Adhyaya 21

Verse 1

सूत उवाच । एवं ब्रह्मर्षिणा प्रोक्तां वाणीं पीयूषसन्निभाम् । आकर्ण्य मुदितो राजा प्रांजलिः पुनरब्रवीत्

सूत म्हणाला—ब्रह्मर्षींनी उच्चारलेली अमृततुल्य वाणी ऐकून राजा आनंदित झाला आणि हात जोडून पुन्हा बोलला।

Verse 2

राजोवाच । अहो सत्संगमः पुंसामशेषाघप्रशोधनः । कामक्रोधनिहंता च इष्टदोग्धा जनस्य हि

राजा म्हणाला—अहो! सत्संगाने माणसांची सर्व पापे धुऊन जातात. तो काम-क्रोधाचा नाश करतो आणि खरोखरच इच्छित फळ देतो।

Verse 3

मम मायातमो नष्टं ज्ञानदृष्टिः प्रकाशिता । तव दर्शनमात्रेण प्रायोहममरोत्तमः

माझ्यातील मायारूपी अंधार नष्ट झाला आणि ज्ञानदृष्टी उजळली. तुमच्या केवळ दर्शनाने मी जणू अमरांसारखा श्रेष्ठ झालो आहे।

Verse 4

श्रुतं च पूर्वचरितं बालयोः सम्यगेतयोः । भविष्यदपि पृच्छामि मत्पुत्राचरणं मुने

या दोन्ही बालकांचे पूर्वचरित्र मी नीट ऐकले आहे. आता पुढे काय होईल तेही विचारतो—हे मुने, माझ्या पुत्राचे भावी आचरण सांगा।

Verse 5

अस्यायुः कति वर्षाणि भाग्यं वद च कीदृ शम् । विद्या कीर्तिश्च शक्तिश्च श्रद्धा भक्तिश्च कीदृशी

याचे आयुष्य किती वर्षांचे आहे आणि त्याचे भाग्य कसे असेल—ते सांगा. त्याची विद्या, कीर्ती, शक्ती तसेच श्रद्धा व भक्ती कशी असेल?

Verse 6

एतत्सर्वमशेषेण मुने त्वं वक्तुमर्हसि । तव शिष्योस्मि भृत्योस्मि शरणं त्वां गतोस्मयहम्

हे मुने, हे सर्व काही काहीही न सोडता आपण सांगणे योग्य आहे. मी आपला शिष्य आहे, आपला सेवक आहे; मी आपल्या शरण आलो आहे.

Verse 7

पराशर उवाच । अत्रावाच्यं हि यत्किंचित्कथं शक्तोस्मि शंसितुम् । यच्छ्रुत्वा धृतिमंतोपि विषादं प्राप्नुयुर्जनाः

पराशर म्हणाले—येथे काही असे आहे जे बोलण्यास योग्य नाही; मी ते कसे सांगू? ते ऐकून धैर्यवान लोकही विषादात पडतील.

Verse 8

तथापि निर्व्यलीकेन भावेन परिपृच्छतः । अवाच्यमपि वक्ष्यामि तव स्नेहान्महीपते

तरीही, हे महीपते, तू निष्कपट भावाने विचारतोस; म्हणून तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे मी अवाच्यही सांगीन.

Verse 9

अमुष्य त्वत्कुमारस्य वर्षाणि द्वादशात्ययुः । इतः परं प्रपद्येत सप्तमे दिवसे मृतिम्

तुझ्या त्या कुमाराने बारा वर्षांचे आयुष्य ओलांडले आहे. आता यापुढे, सातव्या दिवशी तो मृत्यूला प्राप्त होईल.

Verse 10

इति तस्य वचः श्रुत्वा कालकूटमिवोदितम् । मूर्च्छितः सहसा भूमौ पतितो नृपतिः शुचा

त्याचे वचन—जणू कालकूट-विषासारखे—ऐकून राजा शोकाने व्याकुळ होऊन तत्क्षणी मूर्च्छित झाला व भूमीवर कोसळला।

Verse 11

तमुत्थाप्य समाश्वास्य स मुनिः करुणार्द्रधीः । उवाच मा भैर्नृपते पुनर्वक्ष्यामि ते हितम्

