Adhyaya 18
नारद दीर्घ युद्धकथन सांगतात. धनाधिप कुबेर प्रथम जंभाशी भिडतात; घन शस्त्रवृष्टी असूनही कुबेराची प्रसिद्ध गदा जंभाचा संहार करते. त्यानंतर कुजंभ बाणजाळे व जड अस्त्रांनी आक्रमण वाढवून काही काळ कुबेराला दबावतो आणि धन, रत्ने व वाहने हस्तगत करण्याचा प्रयत्न करतो. युद्ध विस्तारताच निरृती प्रवेश करून दैत्यसेना पळवून लावतो. दैत्य तामसी माया करून अंधारात सर्वांना स्तब्ध करतात; पण सावित्र अस्त्र त्या तमाचा नाश करते. वरुण पाशाने कुजंभाला बांधून प्रहार करतो; तेव्हा दैत्यनायक महिष वरुण व निरृतीला धमकावल्याने ते इंद्राच्या आश्रयाकडे माघार घेतात. चंद्र शीतास्त्रांनी दैत्यदल गोठवून टाकतो; खचलेल्या दैत्यांना कालनेमी झिडकारतो आणि मानवाकार माया व अग्निसदृश प्रसार करून शीतप्रभाव उलटवतो. अखेरीस दिवाकर (सूर्य) येऊन अरुणाला कालनेमीकडे रथ हाकण्यास सांगतो व शंबर-इंद्रजालादी मायायुक्त प्रहार सोडतो; भ्रमामुळे दैत्य देवांनाच दैत्य समजून पुन्हा संहार करतात. विवेकाविना शक्ती अस्थिर होते आणि अस्त्र-माया व दैवी रक्षणाने विश्वसंतुलन पुनः प्रस्थापित होते, हा अध्यायाचा बोध आहे।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । धनाधिपस्य जंभेन सायकैर्मर्मभेदिभिः । दिशोपरुद्धाः क्रुद्धेन सैन्यं चाभ्यर्दितं भृशम्
नारद म्हणाले—क्रुद्ध जंभाच्या मर्मभेदी बाणांनी सर्व दिशा अडवल्या गेल्या आणि धनाधिपाचे सैन्य अत्यंत त्रस्त झाले।
Verse 2
तद्दृष्ट्वा कर्म दैत्यस्य धनाध्यक्षः प्रतापवान् । आकर्णाकृष्टचापस्तु जंभमाजौ महाबलम्
दैत्याचे ते कृत्य पाहून प्रतापवान धनाध्यक्षाने धनुष्य कानापर्यंत ओढले आणि रणांगणात महाबली जंभास सामोरा गेला।
Verse 3
हृदि विव्याध बाणानां सहस्रेणाग्निवर्चसाम् । स प्रहस्य ततो वीरो बाणानामयुतत्रयम्
अग्नीसारख्या तेजस्वी हजार बाणांनी त्याने त्याचे हृदय भेदले. तेव्हा तो वीर हसत हसत तीस हजार बाण सोडू लागला।
Verse 4
नियुतं च तथा कोटिमर्बुदं चाक्षिपत्क्षणात् । तस्य तल्लाघ्रवं दृषट्वा क्रुद्धो गृह्य महागदाम्
क्षणात त्याने नियुत, कोटी आणि अर्बुद इतके (अस्त्रसमूह) फेकले. त्याची ती अद्भुत चपळाई पाहून तो क्रुद्ध झाला व महागदा उचलली।
Verse 5
धनाध्यक्षः प्रचिक्षेप स्वर्गेप्सुः स्वधनं यथा । मुक्तायां वै नादोऽभूत्प्रलये यथा
धनाध्यक्षाने ती महागदा अशी फेकली, जशी स्वर्गाची इच्छा असलेला मनुष्य आपले धन दान करतो. ती सुटताच प्रलयकाळासारखा महान नाद झाला।
Verse 6
भूतानां बहुधा रावा जज्ञिरे खे महाभयाः । वायुश्च सुमहाञ्जज्ञे खमायान्मेघसंकुलम्
आकाशात भूतगणांचे अनेक भयंकर नाद उठले। प्रचंड वारा सुटला आणि गगन मेघांनी दाटून भरून गेले।
Verse 7
सा हि वैश्रवणस्यास्ते त्रैलोक्याभ्यर्चिता गदा । आयांतीं तां समालोक्य तडित्संघातदुर्द्दशाम्
