Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

अतिथी म्हणाले—हे बाल कमठ! तत्त्वांचा हा उपदेश साध्या बुद्धीसही अनुरूप आहे। मला पुन्हा शरीराची लक्षणे ऐकावयाची आहेत; ते मला सांग।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

कमठ म्हणाले—जसे हे शरीर ब्रह्मांडास अनुरूप आहे तसे ऐक. पायाच्या तळव्याचा मूळ भाग पाताळ, आणि पायाचा पुढील भाग रसातळ आहे।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

घोटे (गुल्फ) तलातळ आहेत आणि पिंडऱ्या महातळ आहेत। गुडघे सुतळ, मांड्या वितळ, आणि कटी अतळ आहे।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

नाभीला महीतळ म्हणतात आणि उदर भुवर्लोक आहे। वक्षःस्थळ स्वर्लोक, ग्रीवा महर्लोक, आणि मुख जनलोक आहे।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

नेत्रांना तपोलोक म्हणतात आणि मस्तकाच्या शिखरदेशाला सत्यलोक। जसे पृथ्वीवर सात द्वीप प्रतिष्ठित आहेत, तसेच—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

तसेच येथे सात धातू आहेत—माझ्याकडून त्यांची नावे जाणून घ्या: त्वचा, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा आणि शुक्र—हे धातू होत.

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

येथे अस्थींची संख्या तीनशे साठ सांगितली आहे; आणि नाड्यांची संख्या तीन लाख अशी कथन केली आहे.

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

छप्पन्न हजार (नाड्या/मार्ग) आणि त्यांखेरीज आणखी नऊ आहेत. त्या देहातील रस तसेच वाहतात, जसे पृथ्वीवर नद्या जल वाहतात.

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

साडे तीन कोटी रोमांनी शरीर सर्व बाजूंनी आच्छादित आहे. ती दोन प्रकारची मानली आहेत—स्थूल व सूक्ष्म, दृश्य व अदृश्य.

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

माझ्याकडून सांगितली जाणारी सहा प्रधान अंगे ऐक—दोन बाहू, दोन मांड्या, मस्तक आणि उदर।

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

येथे आतडीही तीन सांगितली आहेत; त्यांचे माप साडेतीन व्याम आहे. स्त्रियांसाठी ती तीन व्याम—असे वेदज्ञ द्विज म्हणतात।

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

हृदयात एक कमळ सांगितले आहे—त्याची नाळ वर आणि मुख खाली असते. हृदय-कमळाच्या डावीकडे प्लीहा व उजवीकडे यकृत असते।

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

हे द्विज, (देहद्रव्य) मज्जा, मेद आणि वसा; तसेच मूत्र, पित्त, श्लेष्मा आणि मलही सांगितले आहेत।

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

येथे अंतिम रक्ताचे कुंड (आधार) दोन अंजली एवढे मानले आहेत. ते पुढे प्रवाहित होऊन देहाला निश्चयाने धारण करतात।

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

सात सीवन्या सांगितल्या आहेत; त्यांपैकी पाच मस्तकात स्थित आहेत. एक मेढ्र (लिंग) पर्यंत जाते आणि एक तशीच जिह्वेपर्यंत जाते, हे द्विज।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

येथे सर्व नाड्या नाभी-पद्मातून उत्पन्न होऊन प्रवाहित होतात. त्यांपैकी ज्या श्रेष्ठ नाड्या मस्तकापर्यंत जातात, त्या सुषुम्ना, इडा आणि पिंगला होत.

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

नासिकाद्वारापर्यंत पोहोचून त्या देहाची वाढ व धारण यासाठी स्थित राहतात. तेथे वायु, अग्नि आणि चंद्र-तत्त्वही प्रत्येकी पाच प्रकारांनी कार्य करतात.

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान—हे वायूचे पाच भेद स्मरणात ठेवलेले आहेत; आणि त्यांच्या-त्यांच्या कर्मांचेही वर्णन केले जाते.

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

उच्छ्वास-निःश्वास आणि अन्न-पानाचा प्रवेश—ही प्राणाची कर्मे सांगितली आहेत; ज्याचे स्थान कंठापासून मस्तकापर्यंत मानले जाते.

