Adhyaya 8
अध्याय ८ मध्ये सूत सांगतात की शिवतत्त्व नित्य, शांत व कल्पनातीत आहे असे जाणणारा परम पदाला पोहोचतो; आणि विषयासक्त मनुष्यही कर्ममय पूजेसारख्या सुलभ साधनेने हळूहळू उन्नती करू शकतो. पुढे सोमवारी उपवास, शुचिता, संयम आणि विधिपूर्वक शिवपूजा केल्यास लौकिक सिद्धी व अपवर्ग—दोन्ही प्राप्त होतात, असे निश्चित साधन म्हणून प्रतिपादन केले आहे. आर्यावर्तात राजा चित्रवर्मनाची कन्या सीमंतिनी हिचे ज्योतिषी-ब्राह्मण स्तुती करतात; पण चौदाव्या वर्षी वैधव्ययोग अशी भविष्यवाणीही होते. उपायासाठी ती याज्ञवल्क्यांची पत्नी मैत्रेयी यांच्याकडे जाते; मैत्रेयी सोमवारी शिव-गौरीपूजा, दान व ब्राह्मणभोजन यांचे विधान सांगतात आणि अभिषेक, गंध, माल्य, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, नमस्कार, जप व होम इत्यादी उपचारांचे फल स्पष्ट करतात. नंतर यमुनेत पती चंद्रांगद हरपल्याचा दुःखद प्रसंग येतो, तरी सीमंतिनी व्रत सोडत नाही. राजकीय उलथापालथीच्या पार्श्वभूमीवर चंद्रांगद तक्षक नागाच्या लोकात जिवंत असल्याचे कळते; तो आपली शैव निष्ठा स्पष्टपणे सांगतो, त्यामुळे तक्षक प्रसन्न होऊन मदत करतो व तो परत येतो. अशा रीतीने अत्यंत संकटातही शिवभक्ती रक्षण करते, आणि सोमव्रत-माहात्म्याचे पुढील वर्णन सूचित करून अध्याय समाप्त होतो.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । नित्यानंदमयं शांतं निर्विकल्पं निरामयम् । शिवतत्त्वमनाद्यंतं ये विदुस्ते परं गताः
सूत म्हणाले—जे शिवतत्त्व नित्यानंदमय, शांत, निर्विकल्प, निरामय व अनादि-अंतहीन असे जाणतात, ते परम गतीस प्राप्त होतात।
Verse 2
विरक्ताः कामभोगेभ्यो ये प्रकुर्वंत्यहैतुकीम् । भक्तिं परां शिवे धीरास्तेषां मुक्तिर्न संसृतिः
जे कामभोगांपासून विरक्त होऊन धीर मनाने शिवावर अहैतुकी, परम भक्ती करतात—त्यांना मुक्ती मिळते; संसारी फेरफटका नाही।
Verse 3
विषयानभिसंधाय ये कुर्वंति शिवे रतिम् । विषयैर्नाभिभूयंते भुंजानास्तत्फलान्यपि
विषयांची अपेक्षा न ठेवता जे शिवात रती (आनंद) करतात, ते विषयांनी जिंकले जात नाहीत—जरी प्राप्त फळे भोगत असले तरी।
Verse 4
येन केनापि भावेन शिवभक्तियुतो नरः । न विनश्यति कालेन स याति परमां गतिम्
कोणत्याही भावाने जो मनुष्य शिवभक्तियुक्त होतो, तो काळाच्या अधीन नष्ट होत नाही; तो परम गतीस जातो।
Verse 5
आरुरुक्षुः परं स्थानं विषयासक्तमानसः । पूजयेत्कर्मणा शंभुं भोगांते शिवमाप्नुयात्
जो परम स्थानास चढू इच्छितो, पण ज्याचे मन विषयासक्त आहे, त्याने विधिपूर्वक कर्माने शंभूची पूजा करावी; भोगांच्या शेवटी तो शिवास प्राप्त होऊ शकतो।
Verse 6
अशक्तः कश्चिदुत्स्रष्टुं प्रायो विषयवासनाम् । अतः कर्ममयी पूजा कामधेनुः शरीरिणाम्
बहुतेक लोक विषयवासना सोडण्यास प्रायः अशक्त असतात; म्हणून कर्ममयी पूजा देहधारी जीवांसाठी कामधेनूसारखी फलदायिनी आहे।
Verse 7
मायामयेपि संसारे ये विहृत्य चिरं सुखम् । मुक्तिमिच्छन्ति देहांते तेषां धर्मोयमीरितः
मायामय या संसारातही जे दीर्घकाळ सुख भोगून देहांती मुक्ती इच्छितात, त्यांच्यासाठी हा धर्म सांगितला आहे।
Verse 8
शिवपूजा सदा लोके हेतुः स्वर्गापवर्गयोः । सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणान्विते
लोकात शिवपूजा सदैव स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यांचे कारण आहे; विशेषतः सोमवारी, प्रदोषादि पुण्यगुणांनी युक्त असता।
Verse 9
केवलेनापि ये कुर्युः सोमवारे शिवार्चनम् । न तेषां विद्यते किंचिदिहामुत्र च दुर्लभम्
जे केवळ सोमवारी शिवार्चन करतात, त्यांच्यासाठी इहलोकी व परलोकी काहीही दुर्लभ राहत नाही।
Verse 10
उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेंद्रियः । वैदिकैर्लौकिकैर्वापि विधिवत्पूजयेच्छिवम्
सोमवारी उपवास करून, शुद्ध होऊन व इंद्रिये जिंकून, वैदिक किंवा लौकिक विधीने विधिवत् शिवपूजा करावी।
Verse 11
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वापि सभर्त्तृका । विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम्
ब्रह्मचारी असो वा गृहस्थ, कन्या असो वा पतीसहिता स्त्री, अथवा विधवाही—याचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास इच्छित वर प्राप्त होतो.
