Adhyaya 6

Verse 1

श्रीनारद उवाच । इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं रोमांचपुलकीकृतः । स्वरूपं प्रकटीकृत्य ब्राह्मणानिदमब्रवम्

श्री नारद म्हणाले—हे ऐकून मी, फाल्गुन, रोमांचित झालो. मग माझे खरे स्वरूप प्रकट करून मी त्या ब्राह्मणांना हे वचन बोललो.

Verse 2

अहो धन्यः पितास्माकं यस्य सृष्टस्य पालकाः । युष्मद्विधा ब्राह्मणेंद्राः सत्यमाह पुरा हरिः

अहो! धन्य आहेत आमचे पिता, ज्यांच्या सृष्टीचे रक्षण तुमच्यासारखे ब्राह्मणेंद्र करतात. हे सत्य हरिने पूर्वी सांगितले आहे.

Verse 3

मत्तोऽप्यनंतात्परतः परस्मात्समस्तभूताधिपतेर्न किंचित् । तेषां किमुस्यादितरेण येषां द्विजेश्वराणां मम मार्गवादिनाम्

माझ्याही पलीकडे—अनंताच्याही पलीकडे—समस्त भूतांचा अधिपती परमेश्वर याच्याही पलीकडे—काहीच नाही. जे द्विजेश्वर माझा मार्ग सांगतात, त्यांना दुसऱ्या कशाची गरज?

Verse 4

तत्सर्वथाद्या धन्योऽस्मि संप्राप्तं जन्मनः फलम् । यद्भवन्तो मया दृष्टाः पापोपद्रववर्जिताः

म्हणून आज मी सर्वथा धन्य आहे; माझ्या जन्माचे फळ प्राप्त झाले—कारण पाप व उपद्रव रहित अशा तुमचे दर्शन मला झाले.

Verse 5

ततस्ते सहसोत्थाय शातातपपुरोगमाः । अर्घ्यपाद्यादिसत्कारैः पूजयामासुर्मां द्विजाः

त्यानंतर शातातपाच्या नेतृत्वाखाली ते द्विज तत्क्षणी उठले आणि अर्घ्य, पाद्य इत्यादी सत्कार-उपचारांनी माझे पूजन करू लागले।

Verse 6

प्रोक्तवन्तश्च मां पार्थ वचः साधुजनो चितम् । धन्या वयं हि देवर्षे त्वमस्मान्यदिहागतः

हे पार्थ, त्यांनी साधुजनोचित, मनास प्रिय अशी वचने मला सांगितली—“हे देवर्षे, आपण येथे आमच्याकडे आलात म्हणून आम्ही धन्य आहोत।”

Verse 7

कुतो वाऽगमनं तुभ्यं गन्तव्यं वा क्व सांप्रतम् । अत्राप्यागमने कार्यमुच्यतां मुनिसत्तम

आपण कुठून आलात आणि आता कुठे जाणार आहात? तसेच येथे येण्यामागील प्रयोजन काय—कृपा करून सांगा, हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 8

श्रुत्वा प्रीतिकरं वाक्यं द्विजानामिति पांडव । प्रत्यवोचं मुनीन्द्रांस्ताञ्छ्रूयतां द्विजसत्तमाः

हे पांडव, द्विजांची ती प्रीतिकर वचने ऐकून मी त्या मुनिश्रेष्ठांना म्हणालो—“हे द्विजश्रेष्ठहो, ऐका।”

Verse 9

अहं हि ब्रह्मणो वाक्याद्विप्राणां स्थानकं शुभम् । दातुकामो महातीर्थे महीसागरसंगमे

मी ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेने, महातीर्थात—भूमी (नदी/प्रदेश) आणि सागर यांच्या संगमस्थळी—विप्रांना शुभ निवासस्थान देण्यास इच्छितो।

Verse 10

परीक्षन्ब्राह्मणानत्र प्राप्तो यूयं परीक्षिताः । अहं वः स्थायिष्यामि चानुजानीत तद्द्विजाः

ब्राह्मणांची परीक्षा घेण्यासाठी तुम्ही येथे आला होतात; आता तुम्हीच परीक्षित झाला आहात। तुमच्या हितासाठी मी येथेच राहीन—म्हणून, हे द्विजहो, मला अनुमती द्या।

Verse 11

एवमुक्तो विलोक्यैव द्विजाञ्छातातपोऽब्रवीत् । देवानामपि दुष्प्राप्यं सत्यं नारद भारतम्

असे ऐकून शातातपाने द्विजांकडे पाहून म्हटले—हे नारद, सत्यनिष्ठा देवांनाही दुर्मिळ आहे; हे भारत, हेच खरे आहे।

Verse 12

किं पुनश्चापि तत्रैव मही सागरसंगमः । यत्र स्नातो महातीर्थफलं सर्वमुपाश्नुते

मग त्या मही–सागर संगमाची तर गोष्टच काय! जो तेथे स्नान करतो, तो सर्व महातीर्थांचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो.

Verse 13

पुनरेको महान्दोषो बिभीमो नितरां यतः । तत्र चौराः सुबहवो निर्घृणाः प्रियसाहसाः

तरीही पुन्हा एक मोठा, अत्यंत भयंकर दोष आहे—त्या ठिकाणी अनेक चोर आहेत, जे निर्दयी व धाडसप्रिय आहेत.

Verse 14

स्वर्शेषु षोडशं चैकविंशंगृह्णंति नो धनम् । धनेन तेन हीनानां कीदृशं जन्म नो भवेत्

ते आमच्या स्वतःच्या घरांतच आमच्या धनाचे सोळा—कधी एकवीस—भागही घेऊन जातात. त्या धनावाचून आमचे जीवन (किंवा जन्म) कसे राहील?

Verse 15

वरं बुभुक्षया वासो मा चौरकरगा वयम् । अर्जुन उवाच । अद्भुतं वर्ण्यते विप्र के हि चौराः प्रकीर्तिताः

भुकेने राहणे बरे; पण चोरांच्या हाती पडू नये. अर्जुन म्हणाला—हे विप्र! हे अद्भुत आहे; हे ‘चोर’ नेमके कोण म्हणून सांगितले आहेत?

Verse 16

किं धनं च हरंत्येते येभ्यो बिभ्यति ब्राह्मणाः । नारद उवाच । कामक्रोधादयश्चौरास्तप एव धनं तथा

ज्यांच्यापासून ब्राह्मणही घाबरतात, ते कोणते धन हिरावून घेतात? नारद म्हणाले—काम, क्रोध इत्यादीच चोर; आणि ते तपाचे धनच लुटतात.