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

मल, मूत्र व शुक्र यांचा त्याग तसेच गर्भसंबंधी स्रवण—हे अपान वायूचे कर्म सांगितले आहे; याचे स्थान गुदाच्या वर आहे।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

समान वायू अन्न आत धारण करतो, नंतर ते पचवून विभागतो; आणि सर्व नाड्यांत अडथळ्याविना फिरून रसाचा संचार करतो।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

वाणीची प्रवृत्ती, ढेकर तसेच सर्व कर्मांतील प्रयत्न—यांचे कारण उदान असे सांगितले आहे; याचे स्थान कंठापर्यंत व ऊर्ध्व भागातील सुरस्थान असे वर्णिले आहे।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

व्यान वायू नित्य हृदयात स्थित असतो, तरी देहभर संचार करतो; तो धातूंची वाढ करतो आणि घाम, लाळ तसेच डोळ्यांचे उघडणे-झाकणे घडवतो।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

देहात पावक (अग्नी) पाच प्रकारांनी स्थित आहे—पाचक, रंजक, साधक, आलोकक आणि भ्राजक।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

पाचक, पक्वाशयात स्थित होऊन, नित्य अन्नाचे पचन करतो. आणि रंजक, आमाशय-प्रदेशी असूनही, रसाचे रक्तात रूपांतर करतो.

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

साधक, हृदयात स्थित होऊन, बुद्धी इत्यादींसाठी उत्साह निर्माण करतो. आलोचक, नेत्रात स्थित होऊन, रूपदर्शनाची शक्ती प्रदान करतो.

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

त्वचेत स्थित भ्राजक देह निर्मळ करून तेजस्वी करतो. तसेच क्लेदक, बोधक आणि तर्पण हेही श्लेष्म (कफ) याचेच रूप मानले आहेत.

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

देहात आलंबक इत्यादींमुळे सोम पाच प्रकारे कार्य करतो असे म्हटले आहे. क्लेदक, पक्वाशयात स्थित होऊन, नित्य अन्न ओलसर करून मृदू करतो.

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

बोधक, रसनेत (जिभेत) स्थित होऊन, रसांचे यथार्थ ज्ञान करून देतो. तर्पण, शिरात स्थित होऊन, तृप्तिदायक पोषणाने नेत्र इत्यादी इंद्रियांचे पालन करतो.

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

जो सर्व सांध्यांत व्यापलेला असून श्लेष्म (कफ) निर्माण करतो, तो ‘आलंबक’ उरःस्थ राहून देहातील सर्व अवयवांना आधार देऊन स्थिर करतो.

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

अशा रीतीने वायु, अग्नी व सोम यांनी हा देह धारण केला जातो. आकाशापासून देहातील स्रोतांस (वाहिन्या/मार्ग) उत्पन्न होतात आणि त्याच्यामुळे कोष्ठांची अंतर्गत पोकळी व विभक्तताही होते.

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

येथे पार्थिव तत्त्वाचे अंश जाण—घ्राण, केश व नख; अस्थी, धैर्य व गुरुता; त्वचा व मांस; तसेच हृदय आणि गुदही.

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

नाभी, मेद, यकृत, मज्जा, आंत्र, आमाशय व शिरा; तसेच स्नायु आणि पक्वाशयही—असे वेदज्ञ द्विज सांगतात.

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

नेत्रांतील शुक्ल मण्डल कफापासून उत्पन्न होऊन पितृज मानले जाते; आणि कृष्ण मण्डल वातापासून उत्पन्न होऊन मातृज मानले जाते.

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

एक पक्ष्म-मंडल, दुसरे चर्म-मंडल असे सांगितले आहे। तिसरे श्वेत-मंडल आणि चौथे कृष्ण-मंडल कथिले आहे.

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

‘दृङ्-मंडल’ हे पाचवे; म्हणून नेत्र पाच मंडलांचे आहे असे म्हटले आहे. काहीजण नेत्राचे आणखी दोन भाग—उपांग व अपांग—सांगतात.

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

उपांग नेत्राच्या कडेपर्यंत असतो आणि अपांग नासामूळाशी असतो. तसेच दोन्ही वृषण मेद, असृक्, कफ व मांसयुक्त असे सांगितले आहेत.

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

सर्व देहधारी प्राण्यांची जिह्वा असृक् व मांसमयी आहे. तसेच दोन्ही हातांत, ओठांत, मेढ्रात व ग्रीवेत—असे सहा कूर्चक स्थित आहेत.