ती गदा वैश्रवण (कुबेर) याची, त्रैलोक्यात पूजिली गेलेली होती. ती वेगाने येताना, विजांच्या समूहासारखी भयावह दिसताच (शत्रू दचकला)।
Verse 8
दैत्यो गदाविघातार्थं शस्त्रवृष्टिं मुमोच ह । चक्राणि कुणपान्प्रासाञ्छतघ्नीः पट्टिशांस्तथा
गदेचा घाव थोपवण्यासाठी दैत्याने शस्त्रवृष्टी केली—चक्रे, गदा, भाले, शतघ्नी आणि कुऱ्हाडीही।
Verse 9
परिघान्मुशलान्वृक्षान्गिरींश्चातुलविक्रमः । कदर्थीकृत्य शस्त्राणि तानि सर्वाणि सा गदा
अतुल पराक्रमाच्या त्या गदेने परिघ, मुसळ, वृक्ष आणि पर्वतही—ती सर्व शस्त्रे चुरडून निष्फळ केली।
Verse 10
कल्पांतभास्करो यद्वन्न्यपतद्दैत्यवक्षसि । स तया गाढभिन्नः सन्सफेनरुधिरं वमन्
कल्पांताच्या सूर्याप्रमाणे ते दैत्याच्या वक्षावर कोसळले. त्याने गाढ फाटून तो फेस मिसळलेले रक्त ओकू लागला।
Verse 11
निःपपात रथाज्जंभो वसुधां गतचेतनः । जंभं निपतितं दृष्ट्वा कुजंभो घोरनिश्चयः
जंभ रथावरून कोसळून पृथ्वीवर निश्चेष्ट झाला. जंभ पडलेला पाहून घोर निश्चयाचा कुजंभ कृतीस उद्यत झाला.
Verse 12
धनाधिपस्य संक्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः । चक्रे बाणमयं जालं शकुंतस्येव पंजरम्
धनाधिपावर क्रुद्ध होऊन त्याने गर्जनेने दिशा भरून टाकल्या आणि पक्ष्याच्या पिंजऱ्यासारखे बाणांचे जाळे रचले.
Verse 13
विच्छिद्य बाणजालं च मायाजालमिवोत्कटम् । मुमोच बाणानपरांस्तस्य यक्षाधिपो बली
उत्कट मायाजाळासारखे ते बाणजाळ छेदून, बलवान यक्षाधिपाने त्याच्यावर पुन्हा बाणांची वर्षा सोडली.
Verse 14
चिच्छेद लीलया तांश्च दैत्यः क्रोधीव सद्वचः । निष्फलांस्तांस्ततो दृष्ट्वा बाणान्क्रुद्धो धनाधिपः
दैत्याने ते बाण सहजपणे छेदले—जसा क्रोधी मनुष्य सद्वचनाला कठोरतेने तोडतो. बाण निष्फळ झालेले पाहून धनाधिप संतप्त झाला.
Verse 15
शक्तिं जग्राह दुर्धर्षां शतघंटामहास्वनाम् । प्रेषिता सा तदा शक्तिर्दारयामास तं हृति
मग त्याने दुर्धर्ष, शंभर घंटांच्या नादासारखी महाध्वनी असलेली शक्ती (भाला) उचलली. ती फेकताच त्या शक्तीने त्याचे हृदय भेदले.
Verse 16
यथाल्पबोधं पुरुषं दुःखं संसारसंभवम् । तथास्य हृदयं भित्त्वा जगाम धरणीतलम्
जसा अल्पबुद्धी पुरुषाला संसारोत्पन्न दुःख ग्रासते, तसाच त्याचे हृदय विदीर्ण होऊन धरणीतलावर कोसळले।
Verse 17
निमेषात्सोभिसंस्तम्भ्य दानवो दारुणाकृतिः । जग्राह पट्टिशं दैत्यो गिरीणामपि भेदनम्
निमेषातच तो दारुणाकृती दानव स्वतःला सावरून, पर्वतांनाही भेदू शकणारा पट्टिश हाती घेतला।
Verse 18
स तेन पट्टिसेनाजौ धनदस्य स्तनांतरम् । वाक्येन तीक्ष्णरूपेण मर्माक्षरविसर्पिणा
त्याने त्या पट्टिशाने रणात धनद (कुबेर) याच्या स्तनांतरावर घाव घातला—जसा तीक्ष्ण वचनाचा अक्षरप्रहार मर्मस्थानी शिरतो।
Verse 19
निर्बिभेदाभिजातस्य हृदयं दुर्जनो यथा । तेन पट्टिश घातेन धनेशः ।परिमूर्छितः