Verse 17

तस्यापहाभीतास्ते मामूचुरिति ब्राह्मणाः । तानहं प्राब्रवं पश्चाद्वि जानीत द्विजोत्तमाः

त्या (आध्यात्मिक धनाच्या) अपहाऱ्याच्या भीतीने त्या ब्राह्मणांनी मला सांगितले. मग मी त्यांना नंतर म्हणालो—हे द्विजोत्तमांनो, हे नीट जाणून घ्या.

Verse 18

जाग्रतां तु मनुष्याणां चौराः कुर्वंति किं खलाः । भयभीतश्चालसश्च तथा चाशुचिरेव यः

माणसे जागी असतानाही दुष्ट चोर काय काय करत नाहीत? आणि जो भयभीत, आळशी व अशुचि आहे, तो या मार्गावर धैर्य-स्थैर्य कसे मिळवील?

Verse 19

तेन किं नाम संसाध्यं भूमिस्तं ग्रसते नरम्

अशा रीतीने जगून तरी काय साध्य होणार? शेवटी पृथ्वी त्या मनुष्याला गिळून टाकते.

Verse 20

शातातप उवाच । वयं चौरभयाद्भीतास्ते हरंति धनं महत् । कर्तुं तदा कथं शक्यमंगजागरणं तथा

शातातप म्हणाला—चोरांच्या भयाने आम्ही फार भयभीत आहोत; ते मोठे धन लुटून नेतात. अशा वेळी जागरण व नियमपूर्वक व्रताचरण कसे शक्य होईल?

Verse 21

खलाश्चौरा गताः क्वापि ततो नत्वाऽगता वयम् । तस्मासर्वं संत्यजामो भयभीता वयं मुने

ते दुष्ट चोर कुठेतरी निघून गेले; आणि आम्ही नमस्कार करून परत आलो. म्हणून, हे मुने, भयभीत होऊन आम्ही सर्व काही त्यागतो.

Verse 22

प्रतिग्रहश्च वै घोरः षष्ठांऽशफलदस्तथा । एवं ब्रुवति तस्मिंश्च हारीतोनाम चाब्रवीत्

अविवेकाने दान स्वीकारणे खरोखर घोर आहे, आणि त्याचे फळही केवळ सहावा भाग मिळते. असे तो बोलत असता, हारीत नावाचा एकजण उत्तर देऊ लागला.

Verse 23

मूढबुद्ध्या हि को नाम महीसागरसंगमम् । त्यजेच्च यत्र मोक्षश्च स्वर्गश्च करगोऽथ वा

जो अगदी मोहग्रस्त नाही, तो भूमी-सागर संगम का सोडील—जिथे मोक्ष आणि स्वर्ग जणू हातातच मिळतात?

Verse 24

कलापादिषु ग्रामेषु को वसेत विचक्षणः । यदि वासः स्तम्भतीर्थे क्षणार्धमपि लभ्यते

कलापा इत्यादी सामान्य गावांत कोण विवेकी राहील, जर स्तम्भतीर्थात अर्धक्षण जरी निवास मिळू शकतो?

Verse 25

भयं च चौरजं सर्वं किं करिष्यति तत्र न । कुमारनाथं मनसि पालकं कुर्वतां दृढम्

तेथे चोरांपासून उत्पन्न झालेले कोणतेही भय काय करील? जे मनात कुमारनाथाला दृढपणे रक्षक मानतात, त्यांचे सर्व भय नाहीसे होते।

Verse 26

साहसं च विना भूतिर्न कथंचन प्राप्यते । तस्मान्नारद तत्राहमा यास्ये तव वाक्यतः

साहसाविना समृद्धी (आणि यश) कधीच मिळत नाही. म्हणून, हे नारद, तुझ्या वचनाप्रमाणे मी नक्कीच तेथे जाईन।

Verse 27

षड्विंशतिसहस्राणि ब्राह्मणा मे परिग्रहे । षट्कर्मनिरताः शुद्धा लोभदम्भविवर्जिताः

माझ्या संरक्षणाखाली सव्वीस हजार ब्राह्मण आहेत—ते षट्कर्मात निरत, शुद्ध, आणि लोभ व दंभ यांपासून मुक्त आहेत।

Verse 28

तैः सार्धमागमिष्यामि ममेदं मतमुत्तमम् । इत्युक्ते वचने तांश्च कृत्वाहं दंडमूर्धनि

“मी त्यांच्यासहच येईन—हा माझा सर्वोत्तम निर्णय आहे।” असे बोलून त्याने ते वचन आदराने शिरसावंद्य मानले।

Verse 29

निवृत्तः सहसा पार्थ खेचरोऽतिमुदान्वितः । शतयोजनमात्रं तु हिममार्गमतीत्य च

हे पार्थ, तो खेचर अत्यंत आनंदाने भरून ताबडतोब परतला; आणि शंभर योजनांपर्यंत पसरलेला हिममार्ग ओलांडून…

Verse 30

केदारं समुपायातो युक्तस्तैर्द्विजसत्तमैः । आकाशेन सुशक्यश्च बिलेनाथ स देशकः

तो श्रेष्ठ द्विजांबरोबर केदारास पोहोचला. तो प्रदेश आकाशमार्गे सहज गम्य आहे आणि—असे सांगितले जाते—गुहेच्या मार्गानेही जाता येतो.

Verse 31

अतिक्रांतुं नान्यथा च तथा स्कंदप्रसादतः

ते अन्य कोणत्याही प्रकारे ओलांडणे शक्य नाही; फक्त त्याच प्रकारे, स्कंदाच्या कृपेनेच.

Verse 32

अर्जुन उवाच । क्व कलापं च द्ग्रामं कथं शक्यं बिलेन च । कथं स्कंदप्रसादः स्यादेतन्मे ब्रूहि नारद

अर्जुन म्हणाला—“तो कलाप ग्राम कुठे आहे? आणि गुहेच्या मार्गाने तिथे कसे जाता येईल? तसेच स्कंदाची कृपा कशी मिळेल? हे नारदा, मला सांग.”

Verse 33

नारद उवाच । केदाराद्धिमसंयुक्तं योजनानां शतं स्मृतम् । तदंते योजनशतं विस्तृतं तत्कलापकम्

नारद म्हणाला—“केदारापासून हिमाने भरलेला शंभर योजनांचा प्रदेश सांगितला आहे. त्याच्या पुढे ‘कलापक’ हा आणखी शंभर योजनांपर्यंत विस्तृत आहे.”