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

अशा प्रकारे येथे स्थित जीव या देहात—सप्त-सप्तकयुक्त—निवास करतो. पंचविंशति-तत्त्वात्मक होऊन तो देहभर व्यापतो, तरी त्याचे आसन मूर्धेत आहे.

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

त्वचा, रक्त व मांस—हे त्रिक मातृसमुद्भव असे म्हणतात. मेद, मज्जा व अस्थी पितृज असे सांगितले आहे; तसेच षट् ‘कौशिक’ समूहही तदनुसार वर्णिला आहे.

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

अशा रीतीने पंचभूतसमुद्भव हा भूतमय देह पंचमहाभूतांपासून उत्पन्न अन्नाने जसा वाढतो—ते मी तुला सांगतो.

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

ते अन्न देहधारी जीव पिंड व कौरांनी भक्षण करून प्रथम स्थूल आमाशयात पोहोचवितात. तेथे प्राणवायू त्यावर द्विविध क्रिया करतो.

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

अन्नामध्ये प्रवेश करून तो अन्न व जल वेगळे करतो. पाचक अग्नीच्या वर जल ठेवून, त्या जलावर अन्न स्थापन करतो.

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

जलाच्या खाली स्वतः प्राण स्थित होऊन अग्नीला हळूहळू फुंकर देतो. वायूने फुंकला गेलेला तो अग्नी जल अत्यंत उष्ण करतो.

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

ते अन्न उष्ण पाण्याने सर्व बाजूंनी पुन्हा नीट शिजते. पचन झाल्यावर ते द्विविध होते—एकीकडे किट्ट (मल) आणि दुसरीकडे रस (पोषक सार).

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

किट्ट-भाग द्वादश मलरूप अशुद्धींमध्ये विभागला जाऊन देहाबाहेर जातो—कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, शिश्न, गुद आणि नखे इत्यादी।

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

रोमकूपही यांतच येतात—हे द्वादश मलाचे आश्रय आहेत. हृदयकमळाशी बद्ध असलेल्या सर्व नाड्या सर्वत्र पसरलेल्या आहेत.

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

त्या नाड्यांच्या मुखांमध्ये व्यान प्राण सूक्ष्म रस स्थापन करतो. मग त्या रसाने समान प्राण नाड्या पुन्हा भरून काढतो.

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

त्यानंतर त्या नाड्या पूर्ण होऊन देहात सर्वत्र पसरतात. मग नाड्यांच्या मध्यस्थ रसावर रञ्जक उष्मा (वर्ण देणारी उष्णता) क्रिया करते.

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

पचत असलेला रस पुन्हा रक्तभावास प्राप्त होतो. त्या रक्तापासून त्वचा, रोम व केश, तसेच मांस, स्नायु, शिरा आणि अस्थी उत्पन्न होतात.

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

क्रमाने नखे, मज्जा, देहातील गुहांची शुद्धी आणि शुक्रवृद्धी होते. अशा रीतीने अन्नाचा द्वादशविध परिणाम सांगितला आहे.

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

अशा प्रकारे पूर्णत्वास गेलेले हे शरीर पुण्याचे कारण व्हावे म्हणून आहे. जसा स्वच्छ व श्रेष्ठ रथ भार वाहण्यासाठी असतो, तसा देहही प्रयोजनसिद्धीसाठी आहे.

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

जर रथाला तेलाभ्यंग इत्यादी अनेक प्रयत्नांनी जपले नाही, तर तो भारच वाहू शकणार नाही; मग त्याच्याने कोणते कार्य साध्य होईल?

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

तसेच उत्तमोत्तम अन्नाने हा देह वाढवून काय उपयोग, जर तो वाढूनही पुण्यकर्म करीत नसेल आणि पशूसारखा जगत असेल?

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

येथे श्लोक सांगितले आहेत—ज्या काळी, ज्या देशी आणि ज्या वयात जसे शुभ-अशुभ कर्म केले जाते, त्याचे फळही तसेच भोगावे लागते।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

म्हणून अखंड सुख इच्छिणाऱ्यांनी नेहमी शुभ कर्म करावे; अन्यथा भोग तुटून जातात, जसे उन्हाळ्यात लहान ओढे आटतात।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

कारण पापामुळे अनेक व अत्यंत तीव्र दुःखे उत्पन्न होतात; म्हणून पाप करू नये, कारण ते खरेच आत्मपीडादायक आहे।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

हे साधो, माझ्या शक्तीनुसार हा प्रश्न मी सांगितला—प्राणी कसा जन्मतो; आता तो कसा प्रलीन होतो (मृत्यू पावतो) ते ऐक।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

