नमस्कार करतात. तुला त्यांना सहज प्राप्त करणे शक्य नाही; म्हणून तू आपल्या घरी जा.

Verse 134

सा बाष्पपूरितेनैव कंठेन स्वसुतां प्रति । उवाच मेना तन्वंगियाहि शीघ्रं गृहं प्रति

तेव्हा मेना अश्रूंनी भरलेल्या कंठाने आपल्या कन्येला म्हणाली—हे सुकुमारांगी, लवकर घरी परत जा.

Verse 135

तदा प्रहस्य चोवाच मातरं प्रति पार्वती । प्रतिज्ञां श्रृणु मे मातस्तपसा परमेण हि

तेव्हा पार्वती हसत आपल्या मातेस म्हणाली—“आई, माझी प्रतिज्ञा ऐक; परम तपस्येने मी ती पूर्ण करीन।”

Verse 136

अत्रैव तं समानीय वरयामि विचक्षणम् । नाशयामि रुद्रस्य रुद्रत्वं वारवर्णिनि

“इथेच मी त्यांना बोलावून त्या विवेकीला वर म्हणून वरीन. हे गौरवर्णी आई, रुद्राचे रुद्रत्व—त्याची उग्रता—मीही शांत करीन.”

Verse 137

सुखरूपं परित्यज्य गिरिजा च मनस्विनी । शंभोरारधनं चक्रे परमेण समाधिना

सुखसोयीचा त्याग करून मनस्विनी गिरिजेने परम समाधीने शंभूची आराधना केली।

Verse 138

जया च विजया चैव माधवी च सुलोचना । सुश्रुता च श्रुता चैव तथैव च शुकी परा

जया व विजया, माधवी व सुलोचना; सुश्रुता व श्रुता, तसेच श्रेष्ठ शुकी।

Verse 139

प्रम्लोचा सुभगा श्यामा चित्रांगी चारुणी स्वधा । एताश्चान्याश्च बहवः सख्यस्ता गिरिजां प्रति । उपासांचक्रिरे सा च देवगर्भा च भामिनी

प्रम्लोचा, सुभगा, श्यामा, चित्रांगी, चारुणी, स्वधा—या व इतर अनेक सख्या गिरिजेची सेवा-उपासना करू लागल्या; तसेच तेजस्विनी देवगर्भाही तिची परिचर्या करीत होती।

Verse 140

तपसा परमोग्रेण चरंती चारुहासिनी । मदनो यत्र दग्धश्च रुद्रेण च महात्मना । तत्रैव वेदिं कृत्वा च तस्योपरि सुसंस्थिता

परम उग्र तपश्चर्या करीत ती चारुहासिनी त्या स्थानी पोहोचली, जिथे महात्मा रुद्रांनी मदनास दग्ध केले होते. तेथेच तिने वेदी करून तिच्यावर दृढपणे आसनस्थ झाली.

Verse 141

त्यक्त्वा जलाशनं बाला पर्णादा ह्यभवच्च सा । ततः साऽर्द्राणि पर्णानि त्यक्त्वा शुष्काणि चाददे

त्या बालिकेने जल व अन्नही त्यागले आणि ती पर्णाहारी झाली. नंतर तिने ओलसर पाने सोडून केवळ सुकलेली पाने स्वीकारली.

Verse 142

शुष्काणि चैव पर्णानि नाशितानि तया यदा । अपर्णेति च विख्याता बभुव तनुमध्यमा

जेव्हा तिने सुकलेली पानेही पूर्णतः त्यागली, तेव्हा ती ‘अपर्णा’—म्हणजे ‘जिच्याकडे पाने नाहीत’—या नावाने विख्यात झाली. ती तनुमध्यमा त्या नामानेच प्रसिद्ध झाली.

Verse 143

वायुपानरता जाता अंबुपानादनंतरम् । कालक्रमेण महता बभूव गिरिजा सती । एकांगुष्ठेन च तदा दधार च निजं वपुः

अंबुपानानंतर गिरिजा सती वायुपानात रत झाली. दीर्घ काळाच्या क्रमाने तिने तेव्हा केवळ एका अंगुष्ठावर (पायाच्या एका अंगठ्यावर) आपले शरीर धारण केले.

Verse 144

एवमुग्रेण तपसा शंकराराधनं सती । चकार परया तुष्ट्या शंभोः प्रीत्यर्थमेव च

अशा प्रकारे उग्र तपश्चर्येने सतीने शंकराची आराधना केली—परम तुष्टीने—केवळ शंभूच्या प्रीत्यर्थच.