Verse 34

तदंते योजनशतं वासुकार्णव मुच्यते । शतयोजनमात्रः स भूमिस्वर्गस्ततः स्मृतः

त्याच्या पुढे शंभर योजनांचा प्रदेश ‘वासुकी-आर्णव’ (वासुकीचा सागर) म्हणून ओळखला जातो. त्यानंतर शंभर योजनांचा भाग ‘भूमि-स्वर्ग’ म्हणजे पृथ्वीवरील स्वर्ग म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 35

बिलेन च यथा शक्यं गंतुं तत्र श्रृणुष्व तत् । निरन्नं वै निरुदकं देवमाराधयेद्गुहम्

गुहेच्या मार्गाने जसे शक्य होईल तसे तेथे जाण्याची विधी ऐक. अन्न व जल त्यागून देव गुह (स्कंद) याची आराधना करावी.

Verse 36

दक्षिणायां दिशि ततो निष्पापं मन्यते यदा । तदा गुहोऽस्य स्वप्ने गच्छेति भारत

त्यानंतर दक्षिण दिशेकडे, जेव्हा तो स्वतःला निष्पाप मानतो, तेव्हा स्वप्नात गुह प्रकट होऊन म्हणतो—“जा”, हे भारत।

Verse 37

ततो गुहात्पश्चिमतो बिलमस्ति बृहत्तरम् । तत्र प्रविश्य गंतव्यं क्रमाणां शतसप्तकम्

त्यानंतर गुहाच्या पश्चिमेस अधिक मोठी गुहा आहे. त्यात प्रवेश करून सातशे पावले (पायऱ्या) पुढे जावे.

Verse 38

तत्र मारकतं लिंगमस्ति सूर्यसमप्रभम् । तदग्रे मृत्तिका चास्ति स्वर्णवर्णा सुनिर्मला

तेथे मरकतवर्ण लिंग आहे, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी. त्याच्या पुढे सुवर्णवर्णाची अतिशय निर्मळ मृत्तिका आहे.

Verse 39

नमस्कृत्य च तल्लिंगं गृहीत्वा मृत्तिकां च ताम् । आगंतव्यं स्तंभतीर्थे समाराध्य कुमारकम्

त्या लिंगाला नमस्कार करून व ती पवित्र मृत्तिका घेऊन स्तंभतीर्थास यावे; तेथे कुमारक (स्कंद) याची विधिपूर्वक आराधना करावी.

Verse 40

कोलं वा कूपतो ग्राह्यं भूतायां निशि तज्जलम् । तेनोदकेन मृत्तिकया कृत्वा नेत्रद्वयाञ्जनम्

मध्यरात्री कोळातून किंवा विहिरीतून जल घ्यावे। त्या जलासह पवित्र मृत्तिकेने दोन्ही नेत्रांसाठी अंजन (नेत्रलेप) सिद्ध करावा।

Verse 41

उद्वर्तनं च देहस्य कदाचित्षष्टिमे पदे । नेत्रांजनप्रभावाच्च बिलं पश्यति शोभनम्

त्या द्रव्याने देहाचे उद्वर्तन केल्यावर, कधीतरी साठाव्या पावलावर, नेत्राञ्जनाच्या प्रभावाने तो एक शोभन बिलद्वार (गुहेचे मुख) पाहतो।

Verse 42

तन्मध्येन ततो याति गात्रोद्वर्त्तप्रभावतः । कारीषैर्नाम चात्युग्रैर्भक्ष्यते नैव कीटकैः

मग तो त्याच्या मध्यातून जाऊन, गात्र-उद्वर्तनाच्या प्रभावाने पुढे सरकतो। ‘कारीष’ नावाचे अतिभयंकर जीव असले तरी, कीटक त्याला मुळीच भक्षत नाहीत।

Verse 43

बिलमध्ये च संपश्यन्सिद्धान्भास्करसन्निभान् । यात्येवं यात्यसौ पार्थ कलापं ग्राममुत्तमम्

बिलाच्या आत तो सूर्यसमान तेजस्वी सिद्धांना पाहतो। अशा रीतीने, हे पार्थ, तो पुढे जात ‘कलाप’ नावाच्या उत्तम ग्रामास पोहोचतो।

Verse 44

तत्र वर्षसहस्राणि चत्वार्यायुःप्रकीर्तितम् । फलानां भोजनं च स्यात्पुनः पुण्यं च नार्ज्जयेत्

तेथे चार हजार वर्षांचे आयुष्य सांगितले आहे। फळेच तेथे भोजन असते, आणि पुन्हा (मर्त्यलोकाप्रमाणे) नवे पुण्य अर्जित होत नाही।

Verse 45

इत्येतत्कथितं तुभ्यमतश्चाभूच्छृणुष्व तत् । तपः सामर्थ्यतः सूक्ष्मान्दण्डस्याग्रे निधाय तान्

असे हे तुला सांगितले; आता पुढे जे घडले ते ऐक. तपस्येच्या सामर्थ्याने त्या सूक्ष्म तत्त्वांना दंडाच्या अग्रभागी ठेवून तो…

Verse 46

द्विजानहं समायातो महीसागरसंगमम्

मी द्विजांसह भूमी व सागर यांच्या संगमस्थळी आलो।

Verse 47

तदोत्तार्य मया मुक्तास्तीरे पुण्यजलाशये । ततो मया कृतं स्नानं सह तैर्द्विजसत्तमैः

त्यांना पार उतरवून मी त्या पुण्य जलाशयाच्या तीरावर सोडले. मग त्या श्रेष्ठ द्विजांसह मी पवित्र स्नान केले.

Verse 48

निःशेषदोषदावाग्नौ महीसागरसंगमे । पितॄणां देवतानां च कृत्वा तर्पणसत्क्रियाः

भूमी-सागर संगमस्थळी—जो उरलेले दोष दावाग्नीप्रमाणे जाळून टाकतो—त्यांनी पितरांस व देवतांस तर्पण व सत्क्रिया केल्या.

Verse 49

जपमानाः परं जप्यं निविष्टाः संगमे वयम् । भास्करं समवेक्षंतश्चिंतयंतो हरिं हृदि

संगम-तीर्थी आम्ही बसून परम जप्य मंत्राचा जप केला; भास्कराकडे पाहत, हृदयात हरिचे चिंतन केले.

Verse 50

तस्मिंश्चैवांतरे पार्थ देवाः शक्रपुरोगमाः । आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे लोकपालाश्च संगताः

त्याच वेळी, हे पार्थ, शक्राच्या अग्रस्थानी देवगण एकत्र झाले. आदित्यादि सर्व ग्रह आणि दिशांचे लोकपालही तेथे जमले.