त्याला उचलून धीर देत करुणेने द्रवलेल्या मनाचा मुनि म्हणाला—“हे नृप, भय करू नकोस; मी पुन्हा तुझे हित सांगतो।”

Verse 12

सर्गात्पुरा निरालोकं यदेकं निष्कलं परम् । चिदानंदमयं ज्योतिः स आद्यः केवलः शिवः

सृष्टीपूर्वी ते एक परम, निष्कल, निरालोक तत्त्व होते—चिदानंदमय ज्योती; तोच आद्य, केवल शिव आहे।

Verse 13

स एवादौ रजोरूपं सृष्ट्वा ब्रह्माणमात्मना । सृष्टिकर्मनियुक्ताय तस्मै वेदांश्च दत्तवान्

त्यानेच आदौ स्वशक्तीने रजोरूप ब्रह्मा उत्पन्न केला; आणि सृष्टीकर्मास नियुक्त त्या ब्रह्म्यास वेद प्रदान केले।

Verse 14

पुनश्च दत्तवानीश आत्मतत्त्वैकसंग्रहम् । सर्वोपनिषदां सारं रुद्राध्यायं च दत्तवान्

पुन्हा ईश्वराने आत्मतत्त्वाचा अद्वितीय संग्रह—सर्व उपनिषदांचा सार—रुद्राध्यायही प्रदान केला।

Verse 15

यदेकमव्ययं साक्षाद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । शिवात्मकं परं तत्त्वं रुद्राध्याये प्रतिष्ठितम्

जे एक, अव्यय व साक्षात् जाणण्याजोगे—सनातन ब्रह्मज्योती आहे; शिवस्वरूप परम तत्त्व रुद्राध्यायात प्रतिष्ठित आहे.

Verse 16

स आत्मभूः सृजद्विश्वं चतुर्भिर्वदनैर्विराट् । ससर्ज वेदांश्चतुरो लोकानां स्थितिहेतवे

तो आत्मभू विराट् ब्रह्मा चार मुखांनी विश्वाची सृष्टी करीत होता; आणि लोकांच्या स्थैर्यासाठी त्याने चार वेद प्रकट केले.

Verse 17

तत्रायं यजुषां मध्ये ब्रह्मणो दक्षिणान्मुखात् । अशेषोपनिषत्सारो रुद्राध्यायः समुद्गतः

तेथे यजुर्वेदाच्या मध्ये, ब्रह्माच्या दक्षिण मुखातून हा रुद्राध्याय प्रकट झाला—जो सर्व उपनिषदांचा अशेष सार आहे.

Verse 18

स एष मुनिभिः सर्वैर्मरीच्यत्रिपुरोगमैः । सह देवैर्धृतस्तेभ्यस्तच्छिष्या जगृहुश्च तम्

हा (रुद्राध्याय) मरीचि व अत्रि इत्यादी अग्रणी सर्व मुनींनी देवांसह धारण केला; आणि त्यांच्याकडून त्यांच्या शिष्यांनी तो पवित्र परंपरेने स्वीकारला.

Verse 19

तच्छिष्यशिष्यैस्तत्पुत्रैस्तत्पुत्रैश्च क्रमागतैः । धृतो रुद्रात्मकः सोऽयं वेदसारः प्रसादितः

त्या शिष्यांचे शिष्य, त्यांचे पुत्र व पौत्र—अशा क्रमपरंपरेने—यास धारण करीत राहिले; हा रुद्रस्वरूप उपदेश, वेदांचा सार, कृपेने जतन झाला.

Verse 20

एष एव परो मन्त्र एष एव परं तपः । रुद्राध्यायजपः पुंसां परं कैवल्यसाधनम्

हाच परम मंत्र, हाच परम तप आहे। मनुष्यांसाठी रुद्राध्यायाचा जप हाच कैवल्यसिद्धीचा श्रेष्ठ उपाय आहे।

Verse 21

महापातकिनः प्रोक्ता उपपातकिनश्च ये । रुद्राध्यायजपात्सद्यस्तेऽपि यांति परां गतिम्

जे महापातकी म्हणून सांगितले गेले आणि जे उपपातकीही आहेत—तेही रुद्राध्यायजपाने तत्काळ परम गतीला पोहोचतात।

Verse 22

भूयोपि ब्रह्मणा सृष्टाः सदसन्मिश्रयोनयः । देवतिर्यङ्मनुष्याद्यास्ततः संपूरितं जगत्

