Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ | vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam

जलाच्या खाली स्वतः प्राण स्थित होऊन अग्नीला हळूहळू फुंकर देतो. वायूने फुंकला गेलेला तो अग्नी जल अत्यंत उष्ण करतो.

जलस्यof the water
जलस्य:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (neuter, genitive singular)
अधःbelow
अधः:
Deshadhikarana (Spatial locus/देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअधः (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (below)
स्वयम्by himself/itself
स्वयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formस्वतन्त्रकर्तृबोधक अव्यय (by oneself)
प्राणःprāṇa (vital air)
प्राणः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्थित्वाhaving stood
स्थित्वा:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund: having stood)
अग्निम्fire
अग्निम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (masculine, accusative singular)
धमतेblows (fans)
धमते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootधम् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम् (present indicative, 3rd person singular, middle)
शनैःslowly
शनैः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशनैः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण अव्यय (slowly, gradually)
वायुनाby wind
वायुना:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन (masculine, instrumental singular)
धम्यमानःbeing fanned
धम्यमानः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeVerb
Rootधम् (धातु)
Formवर्तमानकर्मणि कृदन्त (present passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अति-उष्णम्very hot
अति-उष्णम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) + उष्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभावः (excessively hot)
कुरुतेmakes
कुरुते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम् (present indicative, 3rd person singular, middle)
जलम्water
जलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced for Māheśvarakhaṇḍa narrative frame)

Scene: Prāṇa beneath the water gently fans the digestive fire; the fire, stirred by wind, heats the water intensely—shown as controlled flames and swirling currents within a symbolic body.

P
Prāṇa
A
Agni

FAQs

Vitality (prāṇa) is the inner enabler of bodily functions; this supports mindful living and devotion beyond bodily pride.

No tīrtha is praised; the verse is a teaching on inner physiology.

None; it describes the mechanism by which digestion proceeds.