Verse 51

देवानां योनयो ह्यष्टौ गंधर्वाप्सरसां गणाः । महोत्सवे ततस्तस्मिन्गीतवादित्र उत्तमे

तेथे देवांच्या आठ दिव्य योन्या आणि गंधर्व-अप्सरांचे समूह होते. त्या महोत्सवात उत्तम गायन व वाद्यनाद सर्वत्र घुमू लागला.

Verse 52

पादप्रक्षालनं कर्तुं विप्राणामुद्यतस्त्वहम् । तस्मिन्काले चाश्रृणवमहमातिथ्यवाक्यताम्

मी विप्रांचे पादप्रक्षालन करण्यास तत्पर झालो. त्याच वेळी अतिथ्य-सत्काराच्या रीतीने उच्चारलेले वचन मी ऐकले.

Verse 53

सामध्वनिसमायुक्तां तृतीयस्वरनादिताम् । अतीव मनसो रम्यां शिव भक्तिमिवोत्तमाम्

ती सामध्वनीने युक्त, तृतीय स्वराने निनादित होती. मनाला अत्यंत रम्य—जणू शिवाची परम भक्तीच.

Verse 54

विप्रैरुत्थाय संपृष्टः कस्त्वं विप्र क्व चागतः । किं वा प्रार्थयसे ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते

विप्र उठून त्याला विचारू लागले—“तू कोण आहेस, हे विप्र, आणि कुठून आला आहेस? सांग, तुला काय हवे आहे, जे तुझ्या मनास रुचते?”

Verse 55

विप्र उवाच । मुनिः कपिलनामाहं नारदाय निवेद्यताम् । आगतः प्रार्थनायैव तच्छ्रुत्वाहमथाब्रवम्

विप्र म्हणाला—“मी कपिल नावाचा मुनि आहे; ही गोष्ट नारदांना निवेदावी. मी केवळ विनंती करण्यासाठीच आलो आहे.” हे ऐकून मग मी उत्तर दिले.

Verse 56

धन्योहं यदिहायातः कपिल त्वं महामुने । नास्त्यदेयं तवास्माभिः पात्रं नास्ति तवाधिकम्

हे कपिल महामुने, तुम्ही येथे आलात म्हणून मी धन्य झालो. तुमच्यासाठी आमच्याकडून अदेय असे काही नाही; तुमच्याहून श्रेष्ठ पात्र नाही.

Verse 57

कपिला उवाच । ब्रह्मपुत्र त्वया देयं यदि मे त्वं श्रृणुष्व तत् । अष्टौ विप्रसहस्रामि मम देहीति नारद

कपिल म्हणाला—“हे ब्रह्मपुत्र नारदा, मला दान द्यायचे असेल तर ऐक—मला आठ हजार ब्राह्मण दे.”

Verse 58

भूमिदानं करिष्यामि कलापग्रामवासिनाम् । ब्राह्मणानामहं चैषां तदिदं क्रियतां विभो

कलापग्रामात राहणाऱ्या या ब्राह्मणांसाठी मी भूमिदान करीन. म्हणून, हे विभो, हे कार्य पूर्ण करावे.

Verse 59

ततो मया प्रतिज्ञातमेव मस्तु महामुने । त्वयापि क्रियतां स्थानं कापिलं कपिलोत्तमम्

मग मी म्हणालो—“हे महामुने, माझी प्रतिज्ञा तशीच सिद्ध होवो. आणि हे कपिलोत्तम, तुम्हीही ‘कापिल’ नावाचे पवित्र स्थान स्थापन करा.”

Verse 60

श्राद्धे वा प्राप्तकाले वा ह्यतिथिर्विमुखीभवेत् । यस्याश्रममुपायातस्यस्य सर्वं हि निष्फलम्

श्राद्धकाळी किंवा योग्य वेळी जो अतिथी आश्रमात येऊन सत्कार न मिळाल्याने विमुख होऊन निघून जातो, त्या यजमानाचे सर्व कर्म निश्चयाने निष्फळ होते।

Verse 61

स गच्छेद्रौरवांल्लोकान्योऽतिथिं नाभिपूजयेत् । अतिथिः पूजितो येन स देवैरपि पूज्यते

जो अतिथीचा पूजन-सत्कार करीत नाही तो रौरव लोकांना जातो; आणि ज्याने अतिथीचा मान केला, तो देवांनीही पूजिला जातो।

Verse 62

दानैर्यज्ञैस्त तस्तस्मिन्भोजितः कपिलो मुनिः । ततो महामुनिः श्रीमान्हारीतो ह्वयितस्तदा

त्यानंतर तेथे दान व यज्ञांसह मुनि कपिलांना भोजन घालण्यात आले; मग श्रीमान महामुनि हारीत यांनाही तेव्हा आमंत्रित केले।

Verse 63

पादप्रक्षालनार्थाय सिद्धदेवसमागमे । हारीतश्च पुरस्कृत्य वामपादं तदा स्थितः

पादप्रक्षालनासाठी सिद्ध-देवांच्या सभेत, हारीतांना पुढे करून तो तेव्हा डावा पाय पुढे करून उभा राहिला।

Verse 64

ततो हासो महाञ्जज्ञे सिद्धाप्सरः सुपर्वणाम् । विचिंत्य बहुधा पृथ्वीं साधु साधुकृता द्विजाः

त्यानंतर सिद्ध व अप्सरांच्या त्या शुभोत्सवात मोठा हास्यप्रसंग झाला; पृथ्वीचा अनेक प्रकारे विचार करून द्विजांनी ‘साधु, साधु’ असे म्हणत प्रशंसा केली।

Verse 65

ततो ममापि मनसि शोकवेगो महानभूत् । सत्यां चैव तथा मेने गाथां पूर्वबुधेरिताम्

तेव्हा माझ्याही मनात शोकाचा प्रचंड वेग उसळला; आणि पूर्वीच्या ज्ञानीजनांनी सांगितलेली प्राचीन गाथा सत्य आहे असे मला उमगले।

Verse 66

सर्वेष्वपि च कार्येषु हेतिशब्दो विगर्हितः । कुर्वतामतिकार्याणि शिलापातो ध्रुवं भवेत्

सर्व कार्यांत ‘हेति’—म्हणजे शस्त्रासारखा कठोर प्रत्युत्तर—निंद्य आहे; मर्यादा ओलांडून कृत्य करणाऱ्यांवर शिलापात, म्हणजे निश्चित विनाश, येतोच।