Verse 12
अत्राहं कथयिष्यामि कथां श्रोतृमनोहराम् । श्रुत्वा मुक्तिं प्रयांत्येव भर्तिर्भवति शांभवी
येथे मी श्रोत्यांचे मन हरून घेणारी कथा सांगतो; ती ऐकून ते निश्चयाने मुक्तीला जातात आणि शंभू (शिव) विषयी भक्ती उत्पन्न होते.
Verse 13
आर्यावर्ते नृपः कश्चिदासीद्धर्मभृतां वरः । चित्रवर्मेति विख्यातो धर्मराजो दुरात्मनाम्
आर्यावर्तात एक राजा होता, धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ; ‘चित्रवर्मा’ म्हणून विख्यात, दुष्टांसाठी जणू धर्मराजच.
Verse 14
स गोप्ता धर्मसेतूनां शास्ता दुष्पथगामिनाम् । यष्टा समस्तयज्ञानां त्राता शरणमिच्छताम्
तो धर्मसेतूंचा रक्षक, कुपथगामींचा दंडकर्ता, सर्व यज्ञांचा यजमान, आणि शरण मागणाऱ्यांचा त्राता होता.
Verse 15
कर्त्ता सकलपुण्यानां दाता सकलसंपदाम् । जेता सपत्नवृंदानां भक्तः शिवमुकुन्दयोः
तो सर्व पुण्यकर्मांचा कर्ता, सर्व संपत्तींचा दाता, शत्रुवृंदांचा विजेता, आणि शिव व मुकुंद (विष्णू) यांचा भक्त होता.
Verse 16
सोनुकूलासु पत्नीषु लब्ध्वा पुत्रान्महौजसः । चिरेण प्रार्थितां लेभे कन्यामेकां वराननाम्
अनुकूल स्वभावाच्या राण्यांपासून त्याला महापराक्रमी पुत्र लाभले होते; तरीही दीर्घकाळानंतर पुष्कळ प्रार्थना केल्यावर त्याला एक सुंदरमुखी कन्या प्राप्त झाली।
Verse 17
स लब्ध्वा तनयां दिष्ट्या हिमवानिव पार्वतीम् । आत्मानं देवसदृशं मेने पूर्णमनोरथम्
अशा रीतीने दैवयोगाने कन्या मिळाल्यावर—जसा हिमवानाला पार्वती मिळाली—त्याने स्वतःला देवतुल्य व मनोरथपूर्ण मानले।
Verse 18
स एकदा जातकलक्षणज्ञानाहूय साधून्द्विजमुख्यवृंदान् । कुतूहलेनाभिनिविष्टचेताः पप्रच्छ कन्याजनने फलानि
एकदा त्याने जातक व शुभलक्षण जाणणाऱ्या सदाचारी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलावले; आणि कुतूहलाने मन एकाग्र करून कन्याजननाचे फळ व परिणाम विचारले।
Verse 19
अथ तत्राब्रवीदेको बहुज्ञो द्विजसत्तमः । एषा सीमंतिनी नाम्ना कन्या तव महीपते
तेव्हा तेथे एक अत्यंत विद्वान श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला—“हे महीपते, तुझ्या या कन्येचे नाव ‘सीमंतिनी’ आहे।”
Verse 20
उमेव मांगल्यवती दमयंतीव रूपिणी । भारतीव कलाभिज्ञा लक्ष्मीरिव महागुणा
ती उमेप्रमाणे मंगलमयी, दमयंतीप्रमाणे रूपवती, भारती (सरस्वती)प्रमाणे कलानिपुण, आणि लक्ष्मीप्रमाणे महागुणसंपन्न आहे।
Verse 21
सुप्रजा देवमातेव जानकीव धृतव्रता । रविप्रभेव सत्कांतिश्चंद्रिकेव मनोरमा
ती देवमातेप्रमाणे सुपुत्रवती होईल, जानकीप्रमाणे दृढव्रता। तिची शुभ कांती सूर्यप्रभेसारखी असेल आणि ती चांदण्यासारखी मनोहर असेल।
Verse 22
दशवर्षसहस्राणि सह भर्त्रा प्रमोदते । प्रसूय तनयानष्टौ परं सुखमवाप्स्यति
ती पतीसह दहा हजार वर्षे आनंदाने राहील. आठ पुत्रांना जन्म देऊन ती परम सुख प्राप्त करील.
Verse 23
इत्युक्तवंतं नृपतिर्धनैः संपूज्य तं द्विजम् । अवाप परमां प्रीतिं तद्वागमृतसेवया
असे बोललेल्या त्या द्विजाचा राजाने धनदानाने यथोचित सत्कार केला. त्याच्या वाणीच्या अमृताचे सेवन करून राजाला परम प्रीती प्राप्त झाली.
Verse 24
अथान्योऽपि द्विजः प्राह धैर्यवानमितद्युतिः । एषा चतुर्दशे वर्षे वैधव्यं प्रतिपत्स्यति
मग दुसरा एक द्विज बोलला—धैर्यवान व अमित तेजस्वी: “ही चौदाव्या वर्षी वैधव्याला प्राप्त होईल.”
Verse 25
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वज्रनिर्घातनिष्ठुरम् । मुहूर्तमभवद्राजा चिंताव्याकुलमानसः
त्याची वचने वज्राघातासारखी निष्ठुर ऐकून राजा क्षणभर चिंतेने व्याकुळ झाला; त्याचे मन अस्वस्थ झाले.
Verse 26
अथ सर्वान्समुत्सृज्य ब्राह्मणान्ब्रह्मवत्सलः । सर्वं दैवकृतं मत्त्वा निश्चिंतः पार्थिवोऽभवत्
मग ब्रह्मधर्मप्रिय राजाने सर्व ब्राह्मणांना सन्मानपूर्वक निरोप दिला। सर्व काही दैवकृत मानून तो निश्चिंत झाला।
Verse 27
सापि सीमंतिनी बाला क्रमेण गतशैशवा । वैधव्यमात्मनो भावि शुश्रावात्मसखीमुखात्
ती सीमंतिनी कन्याही हळूहळू बाल्यावस्था ओलांडून गेली. आत्मसखीच्या मुखातून तिला कळले की तिच्या नशिबी वैधव्य आहे.