Verse 145

परं भावं समाश्रित्य जगन्मंगलमंगला । तुष्ट्यर्थं च महेशस्य तताप परमं तपः

परम भावाचा आश्रय घेऊन, जगाचे मंगल करणारी ती शुभा महेशाच्या तुष्टीसाठी परम तप करू लागली।

Verse 146

एवं दिव्यसहस्राणि वर्षाणि च तताप वै । हिमा लयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम्

अशा रीतीने तिने निश्चयच सहस्र दिव्य वर्षे तप केले। मग हिमालय दृढनिश्चयी पार्वतीकडे आला।

Verse 147

सभार्यः स सुतामाप्त उवाच च महासतीम् । मा खिद्यतां महादेवि तपसानेन भामिनि

तो हिमालय पत्नीसमवेत तेथे आला; कन्येला पाहून आदराने महासतीस म्हणाला—“हे महादेवी, हे तेजस्विनी, या तपामुळे खिन्न होऊ नकोस।”

Verse 148

क्व रुद्रो दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः । त्वं तन्वी तरुणी बाला तपसा च विमोहिता

“हे बाले, रुद्र कुठे दिसतो? तो विरक्त आहे—यात संशय नाही. तू सडपातळ, तरुण कन्या आहेस; तपाने तू मोहित झाली आहेस।”

Verse 149

भविष्यति न संदेहः सत्यं प्रतिवदामि ते । तस्मादुत्तिष्ठ याह्याशु स्वगृहं वरवर्णिनि

“हे नक्कीच घडेल—यात संशय नाही; मी तुला सत्यच सांगतो. म्हणून उठ आणि लवकर आपल्या घरी जा, हे सुंदरवर्णिनी।”

Verse 150

किं तेन तव रुद्रेण ये दग्धः पुराऽनघे । मदनो निर्विकारित्वात्तं कथं प्रार्थयिष्यसि

हे निष्पापे! ज्याने पूर्वी कामदेवाला दग्ध केले त्या रुद्राचा तुला काय उपयोग? तो निर्विकार आहे; मग तू त्याला कसा प्रार्थशील?

Verse 151

गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमः शर्भुर्जानीहि त्वं शुचिस्मिते

जसा आकाशस्थ चंद्र पकडता येत नाही, तसाच शर्भु (शिव) दुर्गम आहे—हे शुचिस्मिते, तू जाणून घे.

Verse 152

तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव च

त्याचप्रमाणे मेनेने सतीला समजावले; तसेच सह्याद्रीने, मेरूने, मंदराने आणि मैनाकानेही.

Verse 153

एभिरुक्ता तदा तन्वी पार्वती तपसि स्थिता । उवाच प्रहसन्त्तेव हिमवंतं शुचिस्मिता

त्यांनी सांगितल्यावर, तपश्चर्येत स्थिर असलेली तन्वी पार्वती—शुचिस्मित होऊन, जणू हळुवार हसत—हिमवंताला म्हणाली.

Verse 154

पुरा प्रोक्तं त्वया तात अंब किं विस्मृतं त्वया । अधुनैव प्रतिज्ञां च श्रृणुध्वं मम बांधवाः

तात, तू पूर्वी हे बोलला होतास—ते तुला विसरले काय? आता, हे माझ्या बांधवांनो, माझी प्रतिज्ञा त्वरित ऐका.

Verse 155

विरक्तोऽसौ महादेवो मदनो येन वै हतः । तं तोषयामि तपसा शंकरं लोकशंकरम्

तो महादेव विरक्त आहेत; ज्यांनी मदन (कामदेव) निश्चयाने मारला. मी तपस्येने त्या लोककल्याणकारी शंकराला प्रसन्न करीन.

Verse 156

सर्वे यूयं च गच्छंतु नात्र कार्या विचारणा । दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम्

तुम्ही सर्वजण निघून जा; येथे विचार करण्याची गरज नाही. ज्याने मदनाला जाळले, त्यानेच या पर्वतावरील वनही जाळले आहे.

Verse 157

तमानयामि चात्रैव तपसा केवलेन हि । तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः

इथेच केवळ तपस्येने मी त्यांना (माझ्याजवळ) आणीन. महान तपोबलाने सदाशिवाची उत्तम सेवा केल्यास तो निश्चितच प्राप्त होतो.