Verse 67

ततोहमब्रंवं विप्रान्यूयं मूर्खा भविष्यथ । धनधान्याल्पसंयुक्ता दारिद्र्यकलिलावृताः

तेव्हा मी विप्रांना म्हणालो—‘तुम्ही मूर्ख व्हाल; अल्प धन-धान्याने युक्त, आणि दारिद्र्याच्या चिखलाने आच्छादित व्हाल।’

Verse 68

एवमुक्ते प्रहस्यैव हारीतः प्राब्रवीदिदम् । तवैवेयं मुने हानिर्यदस्माञ्छपते भवान्

हे ऐकून हारीत हसत म्हणाला—‘हे मुने, ही हानी तर फक्त तुझीच आहे; कारण आम्हांला शाप देणारा तूच आहेस।’

Verse 69

कः शापो दीयते तुभ्यं शापोयमयमेव ते । ततो विमृश्य भूयोऽहब्रवं किमहंद्विज

‘तुला कोणता शाप दिला जातो आहे? हा तर तुझाच शाप आहे।’ मग पुन्हा विचार करून मी म्हणालो—‘हे द्विज, मी हे काय करून बसलो?’

Verse 70

तथाविधस्य भवतो वामपादप्रदानतः

तुझ्या त्या प्रकारच्या स्वभावामुळे वाम पाद देणे—ते अशुभसूचक तिरस्काररूप अर्पण झाले।

Verse 71

हारीत उवाच । श्रृणु तत्कारणं धीमञ्छून्यता मे यतो भवेत्

हारीत म्हणाले—हे धीमान, ऐक; कोणत्या कारणाने माझ्या अंतःकरणी शून्यता उत्पन्न होते.

Verse 72

इति चिंतयतश्चित्ते हा दुःखोऽयं प्रतिग्रहः । प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राहयं तेजो हि शाम्यति

अंतःकरणात विचार करताना—‘हाय, हा प्रतिग्रह किती दुःखद!’ कारण प्रतिग्रहाने विप्रांचे ब्राह्म तेज निश्चयच शमते.

Verse 73

महादानं हि गृह्णानो ब्राह्मणः स्वं शुभं हि यत् । ददाति दातुर्दाता च अशुभं यच्छति स्वकम्

ब्राह्मण महादान स्वीकारतो तेव्हा तो आपले शुभ पुण्य जणू देऊन टाकतो; आणि दाता आपले अशुभच प्रतिग्राहकाकडे सोपवतो.

Verse 74

दाता प्रतिग्रहीता च वचनं हि परस्परम् । मन्यतेऽधःकरो यस्य सोऽल्पबुद्धिः प्रहीयते

दाता व प्रतिग्राहीता परस्परांच्या वचनावर अवलंबून असतात; पण जो दुसऱ्याला ‘अधः’ मानतो तो अल्पबुद्धी होऊन अधःपात पावतो.

Verse 75

इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद । निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः

असे विचार करीत असता, हे नारद, माझ्या अंतःकरणात शून्यता आली. जो निद्रा, भय, कामना किंवा शोकाने पीडित असतो तो जणू शून्य होतो.

Verse 76

हृतस्वश्चान्यचित्तश्च शून्याह्येते भवंति च । तदेषु मतिमान्कोपं न कुर्वीत यदि त्वया

ज्याचे धन हिरावले गेले आहे किंवा ज्याचे चित्त अन्यत्र गुंतले आहे, तेही खरेच ‘शून्य’ होतात. म्हणून तू बुद्धिमान असशील तर त्यांच्यावर क्रोध करू नकोस.

Verse 77

कृतः कोपस्ततस्तुभ्यमेवं हानिरियं मुने । ततस्तापान्वितश्चाहं तान्वि प्रानब्रवं पुनः

हे मुने, तुझ्या मनात क्रोध उत्पन्न झाल्यामुळेच ही हानी झाली. मग पश्चात्तापाने भरून मी त्या ब्राह्मणांना पुन्हा बोललो.

Verse 78

धिङ्मामस्तु च दुर्बुद्धिमविमृश्यार्थकारिणम् । कुर्वतामविमृश्यैव तत्किमस्ति न यद्भवेत्

धिक्कार असो मला—या दुर्बुद्धीला—जो विचार न करता काम करतो. जे अविचाराने कृती करतात, त्यांच्याकडे कोणते अनर्थ असेल जे उद्भवणार नाही?

Verse 79

सहसा न क्रियां कुर्यात्पदमेतन्महापदाम् । विमृश्यकारिणं धीरं वृणते सर्वसंपदः

सहसा कोणतीही कृती करू नये; ते महाविपत्तींकडे नेणारे पाऊल आहे. जो धीर होऊन विचारपूर्वक कृती करतो, सर्व संपत्ती त्यालाच वरण करते.

Verse 80

सत्यमाह महाबुद्धिश्चिरकारी पुरा हि सः । पुरा हि ब्राह्मणः कश्चित्प्रख्यातों गिरसां कुले

‘खरेच,’ असे महाबुद्धिमान म्हणाला. प्राचीन काळी चिरकारी नावाचा पुरुष होता; आणि पूर्वी गिरस वंशात प्रसिद्ध असा एक ब्राह्मणही होता.

Verse 81

चिरकारि महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः । चिरेण सर्वकार्याणि यो विमृश्य प्रपद्यते

चिरकारी हा महाप्राज्ञ गौतमाचा पुत्र होता—जो दीर्घ विचार करूनच प्रत्येक कार्यास प्रवृत्त होत असे.

Verse 82

चिरकार्याभिसंपतेश्चिरकारी तथोच्यते । अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते

जो कार्यसिद्धी उशिरा प्राप्त करतो तो तो ‘चिरकारी’ म्हणतात; पण जो केवळ आळशीपणात पडतो तो ‘दुर्मेधा’ (मंदबुद्धी) म्हणतात.

Verse 83

बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना । व्यभिचारेण कस्मिन्स व्यतिकम्या परान्सुतान्

ज्याची बुद्धी चपळ आणि दूरदर्शी आहे, तो कोणत्या व्यभिचाराने भरकटेल, धर्म ओलांडून परक्यांच्या पुत्रांना कसा पीडा देईल?

Verse 84

पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति । स तथेति चिरेणोक्तः स्वभावाच्चिरकारकः

क्रुद्ध पित्याने आज्ञा दिली—‘या मातेला मार!’ तो स्वभावतः चिरकारी होता; म्हणून ‘तथास्तु’ असेही त्याने उशिरा म्हटले.