पुन्हा ब्रह्म्याने सत्-असत्-मिश्र योन्यांची सृष्टी केली; देव, तिर्यक् (पशु-पक्षी), मनुष्य इत्यादींनी जगत् परिपूर्ण झाले।

Verse 23

तेषां कर्माणि सृष्टानि स्वजन्मानुगुणानि च । लोकास्तेषु प्रवर्तंते भुंजते चैव तत्फलम्

त्यांची कर्मे त्यांच्या जन्मानुसारच निर्माण झाली; जीव त्या कर्मप्रवृत्तीत वागतात आणि त्याचे फळही भोगतात।

Verse 24

लोकसृष्टिप्रवाहार्थं स्वयमेव प्रजापतिः । धर्माधर्मौ ससर्जाग्रे स्ववक्षःपृष्ठभागतः

लोकसृष्टीचा प्रवाह चालू राहावा म्हणून, आदौ प्रजापतीने स्वतःच्या वक्षस्थळ व पृष्ठभागातून धर्म आणि अधर्म उत्पन्न केले।

Verse 25

धर्ममेवानुतिष्ठंतः पुण्यं विंदंति तत्फलम् । अधर्ममनुतिष्ठंतस्ते पापफलभोगिनः

जे केवळ धर्माचे आचरण करतात ते पुण्य व त्याचे फळ प्राप्त करतात; आणि जे अधर्माचे आचरण करतात ते पापफळाचे भोगी होतात.

Verse 26

पुण्यकर्मफल स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः । तयोर्द्वावधिपौ धात्रा कृतौ शतमखांतकौ

पुण्यकर्माचे फळ स्वर्ग होय आणि त्याचे विपरीत नरक होय. या दोघांवर धात्याने दोन अधिपती नेमले—‘शतमखान्तक’ (शत यज्ञांचा नाश करणारे)।

Verse 27

कामः क्रोधश्च लोभश्च मदमानादयः परे । अधर्मस्य सुता आसन्सर्वे नरकनायकाः

काम, क्रोध, लोभ तसेच मद-मान इत्यादी इतर—हे सर्व अधर्माचे पुत्र होते; आणि हे सर्व नरकनायक झाले.

Verse 28

गुरुतल्पः सुरापानं तथान्यः पुल्कसीगमः । कामस्य तनया ह्येते प्रधानाः परिकीर्तिताः

गुरुतल्पगमन (गुरूच्या शय्येचा अपमान), सुरापान तसेच पुल्कसीगमन—हे कामाचे पुत्र मानले गेले असून यांनाच प्रधान असे सांगितले आहे.

Verse 29

क्रोधात्पितृवधो जातस्तथा मातृवधः परः । ब्रह्महत्या च कन्यैका क्रोधस्य तनया अमी

क्रोधापासून पितृवध उत्पन्न झाला, तसेच मातृवधही; आणि ब्रह्महत्या देखील—हे सर्व क्रोधाची संतती असे सांगितले आहे.

Verse 30

देवस्वहरणश्चैव ब्रह्मस्वहरणस्तथा । स्वर्णस्तेय इति त्वेते लोभस्य तनयाः स्मृताः

देवस्वाची चोरी, ब्राह्मणस्वाची चोरी आणि सुवर्णचोरी—हे तिन्ही लोभाचे पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 31

एतानाहूय चांडालान्यमः पातकनायकान् । नरकस्य विवृद्ध्यर्थमाधिपत्यं चकार ह

त्या चांडालांना बोलावून यमाने त्यांना ‘पातकनायक’ नेमले; नरकाच्या वाढीस व कारभारास अधिकार दिला।

Verse 32

ते यमेन समादिष्टा नव पातकनायकाः । ते सर्वे संगता भूयो घोराः पातकनायकाः

यमाने नेमलेले ते नऊ पातकनायक पुन्हा एकत्र झाले—अतिभयंकर ते पातकनायक।

Verse 33

नरकान्पालयामासुः स्वभृत्यैश्चोपपातकैः । रुद्राध्याये भुवि प्राप्ते साक्षात्कैवल्यसाधने

ते आपल्या भृत्यां—उपपातकां—सह नरकांचे रक्षण करीत; पण साक्षात् कैवल्यसाधक रुद्राध्याय पृथ्वीवर प्रकट झाला तेव्हा…

