Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 60

Devanagari script

निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् । ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः

Transliteration

nimeṣamātramapi yo hyavimukte'tibhaktibhāk | brahmacaryasamāyuktaṃ tena taptaṃ mahattapaḥ

Translation

जो अविमुक्तात निमेषमात्रही अतिभक्तीने भरून जातो—ब्रह्मचर्ययुक्त होऊन—त्याने महान तप केले असे समजावे.

Word by Word

• निमेषमात्रम्: only a moment
• निमेषमात्रम्: Karma (Extent/कर्म-परिमाण)
• Type: Noun
• Root: निमेष + मात्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुष-समास (निमेषस्य मात्रम् = only a moment)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपवादबोधक अव्यय (even)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतुबोधक अव्यय (indeed/for)

• अविमुक्ते: in Avimukta
• अविमुक्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; स्थाननाम

• अतिभक्तिभाक्: possessing great devotion
• अतिभक्तिभाक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अति + भक्ति + भाज् (धातु; क्विप्/कृदन्त-प्रातिपदिक भाक्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुष-समास (अतिशयिता भक्ति यस्य) + भाक् (भज्-धातोः क्विप्: 'sharing/possessing')

• ब्रह्मचर्यसमायुक्तम्: endowed with celibacy
• ब्रह्मचर्यसमायुक्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मचर्य + सम् + आ + युक्त (युज्-धातु, क्त; कृदन्त; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (ब्रह्मचर्येण समायुक्तम्) + क्त-प्रत्ययान्त

• तेन: by him
• तेन: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; तेन = 'by him/thereby'

• तप्तम्: performed
• तप्तम्: Karta (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: तप्त (तप्-धातु, क्त; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (performed/undertaken, lit. heated)

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• तपः: austerity
• तपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: muni/vipra addressed

Visual Art Cues

Scene: A devotee in Avimukta, eyes half-closed for a blink, hands in añjali, a sudden surge of light from the Śiva-linga; the scene conveys instantaneous transformation—tapas igniting like a flame.

Characters & Entities

• Avimukta-kṣetra
• Brahmacarya (discipline)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In Kāśī’s Avimukta, even brief, intense devotion—supported by self-discipline—carries the weight of profound tapas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta-kṣetra in Kāśī (Vārāṇasī), presented as uniquely potent for devotion and austerity.

What ritualistic prescription is mentioned?

Brahmacarya (continence/regulated conduct) alongside intense bhakti in Avimukta; no other specific rite is stated.