त्या पट्टिशघाताने धनेश (कुबेर) मूर्च्छित झाला—जसा दुर्जन अभिजाताच्या हृदयाला भेदतो।
Verse 20
निषसाद रथोपस्थे दुर्वाचा सुजनो यथा । तथागतं तु तं दृष्ट्वा धनेशं वै मृतं यथा
तो रथाच्या आसनावर कोसळून बसला—जसा दुर्वचनांनी पीडित सज्जन। त्याला तसे पडलेले पाहून त्यांनी धनेशाला जणू मृतच मानले।
Verse 21
राक्षसो निरृतिर्देवो निशाचरबलानुगः । अभिदुद्राव वेगेन कुजंभं भीमविक्रमम्
राक्षसांचा अधिपती निरृति, निशाचरांच्या सैन्यासह, भीषण पराक्रमी कुजंभावर वेगाने धावून गेला।
Verse 22
अथ दृष्ट्वातिदुर्धर्षं कुजंभो राक्षसेश्वरम् । नोदयामास दैत्यान्स राक्षसेशरथं प्रति
मग अतिदुर्धर्ष राक्षसेश्वराला पाहून कुजंभाने त्या राक्षसराजाच्या रथावर दैत्यांना पुढे झोकून दिले।
Verse 23
स दृष्ट्वा नोदितां सेनां प्रबलास्त्रां सुभीषणाम् । रथादाप्लुत्य वेगेन निरृती राक्षसेश्वरम्
प्रेरित झालेली, प्रबल अस्त्रांनी युक्त व अत्यंत भीषण अशी सेना पाहून राक्षसेश्वर निरृति वेगाने रथावरून उडी मारून खाली उतरला।
Verse 24
खड्गेन तीक्ष्णधारेण चर्मपाणिरधावत । प्रविश्य दानवानीकं गजः पद्मसरो यथा
तीक्ष्णधार खड्ग व ढाल हातात घेऊन चर्मपाणि धावला; तो दानवसेनेत असा घुसला जसा हत्ती पद्मसरोवरात उतरतो।
Verse 25
लोडयामास बहुधा विनिष्कृत्य सहस्रशः । चिच्छेद कांश्चिच्छतशो बिभेदान्यान्वरासिना
त्याने त्यांना अनेक प्रकारे लोळवून, सहस्रोंना ओढून बाहेर काढले; काहींना शेकड्यांनी छिन्न केले आणि इतरांना उत्तम तलवारीने भेदले।
Verse 26
संदष्टौष्ठमुखैः पृथ्वीं दैत्यानां सोऽभ्यपूरयत् । ततो निःशेषितप्रायां विलोक्य स्वां चमूं तदा
क्रोधाने ओठ व मुख दाबून दैत्यांनी त्याने पृथ्वी भरून टाकली. मग आपली सेना जवळजवळ नष्ट झालेली पाहून तो त्या क्षणी तिला न्याहाळू लागला.
Verse 27
मुक्त्वा धनपतिं दैत्यः कुजंभो निरृतिं ययौ । लब्धसंज्ञस्तु जंभोऽपि धनाध्यक्षपदानुगान्
धनपतीला सोडून दैत्य कुजंभ निरृतीच्या दिशेला गेला. आणि जंभही शुद्धीवर येऊन धनाध्यक्षाच्या आज्ञेचे अनुयायी सेवकांकडे वळला.
Verse 28
जीवग्राहं स जग्राह बद्धा पाशैः सहस्रधा । मूर्तिमंति च रत्ननि पद्मादींश्च निधींस्तथा
त्याने जीवग्राहांना पकडले; ते सहस्र प्रकारे पाशांनी बांधलेले होते. तसेच मूर्तिमंत रत्ने आणि पद्मादी निधी-खजिनेही त्याने हस्तगत केले.
Verse 29
वाहनानि च दिव्यानि विमानानि च सर्वशः । धनेशो लब्धसंज्ञस्तु तामवस्थां विलोक्य सः
दिव्य वाहने आणि सर्व प्रकारची विमानेही हिरावून घेतली गेली. तेव्हा धनेश (कुबेर) शुद्धीवर येऊन ती अवस्था पाहू लागला.
Verse 30
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च रोषात्ताम्रविलोचनः । ध्यात्वास्त्रं गारुडं दिव्यं बाणं संधाय कार्मुके
तो दीर्घ व उष्ण श्वास सोडीत होता; क्रोधाने त्याचे डोळे तांबूस झाले. त्याने दिव्य गारुडास्त्राचे ध्यान करून धनुष्यावर बाण चढविला.