जेव्हा मनुष्याचे आयुष्य आणि जीवन धारण करणारे कर्म क्षीण होते व मरण येते, तेव्हा देही आपल्या कर्माच्या वशाने यमकिंकरांनी ओढून नेला जातो।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

पंच तन्मात्रांसह मन-बुद्धी-अहंकारयुक्त जीव पुण्य-पापमय पाशांनी बद्ध होऊन देहाचा त्याग करतो।

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

पुण्यकर्म करणारे मस्तकातील सात छिद्रांतून बाहेर पडतात; पापी अधोगतीला जातात; परंतु योगी ब्रह्मरंध्रातून प्रस्थान करतात।

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

त्याच क्षणी तो ‘अतिवाहिक’ असे शरीर धारण करतो—अंगठ्याच्या पेराएवढे—जे केवळ स्वतःच्या प्राणांनीच निर्मिलेले असते।

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

मग त्या देहात स्थित जीवाला यमाचे भट बांधून, आवश्यक तेवढा बल लावीत, यममार्गाने घेऊन जातात।

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

त्या मार्गावर तो तप्त लोखंडी गोळ्यासारखा, लोखंडाच्या ढिगासारखा, जळत्या वाळूसारखा आणि तापलेल्या तांब्याच्या पात्रासारखा पीडित होतो।

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून शहाऐंशी हजार योजन ओढत नेऊन पापीला यमदूत यमपुरीस घेऊन जातात।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

कुठे तीव्र थंडी, कुठे अत्यंत दुर्गम घोर अंधार; आणि अग्निस्पर्शासारख्या तोंडांचे कावळे, काकोल व कोल्हे त्याला छळतात।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

कुठे तो घोर राक्षस त्याला भक्षण करतात; कुठे ओढतात व मारतात; आणि अतिदाहक वाळूत जळत जळत त्याला पुढे हाकले जाते।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

दहा मुहूर्तांत तो अत्यंत दुस्तर मार्ग पार करावा लागतो; पण देहधारी त्या काळाला फार मोठा—जणू वर्षांइतका—समजतो।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

मग त्याला पूय व रक्त वाहणारी भयानक नदी पार करावी लागते—वैतरणी नावाची—जिचे काठ केस, शेवाळ व चिकट गवताने भरलेले आहेत।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

तेव्हा यमाचे किंकर पाप्याला यमराजासमोर उभे करतात; तो महाभय पाहतो—जणू काळ-मृत्यूच्या मुखांनी वेढलेला।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

पुण्यकर्मी त्या वेळी खरोखर धर्मराजाच्या सौम्य रूपाकडे जातो; आणि काही इतर जीवही यमलोकाच्या मार्गाने—मानव आत्म्यांप्रमाणेच—जातात।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

मरणानंतर त्या जीवांचे नव्या योनीत पूरण (पुनर्जन्म) होते; कारण असे ऐकिवात आहे की ‘प्रेत’ हे मनुष्यच असतात, अन्य जीव नव्हेत।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

तेथे धार्मिकाचा सत्कार होतो, आणि पापी फासाच्या बंधनात पडतो. आता ऐक—धार्मिक त्या मार्गाने कसा जातो, ते मी तुला सांगतो।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

जे उपवन व वृक्ष दान करतात, ते फळ-पुष्पांनी समृद्ध मार्गाने, छायेसह सुखाने जातात; तसेच छत्रदान करणारे नरही जातात।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

जे पादुका दान करतात ते पूर्तधर्मपरायण होऊन वाहनांनी जातात व तृषारहित राहतात. जे वाहन दान करतात ते विमानरथांनी जातात; तसेच शय्या व आसन दान करणारेही उत्तम गती प्राप्त करतात.

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

भक्ष्य-भोज्य दान करणारे तृप्त होऊन पुढे जातात. दीपदान करणारे प्रकाशासह गमन करतात; आणि गोदान करणारे ती नदी सुखाने व सहजतेने पार करतात.

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

जे भक्त श्रीसूर्य, श्रीमहादेव आणि पुरुषोत्तम यांच्यावर एकनिष्ठ असतात, ते जन्मापासूनच पुढे जातात आणि यमाच्या अनुचरांकडूनही पूजिले जातात.