Verse 28
परं निर्वेदमापन्ना चिंतयामास बालिका । याज्ञवल्क्यमुनेः पत्नीं मैत्रेयीं पर्यपृच्छत
ती बालिका परम वैराग्याने व्याकुळ होऊन विचार करू लागली. मग याज्ञवल्क्य मुनींची पत्नी मैत्रेयी हिच्याकडे जाऊन तिने प्रश्न केला.
Verse 29
मातस्त्वच्चरणांभोजं प्रपन्नास्मि भयाकुला । सौभाग्यवर्धनं कर्म मम शंसितुमर्हसि
माते, भयाने व्याकुळ होऊन मी तुमच्या चरणकमळांना शरण आले आहे. कृपा करून माझ्यासाठी सौभाग्यवर्धक कर्म/व्रत सांगावे.
Verse 30
इति प्रपन्नां नृपतेः कन्यां प्राह मुनेः सती । शरणं व्रज तन्वंगि पार्वतीं शिवसंयुताम्
अशी शरण आलेल्या राजकन्येला मुनींची सती पत्नी म्हणाली—“हे तन्वंगी, शिवसंयुक्ता पार्वतीदेवीची शरण जा.”
Verse 31
सोमवारे शिवं गौरीं पूजयस्व समाहिता । उपोषिता वा सुस्नाता विरजाम्बरधारिणी
सोमवारी एकाग्र मनाने शिव-गौरींची पूजा करावी—उपवास करून किंवा उत्तम स्नान करून, निर्मळ व निष्कलंक वस्त्रे धारण करून।
Verse 32
यतवाङ्निश्चलमनाः पूजां कृत्वा यथोचिताम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ शिवं सम्यक्प्रसादयत्
वाणी संयमित ठेवून व मन स्थिर करून यथोचित पूजा करावी; मग ब्राह्मणांना भोजन घालून शिवाला सम्यक् प्रसन्न करावे।
Verse 33
पापक्षयोऽभिषेकेण साम्राज्यं पीठपूजनात् । सौभाग्यमखिलं सौख्यं गंधमाल्याक्षतार्पणात्
अभिषेकाने पापक्षय होतो; पीठपूजनाने साम्राज्य/अधिकार प्राप्त होतो. गंध, पुष्प व अक्षत अर्पण केल्याने सौभाग्य व सर्व सुख मिळते.
Verse 34
धूपदानेन सौगंध्यं कांतिर्दीपप्रदानतः । नैवेद्यैश्च महाभोगो लक्ष्मीस्तांबूलदानतः
धूपदानाने सुगंध प्राप्त होते; दीपदानाने कांति येते. नैवेद्याने महाभोग मिळतो आणि तांबूलदानाने लक्ष्मी—समृद्धी—प्राप्त होते.
Verse 35
धर्मार्थकाममोक्षाश्च नमस्कारप्रदानतः । अष्टैश्वर्यादिसिद्धीनां जप एव हि कारणम्
नमस्कार अर्पण केल्याने धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष प्राप्त होतात; आणि अष्टैश्वर्यादी सिद्धींचे कारण निश्चयाने जपच आहे.
Verse 36
होमेन सर्वकामानां समृद्धिरुपजायते । सर्वेषामेव देवानां तुष्टिर्ब्राह्मणभोजनात्
होमाने सर्व कामनांची सिद्धी व समृद्धी उत्पन्न होते; आणि ब्राह्मणांना भोजन घातल्याने सर्व देवांची तृप्ती प्राप्त होते.
Verse 37
इत्थमाराधय शिवं सोमवारे शिवामपि । अत्यापदमपि प्राप्ता निस्तीर्णाभिभवा भवेः
अशा प्रकारे शिवाची आराधना कर, आणि सोमवारी शिवा (देवी)चीही पूजा कर. अत्यंत आपत्ती आली तरी तू ती पार करशील; पराभूत होणार नाहीस.
Verse 38
घोराद्घोरं प्रपन्नापि महाक्लेशं भयानकम् । शिवपूजाप्रभावेण तरिष्यसि महद्भयम्
तू घोरातिघोर अवस्थेत जरी सापडलीस, महान् व भयावह क्लेश आला तरी—शिवपूजेच्या प्रभावाने तू त्या महाभयाला पार करशील.
Verse 39
इत्थं सीमंतिनीं सम्यगनुशास्य पुनः सती । ययौ सापि वरारोहा राजपुत्री तथाऽकरोत्
अशा रीतीने सीमंतिनीला योग्य उपदेश देऊन सती पुन्हा निघून गेली. आणि ती सुलक्षणी, सुंदर राजकन्याही तसंच वागली.
Verse 40
दमयंत्यां नलस्यासीदिंद्रसेनाभिधः सुतः । तस्य चंद्रांगदो नाम पुत्रोभू च्चंद्रसन्निभः
दमयंतीपासून नलाला इंद्रसेन नावाचा पुत्र झाला; आणि त्याला चंद्रासारखा तेजस्वी चंद्रांगद नावाचा पुत्र झाला.