Verse 158

तं जानीध्वं महाभागाः सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

हे महाभागांनो, हे जाणून घ्या; मी सत्यच, सत्यच बोलत आहे.

Verse 159

संभाषमाणा जननीं तदानीं हिमालयं चैव तथा च मेनाम् । तथैव मेरुं मितभाषिणी तदा सा मंदरं पर्वतराजकन्या । जग्मुस्तदा तेन पथा च पर्वता यथागतेनापि विचक्षमाणाः

तेव्हा मितभाषिणी पर्वतराजकन्या जननीशी, तसेच हिमालय व मेना यांच्याशी संभाषण करून मंदर पर्वताकडे निघाली; आणि पर्वतही ती ज्या मार्गाने गेली त्याच मार्गाने, तिला जाताना पाहत पाहत, तिच्यासोबत गेले.

Verse 160

गतेषु तेषु सर्वेषु सखीभिः परिवारिता । तत्रैव च तपस्तेपे परमार्था सती तदा

ते सर्व निघून गेल्यावर, सखींनी वेढलेली सती तेथेच परमार्थपरायण होऊन त्या वेळी तपश्चर्या करू लागली।

Verse 161

तपसा तेन महता तप्तमासीच्चराचरम् । तदा सुरासुराः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः

त्या महान तपामुळे चराचर सर्व जगत् जणू दग्ध झाले; तेव्हा सर्व देव व असुर ब्रह्मांच्या शरणास गेले।

Verse 162

देवा ऊचुः । त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगद्देव चराचरम् । त्रातुमर्हसि देवान्नस्त्वदन्यो नोपपद्यते

देव म्हणाले—हे देव! हे चराचर सर्व जगत् तूच निर्माण केले आहेस. म्हणून आम्हा देवांचे रक्षण तूच करावे; तुझ्यावाचून अन्य कोणी योग्य नाही।

Verse 163

अस्माकं रक्षणे शक्त इत्याकर्ण्य वचस्तदा । विमृश्य च तदा ब्रह्मा मनसा परमेण हि

‘तो आमचे रक्षण करण्यास समर्थ आहे’ असे वचन ऐकून ब्रह्मदेवांनी तेव्हा आपल्या परम मनाने सखोल विचार केला।

Verse 164

गिरिजातपसोद्भूतं दावाग्निं परमं महत् । ज्ञात्वा ब्रह्मा जगा माशु क्षीराब्धिं परमाद्भुतम्

गिरिजेच्या तपातून उत्पन्न झालेला तो परम महान दावाग्नी जाणून ब्रह्मदेव शीघ्रच परम अद्भुत क्षीरसागराकडे गेले।

Verse 165

तत्र सुप्तं सुप्लयंके शेषाख्ये चातिशोभने । लक्ष्म्या पादोपयुगलं सेव्यमानं निरंतरम्

तेथे त्याने शेष-नामक अतिशय शोभिवंत शय्येवर निद्रिस्त विष्णूला पाहिले; लक्ष्मीदेवी त्यांच्या चरणयुगलाची अखंड सेवा करीत होती।

Verse 166

दूरस्थेनापि तार्क्ष्येण नतकंधरधारिणा । सेव्यमानं श्रिया कांत्या क्षांत्या वृत्त्या दयादिभिः

दूर उभा राहूनही मान झुकवून तार्क्ष्य (गरुड) त्यांची सेवा करीत होता; आणि श्रीदेवी कांति, क्षांति, सद्वृत्ती, दया इत्यादी रूपांनी नित्य परिचर्या करीत होती।

Verse 167

नवशक्तियुतं विष्णुं पार्पदैः परिवारितम् । कुमुदोथ कुमुद्वांश्च सनकश्च सनंदनः

त्याने नवशक्तियुक्त विष्णूला पाहिले, जे पार्षदांनी वेढलेले होते—कुमुद, कुमुद्वान, तसेच मुनि सनक आणि सनंदन।

Verse 168

सनातनो महाभागः प्रसुप्तो विजयोऽरिजित् । जयंतश्च जयत्सेनो जयश्चैव महाप्रभः

तेथे सनातन महाभाग, प्रसुप्त, अरिजित विजय, तसेच जयंत, जयत्सेन आणि महाप्रभ जय हेही उपस्थित होते।