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

जो नर भूमी, गाय, सुवर्ण, लोखंड, तीळ, कापूस, मीठ आणि सप्तधान्य दान करतो, तो सुखमय गती प्राप्त करतो.

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

जे तेथे गेले आहेत—पापी असोत वा पुण्यकर्मी—त्या सर्वांची पुढील गती चित्रगुप्त तेव्हा प्रेतलोकी निश्चित करतो.

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

तो नर प्रेतलोकी एक वर्ष वास करतो; आणि त्या वर्षाच्या समाप्तीने त्याचा देह उत्पन्न होतो।

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

आणि बांधवांनी दिलेला उदककुंभ व अन्नादि—तो दिवसेंदिवस भोगून प्रेतभावात वाढ पावतो।

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

पूर्वी दिलेले अन्नादि तो आपोआप प्राप्त करतो; परंतु ज्याने आयुष्यात काहीच दान दिले नाही, त्याला दाता मिळत नाही।

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

जो उदकदाता असतो तो भूक-तहान यांनी अतिशय पीडित होत नाही; आणि बांधवांनी दिलेले उदक त्याच्यापाशी जणू नदी होऊन येते।

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

षोडशश्राद्धापासून सुरू होणारे मासिक श्राद्ध येथे ज्याच्यासाठी केले जात नाही, तो प्रेतत्वातून मुक्त होत नाही।

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

मनुष्याचा एक दिवसच प्रेतलोकी एक दिवस मानला आहे. म्हणून दिवसेंदिवस पूर्ण एक वर्ष प्रेतासाठी अन्नदान करावे.

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

तेथे ‘श्मशानिक’ नावाचे यमासारखे भयावह गण असतात. शीत, वारा व कडक ऊन यांनी त्रस्त पापीची तेथे ते पहारा देतात.

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

जसे या लोकी बंधनात असलेला एखादा मनुष्य कठोर लोकांच्या पहाऱ्यात ठेवला जातो, तसेच षोडश-श्राद्धापासून देय असलेले प्रेतपिंड न दिल्यास (तो प्रेतावस्थेतच राहतो).

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

जोपर्यंत तो प्रेतत्वात राहतो, तोपर्यंत युगानुयुगेही त्याला मोक्ष नाही. नंतर बांधवांनी पुण्यपूर्वक सपिंडीकरण केल्यावर दिवंगतास यथोचित लाभ होतो.

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर तो संपूर्ण देह प्राप्त करतो. पापात्मा भयाण रूप धारण करतो, आणि धर्मात्मा दिव्य व उत्तम रूप पावतो.

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

त्यानंतर तो आपल्या कर्मफलानुसार नरकात किंवा स्वर्गात जातो. रौरव इत्यादी नरक पाताळतलांमध्ये स्थित आहेत.

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

देवलोक इत्यादी सत्यलोकापर्यंतचे लोक स्वर्गलोकाच्या वर स्थित आहेत. हे इतिहास-पुराणे तसेच वेद-स्मृतींमध्ये ऐकलेले आहे.

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

पुण्यामुळे स्वर्ग प्राप्त होतो आणि त्याच्या विपरीतामुळे नरक. तेथेही कर्मानुसार ठरावीक काळ निवास करावा लागतो.

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

ज्याचे सपींडीकरण वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी केले गेले असेल, त्याच्याही बाबतीत प्रेतत्व निश्चितपणे एक वर्ष टिकते असे सांगितले आहे.

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

ज्यांनी तीन यज्ञ केले आहेत किंवा देवत्रयीचे पूजन केले आहे, ते प्रेतलोकात जात नाहीत; तसेच रणांगणात मारले गेलेलेही जात नाहीत.

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

शुद्ध पुण्याने मनुष्य शुद्ध स्वर्गास प्राप्त होतो; शुद्ध पापाने तो अंधकारमय तमात पडतो. मिश्र कर्मांनी तो स्वर्ग व नरक दोन्ही भोगतो, आणि त्याची देहावस्था देखील तशीच मिश्र होते.

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

तू तीन प्रश्न मांडलेस—जन्म, मृत्यु आणि परलोकवास. माझ्या गुरूंनी जसे मला सांगितले, तसेच मी तुला सांगतो; आणखी काय ऐकावयास इच्छितोस?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

तो माश्या, डास, मच्छर तसेच साप व विंचू यांच्याकडून भक्षिला जातो. भक्षिला जात असूनही तो जीव आक्रोश करीत राहतो, पण मरत नाही.