Verse 41
चित्रवर्मा नृपश्रेष्ठस्तमाहूय नृपात्मजम् । कन्यां सीमंतिनीं तस्मै प्रायच्छद्गुर्वनुज्ञया
नृपश्रेष्ठ चित्रवर्मा यांनी त्या राजपुत्रास बोलावून, गुरूंच्या अनुमतीने आपली कन्या सीमंतिनी त्यास विवाहार्थ अर्पण केली।
Verse 42
सोऽभून्महोत्सवस्तत्र तस्या उद्वाहकर्मणि । यत्र सर्वमहीपानां समवायो महानभूत्
तिच्या विवाहसंस्कारासाठी तेथे महोत्सव झाला; जिथे सर्व पृथ्वीवरील राजांचा भव्य समवाय जमला।
Verse 43
तस्याः पाणिग्रहं काले कृत्वा चंद्रांगदः कृती । उवास कतिचिन्मासांस्तत्रैव श्वशुरालये
योग्य काळी कर्तबगार चंद्रांगदाने तिचे पाणिग्रहण केले आणि नंतर काही महिने तेथेच श्वशुरगृही राहिला।
Verse 44
एकदा यमुनां तर्तुं स राजतनयो बली । आरुरोह तरीं कैश्चिद्वयस्यैः सह लीलया
एकदा तो बलवान राजपुत्र यमुना ओलांडण्याच्या इच्छेने, आपल्या काही समवयस्क मित्रांसह खेळकरपणे होडीत चढला।
Verse 45
तस्मिंस्तरति कालिंदीं राजपुत्रे विधेर्वशात् । ममज्ज सह कैवतैरावर्त्ताभिहता तरी
राजपुत्र कालिंदी (यमुना) ओलांडत असता, विधिलिखिताप्रमाणे भोवऱ्याच्या आघाताने होडी नावाड्यांसह बुडाली।
Verse 46
हा हेति शब्दः सुमहानासीत्तस्यास्तटद्वये । पश्यतां सर्वसैन्यानां प्रलापो दिवम स्पृशत्
दोन्ही तीरांवर “हा! हा!” असा महाघोष उठला। सर्व सैन्य पाहत असता विलाप असा वाढला की जणू तो स्वर्गाला स्पर्श करीत होता।
Verse 47
मज्जंतो मम्रिरे केचित्केचिद्ग्राहोदरं गताः । राजपुत्रादयः केचिन्नादृश्यंत महाजले
काही जण बुडत बुडत मरण पावले; काही मगरांच्या पोटात गेले. आणि काही—राजपुत्रादि—त्या विशाल जलात पुन्हा दिसेनात।
Verse 48
तदुपश्रुत्य राजापि चित्रवर्मातिवि ह्वलः । यमुनायास्तटं प्राप्य विचेष्टः समजायत
तो वृत्तांत ऐकून राजा चित्रवर्माही अतिशय व्याकुळ झाला. यमुनेच्या तीरावर पोहोचताच तो असहायपणे तडफडू लागला।
Verse 49
श्रुत्वाथ राजपत्न्यश्च वभूबुर्गतचेतनाः । सा च सीमंतिनी श्रुत्वा पपाप डूवि मूर्च्छिता
हे ऐकताच राजपत्नींची शुद्ध हरपली. आणि सीमंतिनीही ते ऐकून मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळली.
Verse 50
तथान्ये मंत्रिमुख्याश्च नायकाः सपुरोहिताः । विह्वलाः शोकसंतप्ता विलेपुर्मुक्तमूर्धजाः
तसेच प्रधान मंत्री, नायक आणि पुरोहितही शोकाने संतप्त होऊन व्याकुळ झाले; केस मोकळे करून ते रडू लागले.
Verse 51
इंद्रसेनोपि राजेद्रः पुत्रवार्त्तां सुदुःखितः । आकर्ण्य सह पत्नीभिर्नष्टसंज्ञः पपात ह
राजेंद्र इंद्रसेनही पुत्राची वार्ता ऐकून अतिशय शोकाकुल झाला. राण्यांसह तो तत्क्षणी मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला.
Verse 52
तन्मंत्रिणश्च तत्पौरास्तथा तद्देशवासिनः । आबालवृद्धवनिताश्चुक्रुशुः शोकविह्वलाः
मग त्याचे मंत्री, नगरवासी आणि त्या देशातील लोक—लहान मुलींपासून वृद्ध स्त्रियांपर्यंत—शोकाने व्याकुळ होऊन आक्रोश करू लागले.
Verse 53
शोकात्केचिदुरो जघ्नुः शिरो जघ्नुश्च केचन । हा राजपुत्र हा तात क्वासि क्वासीति बभ्रमुः
शोकाने काही जण छाती पिटू लागले, तर काही जण डोके आपटू लागले. ‘हाय राजपुत्र! हाय बाळा! तू कुठे आहेस—कुठे?’ असे म्हणत ते व्याकुळ होऊन भटकू लागले.
Verse 54
एवं शोकाकुलं दीनमिंद्रसेनमहीपतेः । नगरं सहसा क्षुब्धं चित्रवर्मपुरं तथा
अशा रीतीने शोकाने व्याकुळ व दीन झालेल्या महाराज इंद्रसेनामुळे चित्रवर्मपुर नगरही सहसा खळबळून अस्वस्थ झाले.
Verse 55
अथ वृद्धैः समाश्वस्तश्चित्रवर्मा महीपतिः । शनैर्नगरमागत्य सान्त्वयामास चात्मजाम्
तेव्हा वृद्धांनी धीर दिल्याने महाराज चित्रवर्मा हळूहळू नगरात परत आला आणि त्याने आपल्या कन्येला सांत्वन केले.
Verse 56
स राजांभसिमग्नस्य जामातुस्तस्य बांधवैः । आगतैः कारयामास साकल्यादौर्ध्वदैहिकम्
पाण्यात बुडालेल्या जावयासाठी आलेल्या नातेवाईकांसह त्या राजाने विधिपूर्वक संपूर्ण और्ध्वदैहिक (अंत्येष्टी) कर्मकांड करवून घेतले।
Verse 57
सा च सीमंतिनी साध्वी भर्तृलोकमतिः सती । पित्रा निषिद्धा स्नेहेन वैधव्यं प्रत्यपद्यत
ती सीमंतिनी साध्वी सती, मनाने पतीच्या लोकातच एकनिष्ठ; पित्याने प्रेमाने रोखले तरी तिने वैधव्य स्वीकारले।
Verse 58
मुनेः पत्न्योऽपदिष्टं यत्सोमवारव्रतं शुभम् । न तत्याज शुभाचारा वैधव्यं प्राप्तवत्यपि
मुनींच्या पत्नींनी सांगितलेले शुभ सोमवार-व्रत ती सदाचारिणी, वैधव्य आले तरीही, सोडून दिले नाही।
Verse 59
एवं चतुर्दशे वर्षे दुःखं प्राप्य सुदारुणम् । ध्यायन्ती शिवपादाब्जं वत्सरत्रयमत्यगात्
अशा रीतीने चौदाव्या वर्षी अत्यंत कठोर दुःख भोगून, शिवाच्या चरणकमळांचे ध्यान करत तिने तीन वर्षे काढली।
Verse 60
पुत्रशोकादिवोन्मत्तमिंद्रसेनं महीपतिम् । प्रसह्य तस्य दायादाः सप्तांगं जह्रुरोजसा
पुत्रशोकाने उन्मत्त झालेल्या राजा इंद्रसेनाला त्याच्या दायादांनी बलपूर्वक आवरून, पराक्रमाने सप्तांगासहित राज्य हिरावून घेतले।
Verse 61
हृतसिंहासनः शूरैर्दायादैः सोऽप्रजो नृपः । निगृह्य काराभवने सपत्नीको निवेशितः
अपत्यहीन त्या राजाचे सिंहासन पराक्रमी दायादांनी हिरावून घेतले. पराभूत होऊन तो राणीसमवेत कारागृहात बंद करण्यात आला.