Verse 85

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिं तयामास वै चिरम् । पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्

विचारशील असल्यामुळे त्याने बराच वेळ चिंतन केले: 'मी वडिलांच्या आज्ञेचे पालन कसे करू आणि आईला न मारता कसे राहू?'

Verse 86

कथं धर्मच्छलेनास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् । पितुराज्ञा परो धर्मो ह्यधर्मो मातृरक्षणम्

धर्माच्या नावाखाली मी एखाद्या दुष्टाप्रमाणे यात कसा बुडून जाऊ? वडिलांची आज्ञा हा परम धर्म आहे, पण आईचे रक्षण न करणे हा अधर्म आहे.

Verse 87

अस्वतंत्रं च पुत्रत्वं किं तु मां नात्र पीडयेत् । स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्

पुत्र असणे हे परवलंबी आहे, पण यामुळे मला त्रास होऊ नये. स्त्रीची आणि त्यातही स्वतःच्या आईची हत्या करून कोण कधी सुखी होऊ शकेल?

Verse 88

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् । अनवज्ञा पितुर्युक्ता युक्तं मातुश्च रक्षणम्

वडिलांचा अवमान करून कोणाला प्रतिष्ठा मिळेल? वडिलांचा अनादर न करणे योग्य आहे आणि आईचे रक्षण करणेही योग्यच आहे.

Verse 89

क्षमायोग्यावुभावेतौ नातिवर्तेत वै कथम् । पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति

हे दोघेही क्षमेस पात्र आहेत, त्यांचे उल्लंघन कसे करावे? कारण पिता पत्नीमध्ये स्वतःलाच स्थापित करतो, ज्यातून पुत्राचा जन्म होतो.

Verse 90

शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च । सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे परिकल्पितः

शील, सदाचार व गोत्र यांचे धारण आणि कुलपरंपरेचा निर्वाह यासाठी तोच आत्मा पित्याने स्वतः पुत्रत्वात नियुक्त केला आहे।

Verse 91

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवलिप्सया

जातकर्मात पिता जे सांगतो आणि उपाकर्मात जे शिकवितो—पित्याचे गौरव इच्छिणाऱ्यास तेच दृढ आज्ञारूपाने पुरेसे आहे।

Verse 92

शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्चति । तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन

शरीर इत्यादी सर्व काही देयच आहे; पण ते देणारा एकमेव पिता आहे। म्हणून पित्याचे वचन अवश्य करावे—कसलाही विचार-वितर्क न करता।

Verse 93

पातकान्यपि चूर्यंते पितुर्वचनकारिणः । पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः

पित्याचे वचन पाळणाऱ्याची पापेही चूर्ण होतात। पिता म्हणजे स्वर्ग, पिता म्हणजे धर्म, पिता म्हणजे परम तप।

Verse 94

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणंति देवताः । आशिषस्ता भजंत्येनं पुरुषं प्राह याः पिता

पिता प्रसन्न झाला की सर्व देवता प्रसन्न होतात। पित्याने उच्चारलेल्या आशीर्वाद त्या पुरुषाजवळ येऊन त्याला अनुग्रह करतात।

Verse 95

निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनंदति । मुच्यते बंधनात्पुष्पं फलं वृंतात्प्रमुच्यते

पिता जेव्हा अनुमोदन करतो, तेव्हा ते सर्व पापांचे प्रायश्चित्त ठरते. जसे फूल बंधनातून सुटते आणि जसे फळ देठापासून अलग होते, तसेच मनुष्य बंधनातून मुक्त होतो.

Verse 96

क्लिश्यन्नपि सुतः स्नेहं पिता स्नेहं न मुंचति । एतद्विचिंत्यतं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्

पुत्राने क्लेश दिला तरी पिता आपला स्नेह सोडत नाही. म्हणून हे मनात धरावे—पुत्राचे कर्तव्य आहे की पित्याचा गौरव व मान राखावा.

Verse 97

पिता नाल्पतरं स्थानं चिंतयिष्यामि मातरम् । यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पांचभौतिकः

मी मातेला पित्यापेक्षा कमी स्थान देणार नाही. कारण या मर्त्य जीवनात माझा हा देहसंघात पंचमहाभूतांनी बनलेला आहे.

Verse 98

अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः । माता देहारणिः पुंसः सर्वस्यार्थस्य निर्वृतिः

माझ्या उत्पत्तीचे कारण जननीच आहे, जशी अग्नीची उत्पत्ती अरणीतून होते. माता पुरुषाच्या देहाची अरणी आहे—जिच्यापासून सर्व पुरुषार्थांची सिद्धी व शांती मिळते.

Verse 99

मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये । न स शोचति नाप्येनं स्थावर्यमपि कर्षति

माता लाभली की माणूस सनाथ होतो; तिचा वियोग झाला की तो खरोखर अनाथ होतो. माता असता तो शोक करत नाही, आणि आपत्तीही त्याला सहज ओढून नेत नाही.

Verse 100

श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अंबेति प्रतिपद्यते । पुत्रपौत्रसमापन्नो जननीं यः समाश्रितः

जो धनवैभवाने हीन असला तरी घरी ‘अंबे’ म्हणत आईचा आश्रय घेतो, तो जननीच्या शरणाने पुत्र-पौत्रांसह कुलपरंपरेने संपन्न होतो।

Verse 101

अपि वर्षशतस्यांते स द्विहायनवच्चरेत् । समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा

शंभर वर्षांच्या शेवटीही आई त्याला दोन वर्षांच्या बाळासारखेच मानते—पुत्र समर्थ असो वा असमर्थ, कृश असो वा पुष्ट, मातृदृष्टी तशीच राहते।

Verse 102

रक्षयेच्च सुतं माता नान्यः पोष्यविधानतः । तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः

पोषणधर्माच्या विधानाने पुत्राचे रक्षण आईच करते; तशी रक्षा दुसरा कोणी करू शकत नाही. ती नसली की तो खरोखर ‘वृद्ध’ होतो आणि तेव्हाच दुःखित होतो।

Verse 103

तदा शुन्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते । नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः

जेव्हा तो आईपासून वियोग पावतो, तेव्हा त्याचे जग शून्य होते. आईसारखी छाया नाही, आईसारखा आश्रय-मार्ग नाही।

Verse 104

नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा । कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी तथा

आईसारखे त्राण नाही, आईसारखी प्रपा (विश्रांतीचा आश्रय) नाही. कुशीत धारण केल्याने ती ‘धात्री’ आणि जन्म दिल्याने ती ‘जननी’ म्हणतात।

Verse 105

अंगानां वर्धनादंबा वीरसूत्वे च वीरसूः । शिशोः शुश्रूषणाच्छ्वश्रूर्माता स्यान्माननात्तथा

अंगांचे पोषण-वर्धन करते म्हणून ती ‘अंबा’ आणि वीरांना जन्म देते म्हणून ‘वीरसू’ म्हणतात. शिशूची सेवा केल्याने सासूही ‘माता’ होते; तसेच स्त्रीचा मान केल्याने ती मातेसमान मानली जाते.