Verse 31
मुमोच दानवानीके तं बाणं शत्रुदारणम् । प्रथमं कार्मुकं तस्य वह्निज्वालमदृश्यत
त्याने दानवसैन्यावर शत्रुदारक तो बाण सोडला; त्याच्या धनुषातून प्रथम अग्निज्वाला प्रकट झाली।
Verse 32
निश्चेरुर्विस्फुलिंगानां कोटयो धनुषस्तथा । ततो ज्वालाकुलं व्योम चक्रे चास्त्रं समंततः
धनुषातून ठिणग्यांचे कोट्यवधी कण उडाले; मग त्या अस्त्राने सर्व बाजूंनी आकाश ज्वालांनी भरून टाकले।
Verse 33
तदस्त्रं सहसा दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । संवर्तं मुमुचे तेन प्रशांतं गारुडं तदा
ते अस्त्र अचानक पाहून भीमपराक्रमी जंभाने संवर्त अस्त्र सोडले; त्याने तेव्हा गारुड अस्त्र शांत झाले।
Verse 34
ततस्तं दानवो दृष्ट्वा कुबेरं रोषविह्वलः । अभिदुद्राव वेगेन पदातिर्धनदं नदन्
मग कुबेराला पाहून क्रोधाने व्याकुळ झालेला तो दानव पायदळानेच प्रचंड वेगाने धनदावर गर्जत धावून गेला।
Verse 35
अथाभिमुखमायांतं दैत्यं दृष्ट्वा धनाधिपः । बभूव संभ्रमाविष्टः पलायनपरायणः
समोर येणाऱ्या दैत्याला पाहून धनाधिप कुबेर घाबरून गेला आणि पूर्णपणे पलायनास प्रवृत्त झाला।
Verse 36
ततः पलायतस्तस्य मुकुटो रत्नमंडितः । पपात भूतले दीप्तो रविबिंबमिवांबरात्
तेव्हा पळत असताना त्याचा रत्नजडित मुकुट तेजाने झळकत भूमीवर पडला, जणू आकाशातून सूर्यबिंबच खाली कोसळले।
Verse 37
यक्षणामभिजातानां भग्नं प्रववृते रणात् । मर्तुं संग्राम शिरसि युक्तं नो भूषणाय तत्
“कुलीन यक्षांना रणातून पराभूत होऊन माघार घेणे शोभत नाही. संग्रामाच्या अग्रभागी मरणेच योग्य—भूषण नव्हे, हाच आमचा खरा मान।”
Verse 38
इति व्यवस्य दुर्धर्षा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । युयुत्सवस्तथा यक्षा मुकुटं परिवार्य ते
असा निश्चय करून ते अजेय यक्ष—नानाविध शस्त्रास्त्रे हातात घेऊन, युद्धास उत्सुक—पडलेल्या मुकुटाभोवती वेढा घालून उभे राहिले।
Verse 39
अभिमान धना वीरा धनस्य पदानुगाः । तानमर्षाच्च संप्रेक्ष्य दानवश्चंडपौरुषः
ते वीर अभिमानसमृद्ध, धनाधिप कुबेराच्या पावलांवर चालणारे अनुचर होते. त्यांना पाहताच चंड पराक्रमी दानव असह्य रोषाने पेटून उठला।
Verse 40
भुशुण्डीं भीषणाकारां गृहीत्वा शैलगौरवाम् । रक्षिणो मुकुटस्याथ निष्पिपेष निशाचरान्
पर्वतासारखी जड, भीषण आकाराची भुशुण्डी हातात घेऊन त्याने मुकुटाचे रक्षण करणाऱ्या निशाचरांना चिरडून टाकले।
Verse 41
तान्प्रमथ्याथ नियुतं मुकुटं तं स्वके रथे । समारोप्यामररिपुर्जित्वा धनदमाहवे
त्यांना चिरडून देवांचा शत्रू तो अमूल्य मुकुट आपल्या रथावर चढवून रणांगणात धनद (कुबेर) यास जिंकून गेला।
Verse 42
धनानि च निधीन्गृह्य स्वसैन्येन समावृतः । नादेन महता देवान्द्रावयामास सर्वशः
धन व निधी हस्तगत करून, आपल्या सैन्याने वेढलेला तो, प्रचंड गर्जनेने देवांना सर्व दिशांनी पळवून लावू लागला।
Verse 43
धनदोऽपि धनं सर्वं गृहीतो मुक्तमूर्धजः । पदातिरेकः सन्त्रस्तः प्राप्यैवं दीनवत्स्थितः
धनद कुबेरही सर्व धन गमावून बसला; केस विस्कटले, एकटा पायी आणि भयग्रस्त होऊन तो दीनवत् उभा राहिला।
Verse 44
कुजंभेनाथ संसक्तो रजनीचरनंदनः । मायाममोघामाश्रित्य तामसीं राक्षसेश्वरः
कुजंभाशी संग्रामात गुंतलेला, रजनीचरकुलनंदन राक्षसाधिपतीने अचूक तामसी मायेचा आश्रय घेतला।
Verse 45
मोहयामास दैत्येन्द्रो जगत्कृत्वा तमोमयम् । ततो विफलनेत्राणि दानवानां बलानि च
दैत्येंद्राने जगत् तमोमय करून सर्वांना मोहून टाकले; मग दानवांची सैन्येही दृष्टी निष्फळ झाल्यासारखी झाली।
Verse 46
न शेकुश्चलितुं तत्र पदादपि पदं तदा । ततो नानास्त्रवर्षेण दानवानां महाचमूः
त्या वेळी तेथे ते एक पाऊलही पुढे सरकू शकले नाहीत. मग नानाविध अस्त्रवृष्टीने दानवांची महान सेना सर्वत्र पराभूत झाली.