Verse 62
चंद्रागदोऽपि तत्पुत्रो निमग्नो यमुनाजले । अधोधोमज्जमानोऽसौ ददर्शोरगकामिनीः
त्याचा पुत्र चंद्रागदही यमुनेच्या जलात बुडाला. खालीखाली उतरत असता त्याने नागकन्यांना पाहिले.
Verse 63
जलक्रीडासु सक्तास्ता दृष्ट्वा राजकुमार कम् । विस्मितास्तमथो निन्युः पातालं पन्नगालयम्
जलविहारात मग्न त्या नागकन्या राजकुमाराला पाहून विस्मित झाल्या. मग त्यांनी त्याला पाताळातील पन्नगांचे आलय येथे नेले.
Verse 64
स नीयमानस्तरसा पन्नगीभिर्नृपात्मजः । तक्षकस्य पुरं रम्यं विवेश परमाद्भुतम्
नागकन्यांनी वेगाने नेत असताना तो नृपपुत्र तक्षकाच्या परम अद्भुत व रम्य नगरीत प्रवेशला.
Verse 65
सोऽपश्यद्राजतनयो महेंद्रभवनोपमम् । महारत्नपरिभ्राजन्मयूखपरिदीपितम्
तेथे राजतनयाने महेंद्रभवनासारखा प्रासाद पाहिला, जो महारत्नांच्या तेजस्वी किरणांनी सर्वत्र उजळलेला होता.
Verse 66
वज्रवैडूर्यपाचादिप्रासादशतसंकुलम् । माणिक्य गोपुरद्वारं मुक्तादामभिरुज्ज्वलम्
ते वज्र, वैडूर्य, स्फटिक इत्यादी रत्नांनी घडविलेल्या शेकडो प्रासादांनी गजबजलेले होते; माणिक्यजडित गोपुरद्वार मोत्यांच्या हारांनी उजळून निघाले होते।
Verse 67
चंद्रकांतस्थलं रम्यं हेमद्वारकपाटकम् । अनेकशतसाहस्रमणिदीपविराजितम्
तेथील रम्य अंगण चंद्रकांतमणीचे होते आणि द्वारकपाट सुवर्णाचे; शेकडो-हजारो मणिदीपांनी ते तेजस्वी दिसत होते।
Verse 68
तत्रापश्यत्सभा मध्ये निषण्णं रत्नविष्टरे । तक्षकं पन्नगाधीशं फणानेकशतोज्ज्वलम्
तेथे सभामध्ये रत्नजडित आसनावर बसलेला पन्नगाधीश तक्षक त्याने पाहिला; शेकडो फण्यांच्या तेजाने तो उजळून निघाला होता।
Verse 69
दिव्यांबरधरं दीप्तं रत्नकुण्डलराजितम् । नानारत्नपरिक्षिप्तमुकुट द्युतिरंजितम्
तो दिव्य वस्त्रे परिधान करून तेजस्वी दिसत होता, रत्नकुंडलांनी शोभित; नानारत्नांनी सर्वतोमुखी जडविलेल्या मुकुटाच्या प्रभेने तो उजळला होता।
Verse 70
फणामणिमयूखाढ्यैरसंख्यैः पन्नगोत्तमैः । उपासितं प्रांजलिभिश्चित्ररत्नविभूषितैः
फण्यांवरील मण्यांच्या किरणांनी समृद्ध अशा असंख्य श्रेष्ठ नागांनी त्याची उपासना केली; ते प्रांजल होऊन उभे होते व विचित्र रत्नाभूषणांनी नटलेले होते।
Verse 71
रूपयौवनमाधुर्यविलासगति शोभिना । नागकन्यासहस्रेण समंतात्परिवारितम्
तो रूप, यौवन, माधुर्य, विलास व मनोहर गती यांच्या शोभेने तेजस्वी दिसत होता; आणि सहस्र नागकन्यांनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले होते।
Verse 72
दिव्याभरणदीप्तांगं दिव्यचंदनचर्चितम् । कालाग्निमिव दुर्धर्षं तेजसादित्यसन्निभम्
त्याचे अंग दिव्य आभूषणांनी झळकत होते आणि तो दिव्य चंदनाने लेपित होता; प्रलयाग्नीप्रमाणे दुर्धर्ष व तेजाने सूर्यसमान होता।
Verse 73
दृष्ट्वा राजसुतो धीरः प्रणिपत्य सभास्थले । उत्थितः प्रांजलिस्तस्य तेजसाक्षिप्तलोचनः
त्याला पाहून धीर राजपुत्राने सभास्थानी साष्टांग प्रणाम केला; मग तो हात जोडून उभा राहिला, त्याचे नेत्र त्या तेजाने आकृष्ट व स्तब्ध झाले।
Verse 74
नागराजोपि तं दृष्ट्वा राजपुत्रं मनोरमम् । कोऽयं कस्मादिहायात इति पप्रच्छ पन्नगीः
नागराजानेही त्या मनोहर राजपुत्राला पाहून नागकन्यांना विचारले—“हा कोण आहे, आणि कुठून इथे आला आहे?”