Verse 34

भीताः प्रदुद्रुवुः सर्वे तेऽमी पातकनायकाः । यमं विज्ञापयामासुः सहान्यैरुपपातकैः

भीतीने ते सर्व पातकनायक पळून गेले आणि इतर उपपातकांसह यमाला जाऊन निवेदन करू लागले।

Verse 35

जय देव महाराज वयं हि तव किंकराः । नरकस्य विवृद्ध्यर्थं साधिकाराः कृतास्त्वया

जय हो, हे देवमहाराज! आम्ही खरोखरच तुमचे किंकर आहोत. नरकलोकाच्या वृद्धीसाठी तुम्ही आम्हांस अधिकारयुक्त केले आहे.

Verse 36

अधुना वर्तितुं लोके न शक्ताः स्मो वयं प्रभो । रुद्राध्यायानुभावेन निर्दग्धाश्चैव विद्रुताः

आता, हे प्रभो, आम्ही लोकेत वावरण्यास समर्थ नाही. रुद्राध्यायाच्या प्रभावाने आम्ही दग्ध होऊन पळून गेलो आहोत.

Verse 37

ग्रामेग्रामे नदीकूले पुण्येष्वायतनेषु च । रुद्रजाप्ये तु पर्याप्ते कथं लोके चरेमहि

गावोगावी, नदीकाठी आणि पुण्यधामांत रुद्रजप सर्वत्र पसरला असता, आम्ही लोकेत कसे वावरावे?

Verse 38

प्रायश्चित्तसहस्रं वै गणयामो न किंचन । रुद्रजाप्याक्षराण्येव सोढुं बत न शक्नुमः

आम्ही हजारो प्रायश्चित्तेही काहीच मानत नाही; पण रुद्रजपाची अक्षरेच—अहो!—आम्हाला सहन होत नाहीत.

Verse 39

महापातकमुख्यानामस्माकं लोकघातिनाम् । रुद्रजाप्यं भयं घोरं रुद्रजाप्यं महद्विषम्

आम्ही—महापातकांत अग्रणी, लोकघातक—यांसाठी रुद्रजप घोर भय आहे; रुद्रजप आमच्यासाठी महाविष आहे.

Verse 40

अतो दुर्विषहं घोरमस्माक व्यसनं महत् । रुद्रजाप्येन संप्राप्तमपनेतुं त्वमर्हसि

म्हणून रुद्रजपामुळे आमच्यावर ही भयंकर व असह्य अशी मोठी आपत्ती आली आहे; ती दूर करणे तुम्हालाच योग्य आहे।

Verse 41

इति विज्ञापितः साक्षाद्यमः पातकनायकैः । ब्रह्मणोंऽतिकमासाद्य तस्मै सर्वं न्यवेदयत्

अशा रीतीने पातकांच्या नायकांनी प्रत्यक्ष विनविल्यावर यमराज ब्रह्मदेवांच्या समीप गेले आणि सर्व वृत्तांत त्यांना निवेदिला।

Verse 42

देवदेव जगन्नाथ त्वामेव शरणं गतः । त्वया नियुक्तो मर्त्यानां निग्रहे पापकारिणाम्

हे देवाधिदेव, जगन्नाथ! मी केवळ तुझ्याच शरण आलो आहे. तुझ्या आज्ञेने नियुक्त होऊन मी पाप करणाऱ्या मर्त्यांचा निग्रह करतो।

Verse 43

अधुना पापिनो मर्त्या न संति पृथिवीतले । रुद्राध्यायेन निहतं पातकानां महत्कुलम्

आता पृथ्वीवर पापी मर्त्य उरलेले नाहीत; रुद्राध्यायाने पातकांचे महान् कुल नष्ट झाले आहे।

Verse 44

पातकानां कुले नष्टे नरकाः शून्यतां गताः । नरके शून्यतां याते मम राज्यं हि निष्फलम्

पातकांचे कुल नष्ट झाल्यावर नरक रिकामे झाले; नरक रिकामे झाल्यावर माझे राज्य खरोखरच निष्फळ ठरते।

Verse 45

तस्मात्त्वयैव भगवन्नुपायः परिचिन्त्यताम् । यथा मे न विहन्येत स्वामित्वं मर्त्यदेहिनाम्