Verse 47
जघान निरृतिर्देवस्तमसा संवृता भृशम् । हन्यमानेषु दैत्येषु कुजंभे मूढचेतसि
घोर तमाने सर्व झाकले असता देवशक्ती निरृतिने प्रचंड प्रहार केला. दैत्य मारले जात असतानाही कुजंभाचे चित्त मोहग्रस्तच राहिले.
Verse 48
महिषो दानवेन्द्रस्तु कल्पांतां भोदसन्निभः । अस्त्रं चकार सावित्रमुल्कासंघातमंडितम्
परंतु दानवांचा अधिपती महिष, कल्पांताग्नीप्रमाणे भयंकर, उल्कासमूहाने अलंकृत असे सावित्र अस्त्र निर्माण करू लागला.
Verse 49
विजृंभत्यथ सावित्रे परमास्त्रे प्रातपिनि । प्रणासमगमत्तीव्रं तमो घोरमनंतरम्
जेव्हा ते परम तेजस्वी सावित्र अस्त्र प्रज्वलित झाले, तेव्हा तीव्र व घोर तम तत्क्षणी नाश पावले.
Verse 50
ततोऽस्त्रविस्फुलिंगांकं तमः शुक्लं व्यजायत । प्रोत्फुल्लारुणपद्मौघं शरदीवामलं सरः
मग अस्त्राच्या ठिणग्यांनी अंकित झालेले ते तम शुभ्र झाले—जसे शरद ऋतूतील निर्मळ सरोवर, ज्यात लाल कमळे पूर्ण उमललेली असतात.
Verse 51
ततस्तमसि संशांते दैत्येन्द्राः प्राप्तचक्षुषः । चक्रुः क्रुरेण तमसा देवानीकं महाद्भुतम्
नंतर तो अंधार शमला तेव्हा दैत्येंद्रांना दृष्टी परत आली; आणि क्रूर तमाने त्यांनी देवसेनेसमोर एक महाद्भुत, मोहक दृश्य निर्माण केले।
Verse 52
अथादाय धनुर्घोरमिषुं चाशीविषोपमम् । कुजंभोऽधावत क्षिप्रं रक्षोदेवबलं प्रति
मग घोर धनुष्य आणि आशीविषासारखा बाण घेऊन कुजंभ वेगाने राक्षस-देवांच्या संयुक्त सैन्याकडे धावला।
Verse 53
राक्षसेन्द्रस्तथायांतं दृषट्वा तं स पदानुगः । विव्याध निशितैर्बाणैः कालाशनिसमस्वनैः
तो असा पुढे येताना पाहून राक्षसेंद्र त्याच्या पावलांवर पाऊल ठेवत, काळवज्रासारखा नाद करणाऱ्या तीक्ष्ण बाणांनी त्याला विद्ध करू लागला।
Verse 54
नादानं न च सन्धानं न मोक्षो वास्य लक्ष्यते । चिच्छेदोग्रैः शरव्रातैस्ताञ्छरानतिलाघवात्
त्याच्यात न धनुष्याचा नाद, न संधान, न बाण सोडण्याचा थांबा दिसे; अतिवेगाने तो उग्र शरवृष्टीने त्या बाणांना छेदून पाडीत होता।
Verse 55
ध्वजं शरेण तीक्ष्णेन निचकर्तामरद्विषः । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपाहरत्
तीक्ष्ण बाणाने त्याने देवद्वेष्याचा ध्वज छेदून पाडला; आणि भल्लाने त्याचा सारथी रथासनातून उचकटून दूर केला।
Verse 56
कालकल्पेन बाणेन तं च वक्षस्याताडयत् । स तु तेन प्रहारेण चकम्पे पीडितो भृशम्
काळाच्या विधीसारख्या बाणाने त्याने त्याच्या वक्षस्थळी घाव घातला. त्या प्रहाराने अत्यंत पीडित होऊन तो जोराने थरथर कापू लागला.
Verse 57
दैत्येंद्रो राक्षसेन्द्रेण क्षितिकंपेनगो यथा । स सुहूर्तात्समाश्वास्य मत्वा तं दुर्जयं रणे
राक्षसेन्द्राच्या धक्क्याने दैत्येन्द्र भूकंपाने हादरलेल्या पर्वतासारखा डोलला. क्षणभरात श्वास सावरून त्याने त्याला रणात दुर्जेय मानले.