Verse 75
ता ऊचुर्यमुनातोये दृष्टोऽस्माभिर्यदृच्छया । अज्ञातकुलनामायमानीतस्तव सन्निधिम्
त्या म्हणाल्या—“यमुनेच्या जलात हा आम्हाला योगायोगाने दिसला. याचे कुल व नाव अज्ञात होते, म्हणून आम्ही याला आपल्या सन्निधीत आणले.”
Verse 76
अथ पृष्टो राजपुत्रस्तक्षकेण महात्मना । कस्यासि तनयः कस्त्वं को देशः कथमागतः
तेव्हा महात्मा तक्षकाने राजपुत्रास विचारले— “तू कोणाचा पुत्र आहेस? तू कोण आहेस? तुझा देश कोणता, आणि तू येथे कसा आलास?”
Verse 77
राजपुत्रो वचः श्रुत्वा तक्षकं वाक्यमब्रवीत्
ते वचन ऐकून राजपुत्राने तक्षकास प्रत्युत्तर दिले।
Verse 78
राजपुत्र उवाच । अस्ति भूमंडले कश्चिद्देशो निषधसंज्ञकः । तस्याधिपोऽभवद्राजा नलो नाम महा यशाः । स पुण्यकीर्तिः क्षितिपो दमयन्तीपतिः शुभः
राजपुत्र म्हणाला— “या भूमंडलावर निषध नावाचा एक देश आहे. त्याचा अधिपती नल नावाचा महायशस्वी राजा होता—पुण्यकीर्ती, धर्मनिष्ठ क्षितिप, आणि शुभ दमयंतीचा पती।”
Verse 79
तस्मादपींद्रसेनाख्यस्तस्य पुत्रो महाबलः । चंद्रांगदोस्मि नाम्नाहं नवोढः श्वशुरालये । विहरन्यमुनातोये निमग्नो देवचोदितः
“त्यांच्यापासून इंद्रसेन नावाचा महाबलवान पुत्र झाला. मी त्याचा पुत्र—माझे नाव चंद्रांगद. नवविवाहित होऊन श्वशुरालयी होतो; यमुनेच्या पाण्यात क्रीडा करताना, देवाज्ञेने मी बुडालो।”
Verse 80
एताभिः पन्नगस्त्रीभिरानीतोस्मि तवांतिकम् । दृष्ट्वाहं तव पादाब्जं पुण्यैर्जन्मांतरार्जितैः
“या नागस्त्रियांनी मला आपल्या सान्निध्यात आणले आहे. पूर्वजन्मीच्या संचित पुण्यामुळे आज मी आपल्या चरणकमलांचे दर्शन घेत आहे।”
Verse 81
अद्य धन्योऽस्मि धन्योऽस्मि कृतार्थो पितरौ मम । यत्प्रेक्षितोऽहं कारुण्यात्त्वया संभाषितोपि च
आज मी धन्य आहे—खरोखर धन्य! माझे आई-वडील कृतार्थ झाले; कारण करुणेने तुम्ही मला पाहिले आणि माझ्याशी बोललातही।
Verse 82
सूत उवाच । इत्युदारमसंभ्रांतं वचः श्रुत्वातिपेशलम् । तक्षकः पुनरौत्सुक्याद्बभाषे राजनंदनम्
सूत म्हणाले: ती उदार, निश्चल व अत्यंत मधुर वाणी ऐकून तक्षक पुन्हा उत्सुक होऊन राजनंदनाशी बोलू लागला।
Verse 83
तक्षक उवाच । भोभो नरेंद्रदायाद मा भैषीर्धीरतां व्रज । सर्वदेवेषु को देवो युष्माभिः पूज्यते सदा
तक्षक म्हणाला: अरे राजवंशज, भिऊ नकोस; धैर्य धारण कर. सर्व देवांमध्ये तुम्ही सदैव कोणत्या देवाची पूजा करता?
Verse 84
राजपुत्र उवाच । यो देवः सर्वेदेवेषु महादेवं इति स्मृतः । पूज्यते स हि विश्वात्मा शिवोऽस्माभिरुमापतिः
राजपुत्र म्हणाला: सर्व देवांमध्ये जो ‘महादेव’ म्हणून स्मरणात आहे, तोच विश्वात्मा उमा-पती शिव आम्ही पूजतो।
Verse 85
यस्य तेजोंशलेशेन रजसा च प्रजापतिः । कृतरूपोऽसृजद्विश्वं स नः पूज्यो महेश्वरः
ज्यांच्या तेजाच्या अल्पांशाने आणि रजोगुणाच्या साहाय्याने प्रजापतीने रूप धारण करून विश्व निर्माण केले—तोच महेश्वर आमचा पूज्य आहे।
Verse 86
यस्यांशात्सात्त्विकं दिव्यं बिभ्रद्विष्णुः सनातनः । विश्वं बिभर्त्ति भूतात्मा शिवोऽस्माभिः स पूज्यते
ज्याच्या अंशातून सनातन विष्णु दिव्य सात्त्विक शक्ती धारण करून, भूतांचा आत्मा होऊन विश्व धारण करतो—तोच शिव आम्हांकडून पूज्य आहे.
Verse 87
यस्यांशात्तामसाज्जातो रुद्रः कालाग्निसन्निभः । विश्वमेतद्धरत्यंते स पूज्योऽस्माभिरीश्वरः
ज्याच्या अंशातून तमोगुणाने कालाग्निसारखा रुद्र उत्पन्न होतो आणि अंतकाळी हे विश्व संहारून घेतो—तो ईश्वर आम्हांकडून पूज्य आहे.
Verse 88
यो विधाता विधातुश्च कारणस्यापि कारणम् । तेजसां परमं तेजः स शिवो नः परा गतिः
जो विधाता आहे आणि विधात्याचाही विधाता; कारणांचाही कारण; सर्व तेजांतील परम तेज—तोच शिव आमची परा गती आहे.