Verse 106

देवतानां समावापमेकत्वं पितरं विदुः । मर्त्यानां देवतानां च पूगो नात्येति मातरम्

देवतांच्या एकत्वाचा ‘समावाप’—सामान्य क्षेत्र—असा पिता आहे, असे ज्ञानी मानतात. पण मर्त्यांमध्ये आणि देवांमध्येही कोणताही समूह मातृमहिमेपेक्षा मोठा नाही.

Verse 107

पतिता गुरवस्त्याज्या माता च न कथंचन । गर्भधारणपोषाभ्यां तेन माता गरीयसी

गुरु पतित झाले तर त्यागण्याजोगे ठरू शकतात; पण माता कधीही, कोणत्याही प्रकारे त्याज्य नाही. गर्भधारण आणि पालनपोषण यांमुळे माता अधिक पूज्य व भारी आहे.

Verse 108

एवं स कौशिकीतीरे बलिं राजानमीक्षतीम् । स्त्रीवृत्तिं चिरकालत्वाद्धन्तुं दिष्टः स्वमातरम्

अशा रीतीने कौशिकीच्या तीरावर त्याने राजा बलीला पाहिले. आणि दीर्घकाळापासून मातृवर्तन अयोग्य मानून, कठोर निर्धाराने तो स्वतःच्या मातेलाच मारण्यास उद्यत झाला.

Verse 109

विमृश्य चिरकालं हि चिंतांतं नाभ्यपद्यत । एतस्मिन्नंतरे शक्रो रूपमास्थितः

दीर्घकाळ विचार करूनही तो कोणत्याही ठाम निष्कर्षाला पोहोचला नाही. तेवढ्यात शक्र (इंद्र) एका रूपात प्रकट झाला.

Verse 110

गायन्गाखामुपायातः पितुस्तस्याश्रमांतिके । अनृना हि स्त्रियः सर्वाः सूत्रकारो यदब्रवीत्

एक गाथा गात तो आपल्या पित्याच्या आश्रमाजवळ आला. (तो म्हणाला:) 'सर्व स्त्रिया खरोखरच ऋणमुक्त असतात,' असे सूत्रकारांनी म्हटले आहे.

Verse 111

अतस्ताभ्यः फलं ग्राह्यं न स्याद्दोषेक्षणः सुधीः । इति श्रुत्वा तमानर्च मेधातिथिरुदारधीः

म्हणून त्यांच्याकडून फळ स्वीकारावे, सुज्ञ माणसाने दोष पाहू नयेत. हे ऐकून उदार बुद्धीच्या मेधातिथींनी त्यांचा सन्मान केला.

Verse 112

दुःखितश्चिंतयन्प्राप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् । अहोऽहमीर्ष्ययाक्षिप्तो मग्नोऽहं दुःखसागरे

दुःखी होऊन आणि चिंता करत, खूप अश्रू गाळत तो तेथे आला. 'अरेरे! मत्सराने ग्रासलेला मी दुःखाच्या सागरात बुडालो आहे.'

Verse 113

हत्वा नारीं च साध्वीं च को नु मां तारयिष्यति । सत्वरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः

'एका स्त्रीची आणि तीही साध्वीची हत्या करून, आता मला कोण तारणार? मी घाईघाईने उदार बुद्धीच्या चिरकारीला आज्ञा दिली होती.'

Verse 114

यद्ययं चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् । चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक

'जर तो खरोखरच 'चिरकारी' (उशिरा कार्य करणारा) असेल, तर तो मला पापापासून वाचवू शकेल. हे चिरकारी, तुझे कल्याण असो! तुझे कल्याण असो, हे चिरकारी!'

Verse 115

यदद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः । त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया

आज तू खरोखरच चिरकारी असशील, तर तूच निश्चय चिरकारिक आहेस। माझे व माझ्या मातेस रक्षण कर, आणि मी अर्जिलेल्या तपाचेही संरक्षण कर।

Verse 116

आत्मानं पातके विष्टं शुभाह्व चिरकारिक । एवं स दुःखितः प्राप्तो गौतमोऽचिंतयत्तदा

हे शुभनाम चिरकारिक! मी स्वतःला पापात बुडालेला पाहतो. असे दुःखी होऊन गौतमाने तेव्हा मनात विचार केला.

Verse 117

चिरकारिकं ददर्शाथ पुत्रं मातुरुपांतिके । चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः

मग त्याने मातेजवळ पुत्र चिरकारिकाला पाहिले. पण चिरकारीने पित्याला पाहताच तो अत्यंत दुःखी झाला.

Verse 118

शस्त्रं त्यक्त्वा स्थितो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे । मेधातिथिः सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि

त्याने शस्त्र टाकून मस्तक झुकवून उभा राहून क्षमायाचना सुरू केली. मेधातिथीने पुत्राला शिर झुकवून भूमीवर पडलेला पाहिले.

Verse 119

पत्नीं चैव तु जीवंतीं परामभ्यगमन्मुदम् । हन्यादिति न सा वेद शस्त्रपाणौ स्थिते सुते

पत्नी जिवंत दिसताच त्याला परम आनंद झाला. पुत्राच्या हातात शस्त्र असूनही ‘तो मारणार’ असा हेतू होता हे तिला कळले नाही.

Verse 120

बुद्धिरासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् । शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति

पुत्र पित्याच्या चरणांशी नतमस्तक झालेला पाहून तिला कळले—भीतीमुळे तो शस्त्र उचलण्याची उतावळेपणा लपवीत आहे।

Verse 121

ततः पित्रा चिरं स्मृत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि । चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरंजीवेत्यु दाहृतः

मग पित्याने बराच वेळ त्याला आठवून, बराच वेळ मस्तकाचा सुगंध घेऊन, दोन्ही बाहूंनी दीर्घ आलिंगन करून म्हटले—“चिरंजीव हो!”