Verse 58
पदातिरासाद्य रथं रक्षो वामकरेण च । केशेषु निरृतिं गृह्य जानुनाक्रम्य च स्थितः
मग तो राक्षस पायदळाने रथाजवळ आला; डाव्या हाताने निरृतिला केसांनी धरून, गुडघ्याने दाबून तो त्याच्यावर उभा राहिला.
Verse 59
ततः खड्गेन च शिरश्छेत्तुमैच्छदमर्षणः । ततः कलकलो जज्ञे देवानां सुमहांस्तदा । कुजंभस्य वशं प्राप्तं दृष्ट्वा निरृतिमाहवे
मग क्रोधाने भरलेल्याने खड्गाने त्याचे शिर छेदावे असे ठरविले. तेव्हा देवांमध्ये मोठा कलकलाट उठला, कारण रणात निरृति कुजंभाच्या वश झालेला दिसला.
Verse 60
एतस्मिन्नन्तरे देवो वरुणः पाशभृद्धृतः । पाशेन दानवेंद्रस्य बबन्धाशु भुजद्वयम्
याच वेळी पाशधारी देव वरुण तेथे आले आणि आपल्या पाशाने दानवेन्द्राच्या दोन्ही भुजा त्वरेने बांधून टाकल्या.
Verse 61
ततो बद्धभुजं दैत्यं विफलीकृतपौरुषम् । ताडयामास गदया दयामुत्सृज्य पाशभृत्
तेव्हा पाशधारीने दया टाकून, भुजा बांधलेल्या व पराक्रम निष्फळ झालेल्या त्या दैत्यावर गदेने प्रहार केला।
Verse 62
स तु तेन प्रहारेण स्रोतोभिः क्षतजं स्रवन् । दधार कालमेघस्य रूपं विद्युल्लताभृतम्
त्या प्रहाराने तो प्रवाहाप्रमाणे रक्त सांडू लागला आणि विद्युल्लतेने युक्त काळ्या मेघासारखे रूप धारण करू लागला।
Verse 63
तदवस्थागतं दृष्ट्वा कुजंभं महिषासुरः । व्यावृत्तवदनारावो भोक्तुमैच्छत्सुरावुभौ
कुजंभाची ती अवस्था पाहून महिषासुर तोंड वळवून गर्जना करीत, त्या दोन्ही देवांना भक्षण करण्याची इच्छा करू लागला।
Verse 64
निरृति वरुणं चैव तीक्ष्णदंष्ट्रोत्कटाननः । तावभिप्रायमा लोक्य तस्य दैत्यस्य दूषितम्
तीक्ष्ण दाढा व भयानक मुख असलेल्या त्या वीराने निरृति व वरुण यांच्याकडे पाहून त्यांचा अभिप्राय जाणला आणि त्या दैत्याचा दूषित दुष्ट हेतू ओळखला।
Verse 65
त्यक्त्वा रथावुभौ भीतौ पदाती प्रद्रुतौ द्रुतम् । जग्मतुर्महिषाद्भीतौ शरणं पाकशासनम्
महिषाच्या भयाने ते दोघे रथ सोडून पायीच वेगाने पळाले आणि पाकशासन इंद्राच्या शरणास गेले।
Verse 66
क्रुद्धोऽथ महिषो दैत्यो वरुणं समुपाद्रवत् । तमंतकमुखासन्नमालोक्य हिमदीधितिः
तेव्हा क्रुद्ध दैत्य महिष वरुणावर धावून गेला। तो जणू समोरच मृत्यूसारखा जवळ येत आहे असे पाहून, शीतदीप्त चंद्राने त्याची दखल घेतली।
Verse 67
चक्रे शस्त्रं विसृष्टं हि हिमसंघातमुल्बणम् । वायव्यं चास्त्र मतुलं चंद्रश्चक्रे द्वितीयकम्
त्याने खरोखरच हिमराशीचा भयंकर शस्त्रप्रहार केला। आणि चंद्राने दुसरे, अतुल असे अस्त्र—वायव्य (पवन) अस्त्र—सज्ज केले।
Verse 68
वायुना तेन चंडंन संशुष्केण हिमेन च । महाहिमनिपातेन शस्त्रैश्चंद्रप्रणोदितैः
त्या प्रचंड वाऱ्याने, सुकविणाऱ्या पालेने, महान हिमवृष्टीने, आणि चंद्राने प्रेरित केलेल्या शस्त्रांनी—
Verse 69
गात्राण्यसुरसैन्यानामदह्यंत समंततः । व्यथिता दानवाः सर्वे सीतच्छादितपौरुषाः
असुरसेनांच्या अंगांना सर्व बाजूंनी दाह होऊ लागला। सर्व दानव व्यथित झाले; शीताने त्यांचे पराक्रम झाकले गेले।
Verse 70
न शेकुश्चलिंतुं तत्र नास्त्राण्यादातुमेव च । महिषो निष्प्रयत्नश्च शीतेनाकंपिताननः
तेथे ते ना हालू शकले, ना शस्त्रे उचलू शकले। महिषही निष्प्रयत्न झाला; शीताने त्याचा चेहरा थरथर कापू लागला।
Verse 71
अंसमालिंग्य पाणिभ्यामुपविष्टो ह्यधोमुखः । सर्वे ते निष्प्रतीकारा दैत्याश्चंद्रमसा जिताः
त्याने दोन्ही हातांनी आपले खांदे घट्ट आलिंगून मुख खाली घालून बसला. उपायहीन झालेले ते सर्व दैत्य चंद्रदेवाने जिंकले.