Verse 89
योंतिकस्थोऽपि दूरस्थः पापोपहृतचेतसाम् । अपरिच्छेद्य धामासौ शिवो नः परमा गतिः
जो जवळ असूनही पापाने हरपलेल्या चित्तांना दूर भासतो; ज्याचे धाम अपरिमित आहे—तोच शिव आमची परमा गती आहे.
Verse 90
योऽग्नौ तिष्ठति यो भूमौ यो वायौ सलिले च यः । य आकाशे च विश्वात्मा स पूज्यो नः सदाशिवः
जो अग्नीत, भूमीत, वायूत आणि जलात स्थित आहे, तसेच आकाशात विश्वात्मा म्हणून विराजतो—तो सदाशिव आम्हांकडून पूज्य आहे.
Verse 91
यः साक्षी सर्वभूतानां य आत्मस्थो निरंजनः । यस्येच्छावशगो लोकः सोऽस्माभिः पूज्यते शिवः
जो सर्वभूतांचा साक्षी, आत्मस्थ व निरंजन आहे; ज्याच्या इच्छेने जग चालते—तोच शिव आम्ही पूजितो।
Verse 92
यमेकमाद्यं पुरुषं पुराणं वदंति भिन्नं गुणवैकृतेन । क्षेत्रज्ञमेकेथ तुरीयमन्ये कूटस्थमन्ये स शिवो गतिर्नः
त्या एक आद्य पुरुषाला, पुरातनाला गुणांच्या विकारामुळे भिन्न भिन्न म्हणतात; कोणी क्षेत्रज्ञ, कोणी तुरीय, कोणी कूटस्थ म्हणे—तोच शिव आमची गती आहे।
Verse 93
यं नास्पृशंश्चैत्यमचिंत्यतत्त्वं दुरंतधामानमतत्स्वरूपम् । मनोवचोवृत्तय आत्मभाजां स एष पूज्यः परमः शिवो नः
ज्याला मन स्पर्श करू शकत नाही—ज्याचे तत्त्व अचिंत्य, धाम दुर्गम, आणि स्वरूप ‘असे-तसे’पणाच्या पलीकडे आहे; आत्मभाजांच्या मन-वाणीच्या वृत्ती जिथे पोहोचत नाहीत—तो परम शिव आमचा पूज्य आहे।
Verse 94
यस्य प्रसादं प्रतिलभ्य संतो वांछंति नैंद्रं पदमुज्ज्वलं वा । निस्तीर्णकर्मार्गलकालचक्राश्चरंत्यभीताः स शिवो गतिर्नः
ज्याचा प्रसाद मिळाल्यावर संत इंद्राचे उज्ज्वल पदही इच्छित नाहीत; कर्मबंधन व काळचक्र ओलांडून ते निर्भयपणे विचरतात—तोच शिव आमची गती आहे।
Verse 95
यस्य स्मृतिः सकलपापरुजां विघातं सद्यः करोत्यपि चु पुल्कसजन्मभाजाम् । यस्य स्वरूपमखिलं श्रुतिभिर्विमृग्यं तस्मै शिवाय सततं करवाम पूजाम्
ज्याचे स्मरण सर्व पापदुःखांचा क्षणार्धात नाश करते—पुल्कशजन्मधारकांचाही; ज्याचे अखिल स्वरूप श्रुती शोधतात—त्या शिवाला आम्ही सदैव पूजन अर्पू।
Verse 96
यन्मूर्ध्नि लब्धनिलया सुरलोकसिंधुर्यस्यांगगां भगवती जगदंबिका च । यत्कुंडले त्वहह तक्षकवासुकी द्वौ सोऽस्माकमेव गतिरर्धशशांकमौलिः
ज्यांच्या मस्तकी देव-लोकाची नदी निवास पावली आहे, ज्यांच्या अंगावर भगवती गंगा व जगदंबिका विराजमान आहेत; ज्यांच्या कुंडलांत—अहो!—तक्षक व वासुकी हे दोघेही आहेत—तोच अर्धचंद्रमौळी प्रभू आमचा परम आश्रय आहे।
Verse 97
जयति निगमचूडाग्रेषु यस्यांघ्रिपद्मं जयति च हृदि नित्यं योगिनां यस्य मूर्तिः । जयति सकलतत्त्वोद्भासनं यस्य मूर्तिः स विजितगुणसर्गः पूज्यतेऽस्माभिरीशः
जय हो त्या प्रभूची, ज्यांचे चरणकमल वेदांच्या शिखरावर प्रतिष्ठित आहेत; जय हो त्या प्रभूची, ज्यांची मूर्ती योग्यांच्या हृदयात नित्य वास करते. जय हो त्या प्रभूची, ज्यांचे स्वरूप सर्व तत्त्वांना प्रकाशमान करते—गुणांच्या समस्त सृष्टीवर विजय मिळविणारा तो ईश्वर आम्ही पूजितो।
Verse 98
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षकः प्रीतमानसः । जातभक्तिर्महादेवे राजपुत्रमभाषत
सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून तक्षकाचा मन आनंदित झाला; महादेवाविषयी भक्ती जागी होऊन तो राजपुत्राशी बोलला।
Verse 99
तक्षक उवाच । परितुष्टोऽस्मि भद्रं स्तात्तव राजेद्रनंदन । बालोपि यत्परं तत्त्वं वेत्सि शैवं परात्परम्
तक्षक म्हणाला—मी पूर्ण संतुष्ट आहे; तुझे कल्याण होवो, हे राजाधिराजाच्या पुत्रा। तू बालक असूनही शैव परात्पर असे परम तत्त्व जाणतोस।
Verse 100
एष रत्नमयो लोक एताश्चारुदृशोऽबलाः । एते कल्पद्रुमाः सर्वे वाप्योमृतरसांभसः
हा लोक रत्नमय आहे; या स्त्रिया मनोहरदृष्टीच्या आहेत। हे सर्व कल्पवृक्ष आहेत आणि या वाफ्या अमृतरसासारख्या जलाने भरलेल्या आहेत।
Verse 101
नात्र मृत्युभयं घोरं न जरारोगपीडनम् । यथेष्टं विहरात्रैव भुंक्ष्व भोगान्यथोचितान्
येथे मृत्यूचे घोर भय नाही, ना जरा-रोगांची पीडा। जशी इच्छा तसा येथे विहार कर आणि यथोचित भोगांचा उपभोग घे।
Verse 110
तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेंद्रकुमारकम् । नियुज्य तक्षकः प्रीत्या गच्छेति विससर्ज तम्
त्याच्या सहाय्यासाठी तक्षकाने आनंदाने नागेंद्राचा एक कुमार नेमला आणि ‘जा’ असे म्हणत त्याला पाठवले।
Verse 120
का त्वं कस्य कलत्रं वा कस्यासि तनया सती । किमिदं तेंगने बाल्ये दुःसहं शोकलक्षणम्
तू कोण आहेस? कोणाची पत्नी आहेस, किंवा कोणाची सती कन्या आहेस? हे सुकुमारांगे, बाल्यावस्थेतच तुला हे दुःसह शोकचिन्ह का बरे सहन करावे लागते?