म्हणून हे भगवन्, आपणच उपाय विचारावा, ज्यायोगे मर्त्यदेहधारी जनांवरील माझे स्वामित्व नष्ट होऊ नये।

Verse 46

इति विज्ञापितो धाता यमेन परिखिद्यता । रुद्रजाप्यविघातार्थमुपायं पर्यकल्पयत्

यमाने अत्यंत खिन्न होऊन विनंती केल्यावर धात्याने (सृष्टिकर्त्याने) रुद्रजपात विघ्न घालण्यासाठी उपाय योजिला।

Verse 47

अश्रद्धां चैव दुर्मेधामविद्यायाः सुते उभे । श्रद्धामेधाविघातिन्यौ मर्त्येषु पर्यचोदयत्

त्याने अविद्येच्या दोन कन्या—अश्रद्धा व दुर्मेधा—यांना मर्त्यलोकात पाठविले; त्या मनुष्यमधील श्रद्धा व सद्बुद्धीचा घात करतात।

Verse 48

ताभ्यां विमोहिते लोके रुद्राध्यायपराङ्मुखे । यमः स्वस्थानमासाद्य कृतार्थ इव सोऽभवत्

त्या दोघींमुळे लोक मोहित होऊन रुद्राध्यायापासून पराङ्मुख झाला; तेव्हा यम आपल्या स्थानास जाऊन जणू कृतार्थ झाला।

Verse 49

पूर्वजन्मकृतैः पापैर्जायंतेऽल्पायुषो जनाः । तानि पापानि नश्यंति रुद्रं जप्तवतां नृणाम्

पूर्वजन्मीच्या पापांमुळे लोक अल्पायुषी जन्मतात; परंतु जे रुद्रजप करतात, त्यांच्या ती पापे नष्ट होतात।

Verse 50

क्षीणेषु सर्वपापेषु दीर्घमायुर्बलं धृतिः । आरोग्यं ज्ञानमैश्वर्यं वर्धते सर्वदेहिनाम्

जेव्हा सर्व पापे क्षीण होतात, तेव्हा सर्व देहधारींचे दीर्घायुष्य, बल व धैर्य वाढते; आरोग्य, सत्यज्ञान आणि ऐश्वर्यही वृद्धिंगत होते।

Verse 51

रुद्राध्यायेन ये देवं स्नापयंति महेश्वरम् । तज्जलैः कुर्वतः स्नानं ते मृत्युं संतरंति च

जे रुद्राध्यायाने देव महेश्वराचा अभिषेक करतात, आणि जे त्या पवित्र जलाने स्वतः स्नान करतात—ते मृत्यूला पार करतात।

Verse 52

रुद्राध्यायाभिजप्तेन स्नानं कुर्वंति येंऽभसा । तेषां मृत्युभयं नास्ति शिवलो के महीयते

ज्या जलावर रुद्राध्यायाचा विधिपूर्वक जप झाला आहे, त्या जलाने जे स्नान करतात त्यांना मृत्यूचे भय नसते; ते शिवलोकी मान पावतात।

Verse 53

शतरुद्राभिषेकेण शतायुर्जायते नरः । अशेषपापनिर्मुक्तः शिवस्य दयितो भवेत्

शतरुद्राभिषेकाने मनुष्य शतायुषी होतो; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो शिवाचा प्रिय होतो।

Verse 55

अव्याहतबलैश्वर्यो हतशत्रुर्निरामयः । निर्धूताखिलपापौघः शास्ता राज्यमकंटकम्

अव्याहत बल व ऐश्वर्ययुक्त, शत्रूंचा नाश करणारा, निरोग, सर्व पापांचा प्रवाह झटकून टाकलेला—तो अडथळारहित, कण्टकरहित राज्याचे शासन करतो।

Verse 56

विप्रा वेदविदः शांताः कृतिनः शंसितव्रताः । ज्ञानयज्ञतपोनिष्ठाः शिवभक्तिपरायणाः

ते ब्राह्मण वेदज्ञ, मनाने शांत, कृतार्थ व व्रतप्रसिद्ध होते। ज्ञान, यज्ञ व तप यांत निष्ठावंत आणि शिवभक्तीत पूर्ण परायण होते।

Verse 57

रुद्राध्याय जपं सम्यक्कुर्वंतु विमलाशयाः । तेषां जपानुभावेन सद्यः श्रेयो भविष्यति

निर्मळ अंतःकरणाचे लोक रुद्राध्यायाचा जप विधिपूर्वक करोत; त्या जपाच्या प्रभावाने त्यांचे परम श्रेय त्वरित प्रकट होईल.