Verse 72
रणेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा तस्थुस्ते जीवितार्थिनः । तत्राब्रवीत्कालनेमिर्दैत्यान्क्रोधविदीपितः
रणेच्छा दूर टाकून ते प्राणरक्षणासाठी उभे राहिले. तेव्हा क्रोधाने प्रज्वलित झालेला कालनेमि दैत्यांना म्हणाला.
Verse 73
भोभोः श्रृंगारिणः क्रूराः सर्वशस्त्रास्त्रपारगाः । एकैकोऽपि जगत्कृस्नं शक्तस्तुलयितुं भुजैः
“अरे अरे! हे गर्विष्ठ व क्रूरांनो, सर्व शस्त्रास्त्रांत पारंगतांनो; तुमच्यातला प्रत्येक जण भुजबलाने अखिल जगत् तोलण्यास समर्थ आहे!”
Verse 74
एकैकोऽपि क्षमो ग्रस्तुं जगत्सर्वं चराचरम् । एकैकस्यापि पर्याप्ता न सर्वेऽपि दिवौकसः
प्रत्येक जण एकटाच समस्त चराचर जगत् गिळण्यास समर्थ आहे. एकाच्या समोरही कोणी पुरेसा नाही; सर्व देव एकत्र आले तरी एका दैत्याला तोंड देऊ शकत नाहीत.
Verse 75
किं त्रस्तनयनाश्चैव समरे परिनिर्जिताः । न युक्तमेतच्छूराणां विशेषाद्दैत्यजन्मनाम्
समरात पराभूत होऊन तुम्ही सर्व भयभीत नजरेने का पळता? हे शूरांस—विशेषतः दैत्यकुळात जन्मलेल्यांस—शोभत नाही.
Verse 76
राज्ञश्च तारकस्यापि दर्शयिष्यथ किं मुखम् । विरतानां रणाच्चासौ क्रुद्धः प्राणान्हरिष्यति
राजा तारकासमोर तुम्ही कोणता चेहरा दाखवणार? रणातून माघार घेतलीत तर तो क्रुद्ध होऊन तुमचे प्राणच घेईल.
Verse 77
इति ते प्रोच्यमानापि नोचुः किंचिन्महासुराः । शीतेन नष्टश्रुतयो भ्रष्टवाक्याश्च ते तथा
असे सांगितले तरी ते महाअसुर काहीच बोलले नाहीत. थंडीच्या पीडेमुळे त्यांचे ऐकणे नष्ट झाले आणि वाणीही खुंटली.
Verse 78
मूकास्तथाभवन्दैत्या मृतकल्पा महारणे । तान्दृष्ट्वा नष्टचेतस्कान्दैत्याञ्छीतेन पीडितान्
त्या महारणात दैत्य मुके झाले, जणू मृतासारखे. शीताने पीडित व शुद्ध हरपलेले ते दैत्य पाहून…
Verse 79
मत्वा कालक्षमं कार्यं कालनेमिर्महासुरः । आश्रित्य मानवीं मायां वितत्य च महावपुः
काळ योग्य आहे असे मानून महाअसुर कालनेमीने मानवी मायेचा आश्रय घेतला आणि आपले महावपु विस्तारले.
Verse 80
पूरयामास गगनं विदिश एव च । निर्ममे दानवेन्द्रोऽसौ शरीरेभास्करायुतम्
त्याने आकाश व सर्व दिशाही भरून टाकल्या. त्या दानवेन्द्राने दहा हजार सूर्यांच्या तेजाने दीप्त असे शरीर निर्माण केले.
Verse 81
दिशश्च विदिशश्चैव पूरयामास पावकैः । ततो ज्वालाकुलं सर्वं त्रैलोक्यमभवत्क्षणात्
त्याने दिशा व विदिशा अग्नीने परिपूर्ण केल्या. तत्क्षणी सर्व त्रैलोक्य ज्वाळांनी व्यापून गेले.