Verse 130
दृष्टपूर्व इवाभासि मया च स्वजनो यथा । सर्वं कथय तत्त्वेन सत्यसारा हि साधवः
तू मला पूर्वी पाहिल्यासारखा वाटतोस, जणू माझाच स्वजन. सर्व काही तत्त्वतः सत्य सांग; कारण साधुजन सत्यावरच आधारलेले असतात.
Verse 140
स्वपाणिस्पर्शनोद्भिन्नपुलकांचितविग्रहम् । पूर्व दृष्टानि चांगेषु लक्षणानि स्वरादिषु । वयःप्रमाणं वर्णं च परीक्ष्यैनमतर्कयत्
तिच्या स्वतःच्या हाताच्या स्पर्शाने ज्याच्या देहावर रोमांच उमटला, आणि ज्याच्या अंगांत—स्वर इत्यादींमध्ये—पूर्वी पाहिलेली लक्षणे दिसली, त्याचे वय, देहप्रमाण व वर्ण तपासून तिने मनात विचार केला।
Verse 141
एष एव पतिर्मे स्याद्ध्रुवं नान्यो भविष्यति । अस्मिन्नेव प्रसक्तं मे हृदयं प्रेमकातरम्
हाच निश्चय माझा पती होईल; दुसरा कोणीही होणार नाही. याच्यावरच माझे हृदय आसक्त आहे, प्रेमाने व्याकुळ व कोमल.
Verse 142
परलोकादिहायातः कथमेवं स्वरूपधृक् । दुर्भाग्यायाः कथं मे स्याद्भर्तुर्नष्टस्य दर्शनम्
परलोकातून तो या रूपाने इथे कसा आला? मी अभागी, हरवलेल्या पतीचे दर्शन मला कसे घडले?
Verse 143
स्वप्नोयं किमु न स्वप्नो भ्रमोऽयं किं तु न भ्रमः । एष धूर्तोऽथवा कश्चिद्यक्षो गंधर्व एव वा
हे स्वप्न आहे की स्वप्न नाही? हा भ्रम आहे की भ्रम नाही? हा धूर्त आहे, की कोणी यक्ष, की खरोखर गंधर्व?
Verse 150
स पुरोपवनाभ्याशे स्थित्वा तं फणि पुत्रकम् । विससर्जात्मदायादान्नृपासनगतान्प्रति
तो राजोपवनाजवळ उभा राहून त्या नागकुमाराला पाठवितो, आणि राजासनावर बसलेल्या आपल्या वारसांकडे त्याला धाडतो.
Verse 151
स गत्वोवाच ताञ्छीघ्रमिंद्रसेनो विमुच्यताम् । चंद्रांगदस्तस्य सुतः प्राप्तोऽयं पन्नगाल यात्
तो जाऊन म्हणाला—‘इंद्रसेनाला त्वरित मुक्त करा. हा त्याचा पुत्र चंद्रांगद आहे; नागलोकातून पाठवून तो येथे आला आहे.’
Verse 152
नृपासनं विमुंचंतु भवंतो न विचार्यताम् । नो चेच्चंद्रागदस्याशु बाणाः प्राणान्हरंति वः
तुम्ही सर्वांनी त्वरित राजासन सोडून द्या; विचार करून विलंब करू नका। नाहीतर चंद्रांगदाचे वेगवान बाण लवकरच तुमचे प्राण घेतील।
Verse 153
स मग्नो यमुनातोये गत्वा तक्षकमंदिरम् । लब्ध्वा च तस्य साहाय्यं पुनर्लोकादिहागतः
तो यमुनेच्या जलात निमग्न होऊन तक्षकाच्या मंदिर-प्रासादात गेला. त्याची मदत मिळवून तो त्या लोकातून पुन्हा या जगात परत आला।
Verse 160
तं पादमूले पतितं स्वपुत्रं विवेद नासौ पृथिवीपतिः क्षणम् । प्रबोधितोऽमात्यजनैः कथंचिदुत्थाय क्लिन्नेन हृदालिलिंग
पायांजवळ पडलेल्या आपल्या पुत्राला तो पृथ्वीपति क्षणभर ओळखू शकला नाही. अमात्यांनी कसाबसा जागविल्यावर तो उठला आणि शोकाने भिजलेल्या हृदयाने त्याला आलिंगन दिले।
Verse 170
चन्द्रांगदोऽपि रत्नाद्यैरानीतैस्तक्षकालयात् । स्वां पत्नीं भूषयां चक्रे मर्त्यानामतिदुर्लभैः
चंद्रांगदानेही तक्षकाच्या धामातून आणलेल्या रत्नादिकांनी आपल्या पत्नीला असे अलंकार घातले, जे मर्त्यांना अत्यंत दुर्लभ आहेत।
Verse 177
सूत उवाच । विचित्रमिदमाख्यानं मया समनुवर्णितम् । भूयोऽपि वक्ष्ये माहात्म्यं सोमवारव्रतोदितम्
सूत म्हणाले—हे विचित्र आख्यान मी सविस्तर वर्णिले आहे. आता पुन्हा सोमवार-व्रताचे उद्गोषित माहात्म्य सांगतो।