Verse 122

चिरं मुदान्वितः पुत्रं मेधातिथिरथाब्रवीत् । चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी भवेच्चिरम्

तेव्हा दीर्घ आनंदाने भरलेला मेधातिथी पुत्राला म्हणाला—“हे चिरकारिक, तुझे कल्याण असो; तू चिरकाल चिरकारी—विचारपूर्वक कर्म करणारा—राहो।”

Verse 123

चिराय यत्कृतं सौम्य चिरमस्मिन् दुःखितः । गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः

“हे सौम्य, जे कार्य उशिरा झाले, त्यामुळे मी दीर्घकाळ दुःखी होतो।” असे म्हणत मुनिश्रेष्ठ विद्वान गौतमांनी गाथाही उच्चारल्या।

Verse 124

चिरेण मंत्रं संधीयाच्चिरेम च कृतं त्यजेत् । चिरेण विहतं मित्रं चिरं धारणमर्हति

मंत्राची सिद्धी काळ घेऊनच होते; फार उशिरा केलेले कर्म सोडून द्यावे. दीर्घकाळचा मित्र दुखावला गेला तरी तो दीर्घ सहनशीलता व आधार यास पात्र असतो।

Verse 125

रोगे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते

रोगात, दर्पात, मानभंगात, द्रोहात, पापकर्मात तसेच अप्रिय कर्तव्यात—जो विचारपूर्वक, धैर्याने कृती करतो तोच प्रशंसनीय ठरतो।

Verse 126

बंधूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते

बंधू, सुहृद, भृत्य आणि स्त्रीजन यांच्या बाबतीत—अपराध अस्पष्ट असताना—जो विचारपूर्वक धीराने वागतो तो प्रशंसनीय ठरतो।

Verse 127

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् । चिरमन्वास्य विदुषश्चिरमिष्टानुपास्य च

दीर्घकाळ धर्माचे आचरण करावे, दीर्घकाळ शोध-विचार करावा; विद्वानांची दीर्घ सेवा करावी आणि इष्टदेवतेची दीर्घ उपासना करावी।

Verse 128

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् । ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्

दीर्घकाळ आत्मसंयम केल्याने मनुष्य दीर्घकाळ अवमानरहित स्थिती प्राप्त करतो; आणि दुसऱ्याचे वचनही, ते धर्मयुक्त असेल तर, ऐकून स्वीकारावे।

Verse 129

चिरं पृच्छेच्च श्रृणुयाच्चिरं न परिभूयते । धर्मे शत्रौ शस्त्रहस्ते पात्रे च निकटस्थिते

दीर्घकाळ विचारावे आणि दीर्घकाळ ऐकावे—मग तो सहज पराभूत होत नाही; पण धर्मकार्य, शत्रूसमोर, हातात शस्त्र असताना, आणि योग्य पात्र जवळ उपस्थित असताना—विलंब करू नये।

Verse 130

भये च साधुपूजायां चिरकारी न शस्यते । एवमुक्त्वा पुत्रभार्यासहितः प्राप्य चाश्रमम्

भयकाळी आणि साधुपूजेत विलंब करणारा प्रशंसनीय नसतो। असे बोलून तो पुत्र व पत्नींसह आश्रमास पोहोचला।

Verse 131

ततश्चिरमुपास्याथ दिवं यातिश्चिरं मुनिः । वयं त्वेवं ब्रुवन्तोऽपि मोहेनैवं प्रतारिताः

त्यानंतर दीर्घकाळ उपासना करून मुनि दीर्घकाळासाठी स्वर्गास जातो. पण आम्ही—असे म्हणत असूनही—मोहाने अशाच रीतीने फसविले गेलो.

Verse 132

कलौ च भवतां विप्रा मच्छापो निपतिष्यति । केचित्सदा भविष्यंति विप्राः सर्वगुणैर्युताः

कलियुगात, हे विप्रहो, माझा शाप तुमच्यावर पडेल. तरीही काही ब्राह्मण सदैव सर्वगुणांनी युक्त राहतील.

Verse 133

पादप्रक्षालनं कृत्वा ततोऽहं धर्मवर्मणः । समीपे साक्षिणो देवान्कृत्वा संकल्पमाचरम्

पादप्रक्षालन करून मग मी धर्मवर्माच्या समीप गेलो. देवांना साक्षी करून मी संकल्पाचे आचरण केले.

Verse 134

कांचनैरर्नोप्रदानैश्च गृहदानैर्धनादिभिः । भार्याभूषणवस्त्रैश्च कृतार्था ब्राह्मणाः कृताः

सुवर्णदान, नानाविध अर्पणे, गृहदान, धन इत्यादी, तसेच त्यांच्या पत्नींसाठी भूषण-वस्त्रे—यांनी ब्राह्मण पूर्ण तृप्त व कृतार्थ झाले.

Verse 135

ततः करं समुद्यम्य प्राहेन्द्रो देवसंगमे । हरांगरुद्धवामार्द्ध यावद्देवी गिरेः सुता

तेव्हा हात उंचावून इंद्र देवसभेत म्हणाला—हे गिरिसुते देवी, ज्यांच्या वामार्धास हरदेहाने आलिंगन दिले आहे।

Verse 136

गणाधीशो वयं यावद्यावत्त्रिभुवनं त्विदम् । तावन्नन्द्यादिदे स्थानं नारदस्थापितं सुराः

जोपर्यंत आम्ही शिवगणांचे अधीश्वर आहोत आणि जोपर्यंत हे त्रिभुवन टिकून आहे, तोपर्यंत नंदीआदि हे स्थान, नारदांनी स्थापित केलेले, हे देवांनो, दृढ राहील।

Verse 137

ब्रह्मशापो रुद्रशापो विष्णुशापस्तथैव च । द्विजशापस्तथा भूयादिदं स्थानं विलुंपतः

जो या पवित्र स्थानाचा नाश किंवा लूट करील, त्याच्यावर ब्रह्मशाप, रुद्रशाप, विष्णुशाप तसेच द्विजांचा शापही पडो।

Verse 138

ततस्तथेति तैः सर्वैर्हृष्टैस्तत्र तथोदितम् । एवं मया स्थापिते स्थानकेऽस्मिन्संस्थापयामास च कापिलं मुनिः । स्थाने उभे देवकृते प्रसन्नास्ततो ययुर्देवता देवसद्म

तेव्हा सर्व देव हर्षित होऊन तेथे म्हणाले—“तथास्तु।” अशा रीतीने माझ्याकडून हे स्थान स्थापित झाल्यावर, मुनिनेही विधिपूर्वक तेथे कापिलाची प्रतिष्ठा केली. देवांनी केलेल्या दोन्ही प्रतिष्ठांनी प्रसन्न होऊन देवता नंतर आपल्या दिव्य धामास गेले।