Verse 82
तेन ज्वालासमूहेन हिमां शुरगमद्द्रुतम् । ततः क्रमेण विभ्रष्टं शीतदुर्दिनमाबभौ
त्या ज्वालासमूहामुळे हिम त्वरित दूर झाले. मग हळूहळू ते कठोर शीतदुर्दिनही नष्ट होऊन संपले.
Verse 83
तद्बलं दानवेंद्राणां मायया कालनेमिनः । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । उवाचारुणमत्यर्थं कोपरक्तांतलोचनः
कालनेमीच्या मायेमुळे दानवेन्द्रांचे ते महान् बळ प्रकट झाले. दानवसेना पुन्हा शुद्धीवर आली हे पाहून, क्रोधाने कोपऱ्यांत लाल झालेले नेत्र असलेल्या दिवाकराने अरुणास तीव्र तेजाने बोलले.
Verse 84
दिवाकर उवाच । नयारुण रथं शीघ्रं कालनेमिरथो यतः
दिवाकर म्हणाले— “हे अरुणा, शीघ्र रथ हाक; जिथे कालनेमीचा रथ आहे तिकडे.”
Verse 85
विमर्दे तत्र विषमे भविता भूतसंक्षयः । जित एषशशांकोऽथ वयं यद्बलमाश्रिताः
“त्या भयंकर झुंजीत प्राण्यांचा मोठा संहार होईल. तरीही हा ‘शशांकध्वज’ जिंकला जाईल, कारण आम्ही त्या प्रभुबलाचा आश्रय घेतला आहे.”
Verse 86
इत्युक्तश्चोदयामास रथं गरुडपूर्वजः । रथे स्थितोऽपि तैरश्वैः सितचामरधारिभिः
असे सांगितल्यावर गरुडाच्या अग्रजाने रथाला वेगाने चालना दिली. रथावर स्थित असूनही तो त्या अश्वांनी व शुभ्र चामरधारकांनी शोभून दिसत होता.
Verse 87
जगद्दीपोऽथ भगवाञ्जग्राह विततं धनुः । शरौघो वै पांडुपुत्र क्षिप्रमासीद्विषद्युतिः
मग जगताचा दीपक असलेल्या भगवंताने ताणलेले धनुष्य हाती घेतले. हे पांडुपुत्रा, विषासारख्या तेजाने दिपणारा बाणांचा मोठा समूह क्षणार्धात प्रकट झाला.
Verse 88
शंबरास्त्रेण संधाय बाणमेकं ससर्ज ह । द्वितीयं चेन्द्रजालेनायोजितं प्रमुमोच ह
शंबरास्त्र जोडून त्याने एक बाण संधान करून सोडला. नंतर इंद्रजालाने युक्त केलेला दुसरा बाणही त्याने झाडला.
Verse 89
शंबरास्त्रं क्षणाच्चक्रे तेषांरूपविपर्ययम् । देवानां दानवं रूपं दानवानां च दैविकम्
क्षणात शंबरास्त्राने त्यांच्या रूपांचा उलटफेर केला. देवांचे रूप दानवासारखे आणि दानवांचे रूप देवासारखे झाले.
Verse 90
मत्वा सुरान्स्वकानेव जघ्ने घोरास्त्रलाघवात् । कालनेमी रुषाविष्टः कृतांत इव संक्षये
देवांना आपलेच समजून त्याने घोर अस्त्रांच्या वेगवान कौशल्याने त्यांना पाडले. क्रोधाने भरलेला कालनेमी संहारकाळी कृतांतासारखा प्रचंड झाला.
Verse 91
कांश्चित्खड्गेन तीक्ष्णेन कांश्चिन्नाराचवृष्टिभिः । कांश्चिद्गदाभिर्घोराभिः कांश्चिद्धोरैः परश्वधैः
काहींना त्याने तीक्ष्ण खड्गाने घायाळ केले, काहींना लोखंडी बाणांच्या वर्षावाने; काहींना भयंकर गदांनी, तर काहींना भीषण परशूंनी।
Verse 92
शिरांसि केषाचिदपातयद्रथाद्भुजांस्तथा सारथींस्चोग्रवेगान् । कांश्चित्पिपेषाथरथस्य वेगात्कांश्चित्तथात्यद्भुतमुष्टिपातैः
काहींची शिरे त्याने रथावरून खाली पाडली, तसेच काहींच्या भुजा आणि वेगवान सारथीही छिन्न केले. काहींना रथाच्या वेगाने चिरडले, आणि काहींना अद्भुत मुष्टिप्रहारांनी पाडले.