Verse 58

इत्युक्तवंतं नृपतिर्महामुनिं तमेव वव्रे प्रथमं क्रियागुरुम् । अथापरांस्त्यक्तधनाशयान्मुनीनावाहयामास सहस्रशः क्षणात्

असे सांगणाऱ्या त्या महामुनींनाच राजाने क्रियागुरू म्हणून प्रथम वरण केले; आणि मग धनाची आशा त्यागलेल्या इतर मुनींना क्षणात सहस्रोंनी बोलावून घेतले.

Verse 59

ते विप्राः शांतमनसः सहस्रपरिसंमिताः । कलशानां शतं स्थाप्य पुण्य वृक्षरसैर्युतम्

ते शांतचित्त विप्र, सुमारे सहस्रसंख्य, पुण्य वृक्षांच्या रसांनी युक्त असे शंभर कलश स्थापू लागले.

Verse 60

रुद्राध्यायेन संस्नाप्य तमुर्वीपतिपुत्रकम् । विधिवत्स्नापयामासुः संप्राप्ते सप्तमे दिने

रुद्राध्यायाने त्या भूपतिपुत्रास स्नापित करून, सातवा दिवस येताच त्यांनी विधिपूर्वक त्याचा स्नानसंस्कार केला.

Verse 61

स्नाप्यमानो मुनिजनैः स राजन्यकुमारकः । अकस्मादेव संत्रस्तः क्षणं मूर्च्छामवाप ह

मुनीजनांनी स्नान घालत असता तो राजकुमार अकस्मात भयभीत झाला आणि क्षणभर मूर्च्छित झाला.

Verse 62

सहसैव प्रबुद्धोऽसौ मुनिभिः कृतरक्षणः । प्रोवाच कश्चित्पुरुषो दंडहस्तः समागतः

तो सहसा शुद्धीवर आला; मुनींनी त्याचे रक्षण केले होते. तेव्हा तो म्हणाला—“हातात दंड धारण केलेला एक पुरुष आला आहे.”

Verse 63

मां प्रहर्तुं कृतमतिर्भीमदण्डो भयानकः । सोऽपि चान्यैर्महावीरै पुरुषैरभिताडितः

“तो मला मारण्याचा निश्चय करून आला होता—भयंकर दंडधारी, अतिशय भयावह. पण इतर महावीर पुरुषांनी त्यालाही प्रहार करून परतावले.”

Verse 64

बद्ध्वा पाशेन महता दूरं नीत इवाभवत् । एतावदहमद्राक्षं भवद्भिः कृतरक्षणः

“मोठ्या पाशाने बांधून त्याला जणू दूर नेले गेले. तुमच्या रक्षणामुळे मी एवढेच पाहिले.”

Verse 65

इत्युक्तवंतं नृपतेस्तनूजं द्विजसत्तमाः । आशीर्भिः पूजयामासुर्भयं राज्ञे न्यवेदयन्

राजपुत्राने असे सांगितल्यावर श्रेष्ठ द्विजांनी त्याला आशीर्वाद देऊन पूजिले आणि राजाला त्या भयाची वार्ता कळविली.

Verse 66

अथ सर्वानृषीञ्छ्रेष्ठान्दक्षिणाभिर्नृपोत्तमः । पूजयित्वा वरान्नेन भोजयित्वा च भक्तितः

तेव्हा नृपोत्तमाने सर्व श्रेष्ठ ऋषींचा दक्षिणांनी सन्मान केला आणि भक्तिभावाने उत्तम अन्नाने त्यांचे पूजन करून त्यांना भोजन घातले।

Verse 67

प्रतिगृह्याशिषस्तेषां मुनीनां ब्रह्मवादि नाम् । भक्त्या बंधुजनैः सार्धं सभायां समुपाविशत्

त्या ब्रह्मवादी मुनींचे आशीर्वाद स्वीकारून राजा भक्तिभावाने बंधुजनांसह सभेत जाऊन बसला।