Verse 169

सनत्कुमारः सुतपा नारदश्चैव तुंबुरुः । पांचजन्यो महाशंखो गदा कौमोदकी तथा

तेथे सनत्कुमार, सुतपा, नारद आणि तुंबुरु होते; तसेच पाञ्चजन्य हा महाशंख आणि कौमोदकी गदा हीही होती।

Verse 170

सुदर्शनं तथा चापं शार्ङ्गं च परमाद्भुतम् । एतानि वै रूपवंति दृष्टानि परमेष्ठिना

त्याने सुदर्शन तसेच परम अद्भुत शार्ङ्ग धनुष्यही पाहिले. ही दिव्य रूपे खरोखरच परमेष्ठी (ब्रह्मदेव) यांनी पाहिली होती.

Verse 171

विष्णोः समीपे परमामनो भृशं समेत्य सर्वे सुरदानवास्तदा । विष्णुं चाहुः परमेष्ठिनां पतिं तीरे तदानीमुदधेर्महात्मनः

तेव्हा सर्व देव व दानव अत्यंत व्याकुळ मनाने महात्मा समुद्राच्या तीरावर विष्णूजवळ एकत्र झाले आणि त्यांना ‘परमेष्ठींचे स्वामी’ असे म्हणत संबोधू लागले.

Verse 172

त्राहित्राहि महाविष्णो तप्तान्नः शरणागतान् । तपसोग्रेण महता पार्वत्याः परमेण हि । शेषासने चोपविष्ट उवाच परमेश्वरः

ते म्हणाले—“त्राहि त्राहि, हे महाविष्णो! आम्ही दग्ध होऊन शरण आलो आहोत; पार्वतीच्या उग्र, महान, परम तपाच्या प्रभावाने आमचे रक्षण करा.” तेव्हा शेषासनावर विराजमान प्रभू बोलला.

Verse 173

युष्माभिः सहितश्चापि व्रजामि परमेश्वरम् । महादेवं प्रार्थयामो गिरिजां प्रति वै सुराः

“तुम्हा सर्वांसह मी परमेश्वराकडे जातो. हे देवांनो! गिरिजा (पार्वती) विषयी आपण महादेवाची प्रार्थना करूया.”

Verse 174

पाणिग्रहार्थमधुना देवदेवः पिनाकधृक् । यथा नेष्यति तत्रैव करिष्यामोऽधुना वयम्

“आता पाणिग्रहण (विवाह) कार्यासाठी, देवदेव पिनाकधारी शिव जसा मार्ग दाखवील, तसेच आपणही करू.”

Verse 175

तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः । तपसोग्रेण संयुक्तो ह्यास्ते परममंगलः

म्हणून आपण तेथे जाऊ, जिथे महाप्रभु रुद्र उग्र तपाने संयुक्त होऊन विराजमान आहेत—ते परम मंगलस्वरूप आहेत.

Verse 176

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा ऊचुः सर्वे सुरासुराः । न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्

विष्णूचे वचन ऐकून सर्व देव-दानव म्हणाले—“आम्ही सर्वजण महाप्रभु विरूपाक्षाकडे जाणार नाही.”

Verse 177

यदा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः । तथैव धक्ष्यत्यस्माकं नात्र कार्या विचारणा

कारण पूर्वी त्यानेच दुर्जेय मदनाला भस्म केले; तसेच तो आपल्यालाही जाळील—इथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 178

प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाच परमेश्वरः । मा भयं क्रियतां सर्वैः शिवरूपी सदाशिवः

तेव्हा परमेश्वर भगवान विष्णू हसत म्हणाले—“तुमच्यापैकी कोणीही भय करू नका; सदाशिव हे शिवस्वरूप आहेत.”

Verse 179

स न धक्ष्यति सर्वेषां देवानां भयनाशनः । तस्माद्भवद्भिर्गतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणाः

तो तुम्हा सर्वांना जाळणार नाही—तो तर सर्व देवांचा भय नाश करणारा आहे. म्हणून, हे विवेकी जनांनो, माझ्यासोबत चला.

Verse 180

शंभुं पुराणं पुरुषं ह्यधीशं वरेण्यरूपं च परं पराणाम् । तपो जुषाणं परमार्थरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामि

पुरातन पुरुष, अधीश्वर, वरेण्य रूप, परात्पर परम—अशा शंभूची मी शरणागती घेतो; जो तपात रमतो आणि ज्याचे स्वरूप परम सत्य आहे।