Verse 68

तस्मिन्समागते वीरे मुनिभिः सह पार्थिवे । आजगाम महायोगी देवर्षिर्नारदः स्वयम्

तो वीर राजा मुनींसह एकत्र आला असता, महायोगी देवर्षी नारद स्वतः तेथे आले।

Verse 69

तमागतं प्रेक्ष्य गुरुं मुनीनां सार्धं सदस्यैरखिलैर्मुनींद्रैः । प्रणम्य भक्त्या विनिवेश्य पीठे कृतोपचारं नृपतिर्बभाषे

मुनींचे गुरु आलेले पाहून, उपस्थित सर्व मुनींद्र व सभासदांसह राजाने भक्तीने प्रणाम केला, त्यांना पीठावर बसवले, यथोचित सत्कार केला आणि मग तो बोलला।

Verse 70

राजोवाच । दृष्टं किमस्ति ते ब्रह्मस्त्रिलोक्यां किंचिदद्भुतम् । तन्नो ब्रूहि वयं सर्वे त्वद्वाक्यामृतलालसाः

राजा म्हणाला—हे ब्राह्मन्! त्रिलोकीत तुम्ही काही अद्भुत पाहिले आहे काय? ते आम्हाला सांगा; आम्ही सर्व तुमच्या वचनामृतासाठी आतुर आहोत।

Verse 71

नारद उवाच । अद्य चित्रं महद्दृष्टं व्योम्नोवतरता मया । तच्छृणुष्व महाराज सहैभिर्मुनिपुंगवैः

नारद म्हणाले—आज आकाशातून उतरता उतरता मी एक अद्भुत व महान दृश्य पाहिले. हे महाराज, या श्रेष्ठ मुनींसह ते ऐका.

Verse 72

अद्य मृत्युरिहायातो निहंतुं तव पुत्रकम् । दंडहस्तो दुराधर्षो लोकमुद्बाधयन्सदा

आज मृत्यू इथे तुझ्या पुत्राचा वध करण्यास आला आहे—हातात दंड, दुर्जेय, आणि सदैव लोकांना त्रास देणारा.

Verse 73

ईश्वरोपि विदित्वैनं त्वत्पुत्रं हंतुमागतम् । सहैव पार्षदैः कंचिद्वीरभद्रमचोदयत्

तो तुझ्या पुत्राचा वध करण्यास आला आहे हे जाणून, ईश्वरानेही पार्षदांसह वीरभद्राला तत्काळ पाठविले.

Verse 74

स आगत्य हठान्मृत्युं त्वत्पुत्रं हंतुमागतम् । गृहीत्वा सुदृढं बद्ध्वा दंडेनाभ्यहनद्रुषा

तो आला आणि हटाने तुझ्या पुत्राचा वध करण्यास आलेल्या मृत्यूला पकडले; घट्ट बांधून क्रोधाने दंडाने प्रहार केला.

Verse 75

तं नीयमानं जगदीशसन्निधिं शीघ्रं विदित्वा भगवान्यमः स्वयम् । कृतांजलिर्देव जयेत्युदीरयन्प्रणम्य मूर्ध्ना निजगाद शूलिनम्

आपल्याला जगदीश्वराच्या सन्निधीत नेले जात आहे हे शीघ्र कळताच, भगवान यम स्वतः हात जोडून ‘देवा, जय हो’ असे म्हणत, मस्तक नमवून शूलधारी प्रभूला निवेदन करू लागले.

Verse 76

यम उवाच । देवदेव महारुद्र वीरभद्र नमोऽस्तु ते । निरागसि कथं मृत्यौ कोपस्तव समुत्थितः

यम म्हणाला—हे देवदेव महारुद्र, हे वीरभद्र, तुला नमस्कार। मृत्यु निरपराध आहे; मग मृत्यूवर तुझा कोप कसा उत्पन्न झाला?

Verse 77

निजकर्मानुबंधेन राजपुत्रं गतायुषम् । प्रहर्तुमुद्यते मृत्यौ कोपराधो वद प्रभो

स्वकर्मबंधानुसार आयुष्य संपलेल्या राजपुत्रावर प्रहार करण्यास मृत्यु उद्यत आहे. हे प्रभो, तुझ्या कोपाचे कारण काय—त्याचा अपराध कोणता?

Verse 78

वीरभद्र उवाच । दशवर्षसहस्रायुः स राजतनयः कथम् । विपत्तिमंतरायाति रुद्रस्नानहताशुभः

वीरभद्र म्हणाला—तो राजतनय दहा हजार वर्षांचा आयुष्यवान आहे; मग रुद्रस्नानाने ज्याचे अशुभ नष्ट झाले, त्याला विपत्ती कशी येईल?

Verse 79

अस्ति चेत्तव संदेहो मद्वाक्येऽप्यनिवारिते । चित्रगुप्तं समाहूय प्रष्टव्योऽद्यैव मा चिरम्

माझे वचन असूनही तुला शंका असेल, तर चित्रगुप्ताला बोलावून आजच विचार; उशीर करू नकोस।

Verse 80

नारद उवाच । अथाहूतश्चित्रगुप्तो यमेन सहसागतः । आयुःप्रमाण त्वत्सूनोः परिपृष्टः स चाब्रवीत्

नारद म्हणाला—मग यमाने बोलावताच चित्रगुप्त त्वरित आला. तुझ्या पुत्राच्या आयुष्याचे प्रमाण विचारल्यावर तो बोलला.

Verse 81

द्वादशाब्दं च तस्यायुरित्युक्त्वाथ विमृश्य च । पुनर्लेख्यगतं प्राह स वर्षायुतजीवितम्

“याचे आयुष्य बारा वर्षे,” असे सांगून तो पुन्हा विचार करू लागला; मग लेखी नोंद पुन्हा पाहून म्हणाला—“हा दहा हजार वर्षे जगेल।”

Verse 82

अथ भीतो यमो राजा वीरभद्रं प्रणम्य च । कथंचिन्मोचयामास मृत्युं दुर्वारबंधनात्

तेव्हा भयभीत यमराजाने वीरभद्राला नमस्कार केला; आणि कसाबसा त्या अटळ बंधनातून मृत्यूला सोडविले.

Verse 83

वीरभद्रेण मुक्तोऽथ यमोऽगान्निजमंदिरम् । वीरभद्रश्च कैलासमहं प्राप्तस्तवांतिकम्

वीरभद्राने मुक्त केल्यावर यम आपल्या धामास गेला; आणि वीरभद्र कैलासास आला—मी खरोखरच तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे.

Verse 84

अतस्तव कुमारोऽयं रुद्रजाप्यानुभावतः । मृत्योर्भयं समुत्तीर्य सुखी जातोऽयुतं समाः

म्हणून तुझा हा पुत्र रुद्रजपाच्या प्रभावाने मृत्यूचे भय ओलांडून दहा हजार वर्षे सुखी झाला आहे.

Verse 85

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य नारदे त्रिदिवं गते । विप्राः सर्वे प्रमुदिताः स्वस्वजग्मुरथाश्रमम्

हे सांगून आणि राजाची रजा घेऊन, नारद त्रिदिवास गेले; तेव्हा सर्व ब्राह्मण आनंदित होऊन आपापल्या आश्रमास गेले.

Verse 86

इत्थं काश्मीरनृपती रुद्राध्यायप्रभावतः । निस्तीर्याशेषदुः खानि कृतार्थोभूत्सपुत्रकः

अशा रीतीने काश्मीरचा राजा रुद्राध्यायाच्या प्रभावाने सर्व दुःखांचे समूह पार करून पुत्रासह कृतार्थ झाला।

Verse 87

ये कीर्तयंति मनुजाः परमेश्वरस्य माहात्म्यमेतदथ कर्णपुटैः पिबंति । ते जन्मकोटिकृतपापगणैर्विमुक्ताः शांताः प्रयांति परमं पदमिंदुमौलेः

जे मनुष्य परमेश्वराचे हे माहात्म्य कीर्तन करतात आणि कानांच्या पात्रांनी ते पितात, ते कोटी जन्मांच्या पापसमूहांतून मुक्त होऊन शांतपणे इंदुमौली शिवाच्या परम पदाला जातात।

Verse 94

एष रुद्रायुतस्नानं करोतु तव पुत्रकः । दशवर्षसहस्राणि मोदते भुवि शक्रवत्

तुझा हा पुत्र ‘रुद्रायुत-स्नान’ करो; मग तो पृथ्वीवर दहा हजार वर्षे शक्र (इंद्र) प्रमाणे आनंदाने मोदेल।